O motako sekuentzia nagusiko izar

Wikipedia, Entziklopedia askea

O motako sekuentzia nagusiko izar bat (O V) sekuentzia nagusiko (hidrogenoa erretzen duen nukleoa) O espektro motako eta V argitasun klaseko izar bat da. Izar hauek Eguzkiaren masa halako 15 eta 90 bitartean dute, eta azaleko tenperaturak 30.000 eta 50.000 K. Eguzkia baino 40.000 eta 1.000.000 aldiz argitsuagoak dira.

Izar estandar espektralak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

O5V izar baten espektroa

O motako sekuentzia nagusiko izarrentzat MK sailkapen parrilla definitzen duten "aingura" patroiak, hau da, XX. mendearen hasieratik aldatu ez diren patroiak S Monocerotis (O7 V) eta 10 Lacertae (O9 V) dira.[1]

1943ko Morgan-Keenan-Kellerman (MKK) "Yerkes" atlasak, O5 eta O9 motako estandarrak zerrendatzen zituen, baina soilik O9entzako argitasun klaseak banatzen zituen.[2] MKK O9 V bi estandarrak Iota Orionis eta 10 Lacertae ziren. Johnson & Morganen (1953)[3] aurkeztutako Yerkesen estandar berrikusiek ("MK") ez zuten aldaketarik izan O5 eta O8 motetan, eta 5 O9 V estandar (HD 46202, HD 52266, HD 57682, 14 Cephei, 10 Lacertae) eta 3 O9.5 V estandar (HD 34078, Sigma Oriuchi, Zeta Ophiuchi) zerrendatzen zituzten. Morgan eta Keenanek (1973)[4] espektro sailkapenari buruz egindako berrikuspen garrantzitsu batek "MK berrikusiak" estandarrak zerrendatu zituen O4-tik O7-ra, baina berriz ere ez zituen estandarrak argitasun moten arabera banatu. Berrikuspen horrek 10 Lacertae-rako O9 V eta Sigma Orionis-erako O9,5 V sekuentzia nagusiko "daga-estandarrak" ere zerrendatzen zituen.

O5 baino lehenagoko azpimotetarako O motako argitasun motak ez ziren izar estandarrekin definitu 1970eko hamarkadara arte. Morgan, Abt eta Tapscotten atlas espektralak (1978)[5] sekuentzia nagusiko ("V" argitasun mota) O motako hainbat estandarren zerrenda bat definitu zuen: HD 46223 (O4 V), HD 46150 (O5 V), HD 199579 (O6 V), HD 47839 (O7 V), HD 46149 (O8 V) eta HD 46202 (O9 V). Walborn & Fitzpartrick (1990)[6] OB motako izarrentzako espektroen lehen atlas digitala eman zuten, eta sekuentzia nagusiko estandar bat O3 V-rako (HDE 303308). O2 espektro klasea Walborn et al-en definitu zen. (2002), BI 253 izarra O2 V-ren lehen mailako estandar gisa (egiazki, "O2 V((f*))" motakoa). HDE 303308 O4 V estandar gisa ere birdefinitu zuten, eta O3 V estandar berriak zerrendatu zituzten (HD 64568 eta LH 10-3058).[7]

Propietateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Objektu arraroak dira; uste denez, Esne Bide osoan ez dago O klaseko 20.000 izar baino gehiago,[8] izar guztien 10.000.000 izarretatik bat, gutxi gorabehera. O klaseko sekuentzia nagusiko izarrek 15 eta 90 M artean dituzte, eta 30.000 eta 50.000 K arteko azaleko tenperaturak. Turen argitasun bolometrikoak 30.000 eta 1.000.000 L artean daude. Bere erradioak apalagoak dira, 10 R ingurukoak. Azaleko grabitatea Lurrarena baino 10.000 aldiz handiagoa da, sekuentzia nagusiko izar batentzat erlatiboki baxua. Magnitude absolutuak -4, eguzkia baino 3.400 aldiz distiratsuagoa eta -5,8, eguzkia baino 18.000 aldiz distiratsuagoa dira.[9][10]

