Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Masa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau fisikako kontzeptuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Masa (argipena)».

Masa (massa latinez) gorputz baten materia-kantitatea adierazten duen magnitude fisikoa da. Nazioarteko SI sistemako masa-unitatea kilogramoa da[1] eta sinboloaz adierazten da.

Masa bi modutara uler daiteke: gorputzak bere abiadura aldatzeari jartzen dion eragozpen modura (orduan inertzia-masa edo masa inertziala deritzo) edo interakzio grabitatorioan gorputzak jasaten duen indarraren proportzionala den magnitude modura (kasu horretan masa grabitazional edo grabitazio-masa deritzo). Horrela, bi masa-mota bereizten dira[2]: inertzia-masa eta grabitazio-masa.

Maiz pisu hitza erabiltzen da masa kontzeptua adierazteko, baina bi terminoak ez dira nahastu behar. Testuinguru zientifikoan, masak objektu baten materia-kantitatea adierazten du, eta kilogramotan () neurtzen da; pisuak, berriz, grabitateak objektu bati eragiten dion indarra adierazten du, eta newtonetan () neurtzen da, indarra delako. Haien arteko erlazioa ekuazio honek adierazten du: , non pisua den, masa eta azelerazio grabitazionala.

Masa kontzeptuaren eboluzioa historian zehar[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grabitazio-teoria zaharra (Aristoteles) eta berria (Stevin, nahiz eta askok Galileoren esperimentua izan zela uste duten).

Aristotelesen arabera, gorputzen higidura bi motatakoa izan zitekeen: behartua edo naturala. Higidura behartua objektuaren naturaren aurka zihoan kanpo-indar baten ondoriozko mugimenduari deitu zion. Higidura naturala, ordea, objektuaren naturaren araberakoa zela azaldu zuen, kanpo-indarren beharrik gabea. Horrela, objektu astunak naturalki mugitzen ziren Lurraren zentrorantz, erorketa-higidura naturala baitzen. Higidura naturala oinarri harturik, Aristotelesen grabitazio-teoriak objektuak euren masarekiko proportzionala zen abiaduran erortzen zirela zioen.

Amsterdam-go Nieuwe Kerk eliza.

Teoria hori Simon Stevin-ek egindako esperimentuarekin[3] ezetsi zen. Berak, Amsterdam-go Nieuwe Kerk elizaren gainaldetik berunezko bi bola jaurti zituen, bata bestea baino hamar aldiz handiagoa eta pisutsuagoa, eta biak batera lurrera heltzen zirela konturatu zen.

Askok Galileo-k esperimentu bera Pisako dorrean burutu zuela uste dute. Hala ere, historialari gehienek esperimentua ez zela egin onartzen dute, ez baitago hura azaltzen duen Galileok berak eginiko txostenik. Dena dela, Galileok Stevinen teoria berriari ekarpen teorikoak egin zizkion.

Newtonen hausnarketek fisika klasikoaren masaren kontzeptu modernoa ekarri zuten grabitazio unibertsalaren legea eta indarraren legearekin (Newtonen bigarren legea). Fisika klasikoan, gorputzaren konstante gisa definitzen da masa (masaren kontserbazioa). Fisika erlatibistan, ordea, masa eta energiaren arteko erlazioa zehaztu zen Albert Einsteinek bere ekuazio famatuaren bidez: E = mc2.

Grabitazio-masa eta inertzia-masa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Masaren kontzeptu modernoa ekarri zuten aipatutako Newtonen bi legeek grabitazio-masa eta inertzia-masaren arteko desberdintasunak adierazten dituzte. Izan ere, nahiz eta haien zenbakizko balioa berdina den, testuinguruaren arabera bata ala bestea erabiliko da.

Hemeretzigarren mendeko fisikarientzat ez zen begien bistakoa inertzia-masa eta grabitazio-masa gauza bera izatea, Einsteinek baliokidetasun-printzipioa adierazi zuen arte[4]. Printzipio horrek dioenez, inertzia-masaren eta grabitazio-masaren artean berdintasun numerikoa dagoenean soilik da azelerazioa gorputzaren izaerarekiko independentea. Beste era batera esanda, gorputz guztiek azelerazio bera izango dute grabitazio-eremu batean, haien masa edozein izanda ere. Printzipio hau Einsteinek 1915ean proposaturiko erlatibitate orokorraren teoriaren ardatza da.

Grabitazio-masa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grabitazio-erakarpenez bi masen artean sortzen diren indarrak.

Grabitazio-masak grabitazio-eremu batean dagoen materia zati batek jasaten duen erakarpen-indarra adierazten du. Newtonen grabitazio unibertsalaren legean grabitazio-masa agertzen da:

,

non erakarpen-indarra den, grabitazio unibertsalaren konstantea, eta bi gorputzen grabitazio-masak, eta  bi partikulen arteko distantzia.

Grabitazio-masaren efektua zeruko mekanikan ikus dezakegu gehienbat. Adibide bat Lurraren eta Eguzkiaren arteko erakarpen-indarra da.

Inertzia-masa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Newtonen bigarren legean, ordea, inertzia-masa agertzen da:

,

non  indarra den, inertzia-masa eta  indarraren eraginez sorturiko azelerazioa.

Inertzia-masak objektu batek abiaduraren aldaketaren aurka duen erresistentzia adierazten du. Masaren adierazpen honek garrantzi handia du dinamikaren arloan. Horregatik, fisika klasikoaren erlazio askotan agertzen da.

Gure eguneroko bizitzan, inertzia-masaren efektuak errazak dira ikusten. Demagun mahai teniseko pilota bat (2,7 g) eta petankako bola bat (700 g) ditugula mahai gainean. Lastotxo batekin pilota bakoitzari indar berdinarekin putz egingo bagenio, teniseko pilota petankako bola baino errazago mugituko genuke.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   BIPM - kilogram, https://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/kilogram.html. Noiz kontsultatua: 2018-01-17 .
  2.   1924-, Rindler, Wolfgang, (2006), Relativity : special, general, and cosmological (2nd ed. argitaraldia), Oxford University Press, ISBN 0198567316, https://www.worldcat.org/oclc/181757331 .
  3. (Ingelesez)  Galileo's Leaning Tower of Pisa experiment, 2017-11-08, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Galileo%27s_Leaning_Tower_of_Pisa_experiment&oldid=809396105. Noiz kontsultatua: 2018-01-17 .
  4. (Frantsesez)  Lecourt, Dominique (1999), Dictionnaire d'histoire et de philosophie des sciences, Presses Unversitaires de France, 613-616. orrialdeak .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Masa Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]