Eguzkia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Eguzkia
Eguzkia
Ezaugarri orbitalak
Esne Bidearen
erdirainoko distantzia
~2.5×1017 km
(26,000 argi-urte)
Periodoa ~2.26×108 urte
Abiadura ~217 km/s
Ezaugarri fisikoak
Diametroa 1.392×106 km
(109 aldiz lurra)
Azalera 6.09×1012 km²
(11900 aldiz lurra)
Bolumena 1.41×1018 km³
(1300000 aldiz lurra)
Masa 1.9891×1030 kg

(332950 aldiz lurra)

Dentsitatea 1.408 g/cm³
Grabitatea azalean 273.95 m s-2

(27.9 g)

ihes-abiadura
azaletik
617.54 km/s
Tenperatura azalean 5780 K
Koroaren tenperatura 5 MK
Nukleoan tenperatura 13.6×106 K
Argitasuna (LS) 3.827×1026 J s-1
Batezbesteko
intentsitatea (IS)
2.009×107 W m-2 sr-1
Errotazio ezaugarriak
Zeihartasuna 7.25º
(ekliptikarekiko)
67.23º
(galaxiaren planuarekiko)
Ipar poloaren
aszentzio zuzena
286.13º
(19 h 4 min 31.2 s)
Ipar poloaren
deklinazioa
63.87º
Errotazio periodoa
ekuatorean
25.3800 egun
(25 d 9 h 7 min 12±8 s)
Errotazio abiadura
ekuatorean
7174.21 km/h
Fotosferaren osaera
Hidrogenoa 73.46 %
Helioa 24.85 %
Oxigenoa 0.77 %
Karbonoa 0.29 %
Burdina 0.16 %
Neona 0.12 %
Nitrogenoa 0.09 %
Silizioa 0.07 %
Magnesioa 0.05 %
Sufrea 0.04 %

Eguzkia edo ekia (aitzineuskaraz: *egu(n)-ki[1]) eguzki-sistemaren erdian dagoen izarra da, eta guregandik hurbilen dagoena. Eguzki-sistemako planetek, lurra barne, eguzkia orbitatzen dute, baita asteroide, meteoroide, kometa eta beste hainbat objektuk ere.

Lurrean bizitzarako energi-iturri nagusia da eguzkia, bertan bizidun autotrofoek, fotosintesiaren bidez, argi-izpien bitartez bidaltzen digun energia ekoizten baitute.

Informazio orokorra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia sekuentzia nagusiko izar bat da, batezbesteko izarra baino pixka bat handiagoa eta beroagoa baina erraldoi urdina baino askoz txikiagoa. Eguzkiak 10.000 milioi urteko bizialdia du, eta duela 5.000 milioi urte sortu zen, nukleokosmokronologiaz zehaztu denez. Bere bizialdiaren erdian dago, beraz. Ekiak Esne Bidea orbitatzen du, galaxiaren erditik 25.000 - 28.000 argi-urteko distantziara, bira bat 226 milioi urtetan osatuz. Galaxiarekiko orbita-abiadura 217 km/s-koa da, hau da, argi-urte bat 1400 urtetan burutzen du.

Ikur astronomikoa bere erdian puntu bat duen zirkulu bat da (☉).

Eguzkiaren egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia esfera ia perfektua da, bere obaltasuna 9 milioiren delarik. Hau da, poloetako diametroa ekuatorekoarekiko 10 km-ko diferentzia du gehienez. Hauxe ekuatorean indar zentrifugoa grabitatearen indarra baino 1.8 milioi aldiz txikiagoa delako da. Lurrean aldiz desberdintasun hau 300koa da.

Planetek ez dute eragin handirik Eguzkiaren itxuran, baina Eguzkiak berak Eguzki-sistemaren barizentroa orbitatzen du, hau Eguzkitik pixka bat aldendua baitago, batik-bat Jupiterren eraginagatik.

Eguzkiak, planeta harritsuak ez bezala, ez du muga zehatzik; gasen dentsitatea esponentzialki jaisten da zentrotik aldendu ahala. Hala ere, egitura zehaztua dauka, ondoren azaltzen den bezala. Eguzkiaren erradioa zentrotik fotosferaren mugaraino neurtzen da.

Nukleoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 139.000 km hartzen ditu, guztiaren 1/5. Ekiaren erdigunean, non dentsitatea 150 g/cm3 den (hau da, uraren dentsitatea baino 150 aldiz handiagoa), fusio nuklearrak hidrogenoa helio bihurtzen du, Eguzkiak duen energia guztia sortuz. Segundoro, 8.9×1037 protoi (hidrogenoaren nukleoa) helio bilakatzen dira, 383 yotawatt (9.15×1016 TNT tona segundoko) lortuz. Nukleoan gertatzen diren erreakzio hauei "Bethe edo karbonoaren zikloa" bezala ezagutzen zaie, eta lau protoi helio nukleo baten bihurtzea datza. Prozesu honetan, non beste elementu batzuk ere parte hartzen duten batez ere katalizatzaile bezala, masa galera bat dago, energia bihurtzen dena Einsteinen formularen bidez: E=mc2. Zikloak pauso hauek jarraitzen ditu:

1H1 + 6C127N13;

7N136C13 + e+ + neutrino;

1H1 + 6C137N14;

1H1 + 7N148O15;

6O157N15 + e+ + neutrino, eta azkenik

1H1 + 7N156C12 + 2He4.

Erreakzio guztiak gehituz:

4 1H12He4 + 2e+ + 2 neutrino + 26,7 MeV.

Askatzen den energia 26.7 MeVkoa da, edo 6.7×1014 Joulekoa kontsumitutako protoi kg bakoitzeko. Izarretan gertatzen den beste erreakzio bat "Critchfiel edo protoi-protoi zikloa" da. Ziklo honen pausoak hauek dira:

1H1 + 1H12H2 + e+ + neutrino

1H1 + 1H22He3

2He3 + 2He32He4 + 2 1H1

Lehenengo zikloa Eguzkia baino izar handiagoetan gertatzen da batik-bat, eta bigarrena Eguzkia bezalakoetan. Eguzkiaren energiaren %99 protoi-protoi ziklotik dator. Nukleoan ekoizten den energia guztiak hurrengo geruzak zeharkatu behar ditu espaziora heltzeko.

Eremu erradioaktiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 0.2 eta 0.7 artean dago kokatua bigarren eremu hau. Bertan materia oso bero eta dentsoa da eta erradiazio termiko bidez nukleoko beroa kanporantz zabaltzen du. Beroa hidrogeno eta helio ioiek fotoiak igortzearen bidez hedatzen da. Fotoi hauek distantzia labur bat egiten dute beste ioi batek xurgatzen dituen arte. Hau dela eta, fotoi batek milioi bat urte behar izaten ditu eremu hau gainditzeko.

Eremu konbektiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erradioaren 0.7tik azaleraino Eguzkia ez da behar beste dentsoa energia erradiazio bidez transmititzeko. Fotoiak xurgatuak dira eta materiaren tenperatura handitu egiten da. Materia bero hori arinagoa denez, igo egiten da beroa kanporantz hedatuz eta behin goian, hoztu egiten denez, berriz jaisten da, prozesua jarraituz.

Fotosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Argi-izpi ikusgaiak igotzen diren eremua da. Bertan tenperatura 6000 K-koa da, eta partikulen dentsitatea 1023/m3-koa (itsaso-mailan Lurreko atmosferaren %1 beste).

Kromosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fotosferaren gainetik 10.000 km hedatzen den eremu hau aurrekoa baino askoz gardenagoa da. Ezin da zuzenean ikusi, fotosferaren argitasuna dela eta. Aldiz, eguzki eklipse batean posible da Kromosfera eta bere kolore gorriak ikustea.

Koroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Eguzki koroa
Eguzki koroa, 1999ko eklipsean ikusia

Koroa Eguzkiko atmosferaren kanpo-geruza da. Espazioan zabaltzen da Eguzkia bera baino bolumen handiagoa betez. Eremu honetan dentsitatea oso txikia da eta Eguzkiaren eremu magnetikoak eraginda, partikulek abiadura handia hartzen dute. Hori dela eta, tenperatura oso altua da, milioika gradutakoa. Tenperatura handi honegatik X izpi ugari igortzen dira.

Eguzki-energia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Eguzki-energia

Eguzki-energia eguzkitik Lurrera erradiazio elektromagnetiko itxuran iristen den energia mota da. Eguzkia energi iturri agortezina eta berriztagarria da, eta energia termikoa edo elektrizitatea sortzeko erabiltzen da batez ere.

Eguzkiaren erradiazioaren indarra latitudea, eguraldia eta eguneko orduaren arabera aldatzen da, eta baldintza egokiak ematen badira 1.000 W/m² ingurukoa da.

Eguzki energiaren irradiazio bero eta argiari, onura atera izan dio gizakiak antzinako garaietatik, etengabe garatu diren teknologia ezberdinak baliatuz.

Eguzki irradiazioa, eguzki energiaren eraginez sortutako bigarren mailako energia iturriekin batera; eolikoa, olatu energia, energia hidroelektrikoa eta biomasa, lurrean eskuragarri dauden energia berriztagarrien zatirik handiena da. Hala ere, eguzki energia baliagarriaren zati txiki bat besterik ez da erabiltzen.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Eguzkia Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Koldo Mitxelena (1976). Fonética histórica vasca. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.