8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Eguzkia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Eguzkia
Eguzkia
Ezaugarri orbitalak
Esne Bidearen
erdirainoko distantzia
~2.5×1017 km
(26,000 argi-urte)
Periodoa ~2.26×108 urte
Abiadura ~217 km/s
Ezaugarri fisikoak
Diametroa 1.392×106 km
(109 aldiz lurra)
Azalera 6.09×1012 km²
(11900 aldiz lurra)
Bolumena 1.41×1018 km³
(1300000 aldiz lurra)
Masa 1.9891×1030 kg

(332950 aldiz lurra)

Dentsitatea 1.408 g/cm³
Grabitatea azalean 273.95 m s-2

(27.9 g)

ihes-abiadura
azaletik
617.54 km/s
Tenperatura azalean 5780 K
Koroaren tenperatura 5 MK
Nukleoan tenperatura 13.6×106 K
Argitasuna (LS) 3.827×1026 J s-1
Batezbesteko
intentsitatea (IS)
2.009×107 W m-2 sr-1
Errotazio ezaugarriak
Zeihartasuna 7.25º
(ekliptikarekiko)
67.23º
(galaxiaren planuarekiko)
Ipar poloaren
aszentzio zuzena
286.13º
(19 h 4 min 31.2 s)
Ipar poloaren
deklinazioa
63.87º
Errotazio periodoa
ekuatorean
25.3800 egun
(25 d 9 h 7 min 12±8 s)
Errotazio abiadura
ekuatorean
7174.21 km/h
Fotosferaren osaera
Hidrogenoa 73.46 %
Helioa 24.85 %
Oxigenoa 0.77 %
Karbonoa 0.29 %
Burdina 0.16 %
Neona 0.12 %
Nitrogenoa 0.09 %
Silizioa 0.07 %
Magnesioa 0.05 %
Sufrea 0.04 %

Eguzkia edo ekia eguzki-sistemaren erdian dagoen izarra da, eta guregandik hurbilen dagoena. Plasma beroz osatutako esfera ia perfektua da[1][2], barne mugimendu konbektiboarekin, dinamo batek duen prozesu berarekin eremu magnetikoa sortzen duena[3]. Lurrean bizitzarako energia-iturri nagusia da eguzkia, bertan bizidun autotrofoek, fotosintesiaren bidez, argi-izpien bitartez bidaltzen digun energia ekoizten baitute. 1.390 milioi kilometroko diametroa du, hau da, Lurrarena baino 109 aldiz handiagoa. Bere masa Lurrarena baino 330.000 aldiz hadiagoa da, Eguzki-sistema osoaren masaren %99,86[4]. Eguzkiaren hiru laurden inguru (~%73) hidrogenoa da; gainontzeko ia guztia helioa da (~%25), eta kopuru txikiagotan beste elementu batzuk aurki diatezke, hala nola oxigenoa, karbonoa, neoia eta burdina[5].

Eguzkia G motako sekuentzia nagusiko izarra da (G2V), bere klase espektralean oinarrituta. Informalki nano hori gisa izendatzen da. Orain dela 4.600 milioi urte inguru sortu zen molekula laino handi bateko eskualde bateko kolapso grabitazionalaren ondorioz[6][7]. Materiaren gehiengoa zentroan bildu zen, beste guztia lautu eta Eguzkiaren inguruan biratzen zuen diska baten itxura hartu zuelarik. Zentroaren masa hain bero eta dentsoa egin zen, ezen fusio nuklearra hasi zen bere barnean. Uste denez, ia izar guztiek prozesu hau dute euren sorreran.

Eguzkia bere bizitzaren erdialdean dago; ez du aldaketa nabarmendik izan azken lau mila milioi urtetan, eta nahiko egonkor egongo da hurrengo bost mila milioi urtetan. Bere barnealdeko hidrogeno guztia fusionatzen denean eta, beraz, oreka hidrostatikoa hausten denean, Eguzkiaren muinak dentsitate eta tenperatura igoera nabarmena izango du, kanpo geruzak hedatuz erraldoi gorri bat izan arte. Kalkuluen arabera nahikoa handia izango da Merkurio eta Artizarra irensteko, eta bizitza ezinezkoa izango da Lurran.

Eguzkiak Lurraren gain duen efektua Aurrehistoriatik ezaguna da, eta kultura askotan Eguzkia jainko gisa hartu da eta hartzen da. Lurraren mugimenduak, bai bere buruaren gainean bai eta Eguzkiaren inguruan, eguzki-egutegien oinarria da, baita gaur egun erabiltzen dugun egutegiarena ere.


Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aitzineuskaraz: *egu(n)-ki[8] esaten zen, Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

Ahozko literaturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal ahozko literaturan, mitologian-eta, pertsonifikatua agertu izan denean, Eguzki Andrea eta Eguzki Amandrea bezala agertu izan da. Figura femeninoa, beraz.

Informazio orokorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia sekuentzia nagusiko izar bat da, batezbesteko izarra baino pixka bat handiagoa eta beroagoa baina erraldoi urdina baino askoz txikiagoa. Eguzkiak 10.000 milioi urteko bizialdia du, eta duela 5.000 milioi urte sortu zen, nukleokosmokronologiaz zehaztu denez. Bere bizialdiaren erdian dago, beraz. Ekiak Esne Bidea orbitatzen du, galaxiaren erditik 25.000 - 28.000 argi-urteko distantziara, bira bat 226 milioi urtetan osatuz. Galaxiarekiko orbita-abiadura 217 km/s-koa da, hau da, argi-urte baten distantzia egiteko 1400 urte behar ditu.

Eguzkiaren eta Lurraren arteko distantzia aldakorra da; batez beste, 1,496×108 km dira

Eguzkiaren ikur astronomikoa erdian puntu bat duen zirkulua da (☉).

Eguzkiaren egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia esfera ia perfektua da, bere obaltasuna 9 milioiren da. Hau da, poloetako diametroa ekuatorekoarekiko 10 km-ko diferentzia du gehienez. Hauxe ekuatorean indar zentrifugoa grabitatearen indarra baino 1.8 milioi aldiz txikiagoa delako da. Lurrean aldiz desberdintasun hau 300koa da.

Planetek ez dute eragin handirik Eguzkiaren itxuran, baina Eguzkiak berak Eguzki-sistemaren barizentroa orbitatzen du, hau Eguzkitik pixka bat aldendua baitago, batik-bat Jupiterren eraginagatik.

Eguzkiak, planeta harritsuak ez bezala, ez du muga zehatzik; gasen dentsitatea esponentzialki jaisten da zentrotik aldendu ahala. Hala ere, egitura zehaztua dauka, ondoren azaltzen den bezala. Eguzkiaren erradioa zentrotik fotosferaren mugaraino neurtzen da.

Nukleoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 139.000 km hartzen ditu, guztiaren 1/5. Ekiaren erdigunean, non dentsitatea 150 g/cm3 den (hau da, uraren dentsitatea baino 150 aldiz handiagoa), fusio nuklearrak hidrogenoa helio bihurtzen du, Eguzkiak duen energia guztia sortuz. Segundoro, 8.9×1037 protoi (hidrogenoaren nukleoa) helio bilakatzen dira, 383 yotawatt (9.15×1016 TNT tona segundoko) lortuz. Nukleoan gertatzen diren erreakzio hauei "Bethe edo karbonoaren zikloa" bezala ezagutzen zaie, eta lau protoi helio nukleo baten bihurtzea datza. Prozesu honetan, non beste elementu batzuk ere parte hartzen duten batez ere katalizatzaile bezala, masa galera bat dago, energia bihurtzen dena Einsteinen formularen bidez: E=mc2. Zikloak pauso hauek jarraitzen ditu:

1H1 + 6C127N13;

7N136C13 + e+ + neutrino;

1H1 + 6C137N14;

1H1 + 7N148O15;

6O157N15 + e+ + neutrino, eta azkenik

1H1 + 7N156C12 + 2He4.

Erreakzio guztiak gehituz:

4 1H12He4 + 2e+ + 2 neutrino + 26,7 MeV.

Askatzen den energia 26.7 MeVkoa da, edo 6.7×1014 Joulekoa kontsumitutako protoi kg bakoitzeko. Izarretan gertatzen den beste erreakzio bat "Critchfiel edo protoi-protoi zikloa" da. Ziklo honen pausoak hauek dira:

1H1 + 1H12H2 + e+ + neutrino

1H1 + 1H22He3

2He3 + 2He32He4 + 2 1H1

Lehenengo zikloa Eguzkia baino izar handiagoetan gertatzen da batik-bat, eta bigarrena Eguzkia bezalakoetan. Eguzkiaren energiaren %99 protoi-protoi ziklotik dator. Nukleoan ekoizten den energia guztiak hurrengo geruzak zeharkatu behar ditu espaziora heltzeko.

Eremu erradioaktiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 0.2 eta 0.7 artean dago kokatua bigarren eremu hau. Bertan materia oso bero eta dentsoa da eta erradiazio termiko bidez nukleoko beroa kanporantz zabaltzen du. Beroa hidrogeno eta helio ioiek fotoiak igortzearen bidez hedatzen da. Fotoi hauek distantzia labur bat egiten dute beste ioi batek xurgatzen dituen arte. Hau dela eta, fotoi batek milioi bat urte behar izaten ditu eremu hau gainditzeko.