O motako izarrak oso gazteak dira, ez milioi gutxi batzuk urte baino gehiagokoak, eta gure galaxian denek metaltasun handia dute, eguzkiarenaren bikoitza inguru.[9] Magallanesen Hodei Handiko sekuentzia nagusiko O motako izarrek, metaltasun txikiagoarekin, tenperatura askoz altuagoak dituzte, kausa nabariena masa galera tasa baxuagoa delarik.[11] O motako izar argitsuenek milioi bat M baino gehiagoko masa galera tasak dituzte urtero, argitasun gutxiagokoek askoz gutxiago galtzen duten arren. Bere izar haizeek 2.000 km/s-ko abiadura terminala dute.[12]

O klaseko sekuentzia nagusiko izar nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Garrison, R. F.. (1994). «A Hierarchy of Standards for the MK Process» The MK Process at 50 Years: A Powerful Tool for Astrophysical Insight 60: 3. ISSN 1050-3390. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  2. (Ingelesez) Morgan, William Wilson; Keenan, Philip Childs; Kellman, Edith. (1943). An atlas of stellar spectra, with an outline of spectral classification. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  3. (Ingelesez) Johnson, H. L.; Morgan, W. W.. (1953-05). «Fundamental stellar photometry for standards of spectral type on the Revised System of the Yerkes Spectral Atlas.» The Astrophysical Journal 117: 313. doi:10.1086/145697. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  4. (Ingelesez) Morgan, W. W.; Keenan, P. C.. (1973). «Spectral Classification» Annual Review of Astronomy and Astrophysics 11: 29. doi:10.1146/annurev.aa.11.090173.000333. ISSN 0066-4146. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  5. (Ingelesez) Morgan, W. W.; Abt, Helmut A.; Tapscott, J. W.. (1978). Revised MK Spectral Atlas for stars earlier than the sun. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  6. (Ingelesez) Walborn, Nolan R.; Fitzpatrick, Edward L.. (1990-04). «Contemporary Optical Spectral Classification of the OB Stars: A Digital Atlas» Publications of the Astronomical Society of the Pacific 102: 379. doi:10.1086/132646. ISSN 0004-6280. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  7. (Ingelesez) Walborn, Nolan R.; Howarth, Ian D.; Lennon, Daniel J.; Massey, Philip; Oey, M. S.; Moffat, Anthony F. J.; Skalkowski, Gwen; Morrell, Nidia I. et al.. (2002-05). «A New Spectral Classification System for the Earliest O Stars: Definition of Type O2» The Astronomical Journal 123 (5): 2754–2771. doi:10.1086/339831. ISSN 0004-6256. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  8. (Ingelesez) «Scientists Begin To Tease Out A Hidden Star's Secrets» ScienceDaily (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  9. a b Martins, F.; Schaerer, D.; Hillier, D. J.. (2005-06). «A new calibration of stellar parameters of Galactic O stars» Astronomy & Astrophysics 436 (3): 1049–1065. doi:10.1051/0004-6361:20042386. ISSN 0004-6361. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  10. (Ingelesez) Vacca, William D.; Garmany, Catharine D.; Shull, J. Michael. (1996-04). «The Lyman-Continuum Fluxes and Stellar Parameters of O and Early B-Type Stars» The Astrophysical Journal 460: 914. doi:10.1086/177020. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  11. Massey, Philip; Bresolin, Fabio; Kudritzki, Rolf P.; Puls, Joachim; Pauldrach, A. W. A.. (2004-06-20). «The Physical Properties and Effective Temperature Scale of O-type Stars as a Function of Metallicity. I. A Sample of 20 Stars in the Magellanic Clouds» The Astrophysical Journal 608 (2): 1001–1027. doi:10.1086/420766. ISSN 0004-637X. (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).
  12. (Ingelesez) Martins, F.. (2004-10). «New atmosphere models for massive stars: line-blanketing effects and wind properties of O stars» Ph.D. Thesis (Noiz kontsultatua: 2021-05-31).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]