Eremu konbektiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 0.7tik azaleraino Eguzkia ez da behar beste dentsoa energia erradiazio bidez transmititzeko. Fotoiak xurgatuak dira eta materiaren tenperatura handitu egiten da. Materia bero hori arinagoa denez, igo egiten da beroa kanporantz hedatuz eta behin goian, hoztu egiten denez, berriz jaisten da, prozesua jarraituz.

Fotosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Fotosfera»

Argi-izpi ikusgaiak igotzen diren eremua da. Bertan tenperatura 6000 K-koa da, eta partikulen dentsitatea 1023/m3-koa (itsaso-mailan Lurreko atmosferaren %1 beste).

Kromosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kromosfera»

Fotosferaren gainetik 10.000 km hedatzen den eremu hau aurrekoa baino askoz gardenagoa da. Ezin da zuzenean ikusi, fotosferaren argitasuna dela eta. Aldiz, eguzki eklipse batean posible da Kromosfera eta bere kolore gorriak ikustea.

Koroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eguzki koroa»
Eguzki koroa, 1999ko eklipsean ikusia

Koroa Eguzkiko atmosferaren kanpo-geruza da. Espazioan zabaltzen da Eguzkia bera baino bolumen handiagoa betez. Eremu honetan dentsitatea oso txikia da eta Eguzkiaren eremu magnetikoak eraginda, partikulek abiadura handia hartzen dute. Hori dela eta, tenperatura oso altua da, milioika gradutakoa. Tenperatura handi honegatik X izpi ugari igortzen dira.

Eguzki-energia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eguzki-energia»

Eguzki-energia eguzkitik Lurrera erradiazio elektromagnetiko itxuran iristen den energia mota da. Eguzkia energi iturri agortezina eta berriztagarria da, eta energia termikoa edo elektrizitatea sortzeko erabiltzen da batez ere.

Eguzkiaren erradiazioaren indarra latitudea, eguraldia eta eguneko orduaren arabera aldatzen da, eta baldintza egokiak ematen badira 1.000 W/m² ingurukoa da.

Eguzki energiaren irradiazio bero eta argiari, onura atera izan dio gizakiak antzinako garaietatik, etengabe garatu diren teknologia ezberdinak baliatuz.

Eguzki irradiazioa, eguzki energiaren eraginez sortutako bigarren mailako energia iturriekin batera; eolikoa, olatu energia, energia hidroelektrikoa eta biomasa, lurrean eskuragarri dauden energia berriztagarrien zatirik handiena da. Hala ere, eguzki energia baliagarriaren zati txiki bat besterik ez da erabiltzen.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Eguzkia Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)  How Round is the Sun? | Science Mission Directorate, https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  2. (Ingelesez)  First Ever STEREO Images of the Entire Sun | Science Mission Directorate, https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  3.   Charbonneau, Paul (2014-08-18), «Solar Dynamo Theory», Annual Review of Astronomy and Astrophysics (1): 251–290, doi:10.1146/annurev-astro-081913-040012, ISSN 0066-4146, http://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-081913-040012. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  4.   Woolfson, Michael (2000-02-01), «The origin and evolution of the solar system», Astronomy & Geophysics (1): 1.12–1.19, doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x, ISSN 1366-8781, https://academic.oup.com/astrogeo/article/41/1/1.12/182262/The-origin-and-evolution-of-the-solar-system. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  5.   Basu, Sarbani; Antia, H.M., «Helioseismology and solar abundances», Physics Reports (5-6): 217–283, doi:10.1016/j.physrep.2007.12.002, https://doi.org/10.1016/j.physrep.2007.12.002. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  6. (Ingelesez)  Bonanno, A.; Schlattl, H.; Paternò, L. (2002-08-01), «The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS», Astronomy & Astrophysics (3): 1115–1118, doi:10.1051/0004-6361:20020749, ISSN 0004-6361, https://doi.org/10.1051/0004-6361:20020749. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  7. (Ingelesez)  Connelly, James N.; Bizzarro, Martin; Krot, Alexander N.; Nordlund, Åke; Wielandt, Daniel; Ivanova, Marina A. (2012-11-02), «The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk», Science (6107): 651–655, doi:10.1126/science.1226919, ISSN 0036-8075, PMID 23118187, http://science.sciencemag.org/content/338/6107/651. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  8. Koldo Mitxelena (1976). Fonética histórica vasca. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.