Tifinagh

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Tifinagh alfabetoaren karaktereak.
Printze txikia tifinaghez idatzita.

Tifinagh (tifinaghez, ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ ou ⵜⴼⵏⵗ ; ABL, Tifinaɣ) amazigera eta berbere hizkuntza batzuk idazteko erablitzen den alfabetoa da. Alfabeto honen eredu zaharrena alfabeto libiko edo berbero-libikoa da, Afrika iparralden eta Kanariar Uhartetan K. a. III. mendean dokumentatuta.[1] Jatorri puniko edo kartagotarra egokitzen zaio. Ondoren, tifinagh amazigeraren lurraldetan ia galdu egin zen; bakarrik tuareg herriak haren hizkuntza idazteko gorde zuen. XX. mendean, ordea, berbere erakunde kultural batzuek berreskuratu zuten eta amazigeraren bariante desberdinak idazteko moldatu zuten; hizkuntza horietako batzuk ordura arte ez zuten idazkerarik. Tifinaghen antzinako bertsioek bakarrik kontsonanteak idazten zituzten; gaur egungoak, aldiz, bokalentzako ikurrak jasotzen dituzte ere bai.

Alfabeto libikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontsonantikoa da. Bi barietate izan zituen:

Bietatik bakarrik ekialdekoa deszifratu da eta hori idazkun elebidun ugari aurkitu direlako; 24 sinbolotik 22en esanahaia argitu da. Antza, mendebaldekoa zaharragoa zen eta Kartagoko hizkuntzaren eragin txikiagoa zuen. Karaktere gehiago ditu, 37.

Bietan aurkitu diren idazkunak laburrak dira: eskaintza laburrak eta epitafioak gehien batean. Hitzak idazteko ez dago norabide bakarra baina ohikoena hitzak behetik gora idaztea da. Lerro bakoitzak hitza bat edo esanahi osoko esaldia jasotzen du. Ikur batzuek, irakurketan laguntzeko, lerroaren hasiera markatzen dute.

Tifinagh tradizionala (tuareg)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Foucauldek prestatutako hiztegia.

Sahariar tifinagh tuareg herriko idazkera arkaiko bat da. Bertako laginek berrehun urte inguru dute. Haren jatorria, bestetik, ezezaguna da: ez dakigu Libiako alfabetoaren mendebaldeko edo ekialdeko formatik datorren edo norberaren arteko trantsizioa den. Ez dakigu ezta ere noiz hasi zen erabiltzen, libidoaren garaiko garaikidea zen edo berriago. Ez dakigu ere arabiarren konkista aurrekoa ote den. XX. mendearen hasieran Charles de Foucauld misiolariak alfabetoaren deskribapena egin zuen.

Normalean, tifinagh bokalak gabe idazten zen; salbuespen bakarra hitzaren amaiera zen. Gaue egun hori aldatzen ari da.

Tuareg herriko tifinagh batzutan testu luzeak idazteko erabiltzen da, baina ez da ohikoena. Oro har, bere erabilera oharretan eta epitafioetan, maitasunaren adierazpenetan eta hainbat idazkunetan ikus daiteke. Inskripzioak sarritan formula honekin hasiko dira: "awa näk [izena] innân", hau da, "ni, [izena], nork esan zuen ...".

Idaztearen ohitura tuaregarren artean hedatzen ari da, emakumeen artean. Dirudienez, bi emakumeetako batek idatz dezake ond; gizonen artean estatistika hiruko bat da. Azkenaldian, tifinagin alfabetoa analfabetismoaren aurkako kanpainetan laguntza pedagogikoa gisa erabili da.

Tifinagh garaikidea (neotifinagh)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Stop seinalea bi hizkuntzatan: arabieraz (qif) eta tifinagh (bedd) (Maroko).

1965an berbere gazte batzuk, haine hizkuntzen normalizazioan, kultura-elkarte bat sortu zuten, Berbere Akademia. Proiektuak ez zuen asko iraundu. 1967an, eta desagertu arte, Agraw Imazighen izena hartu zuen. Elkarte honek Aljeriako tuareg herriak erabiltzen zuen alfabetoan oinarritutako alfabetoa proposatu zuen. Ordura arte, arabiar alfabetoa edo latindarra erabiltzen ziren.

1972an, Ammar Negadi, Berbere Akademiaren partaidea eta Berbere kulturaren ikertzailea, antzinako tifinaghi buruzko lan batzuk burutu zituen. Horrela neo-tifinagh sortu zen; IRCAM erakundeak , Amazigh Kulturaren Errege Institutua) proposamena onartu zuen eta zabaldu zuen.

1975ean, "Asaghen" aldizkariak, Ammar Negadik egindako ikerketetan oinarritutako 750 amazigh izenen zerrenda bat plazaratu zuen. Aljeriako Barne Ministerioak 2013an zerrenda horretan oinarritu zen amazigh izenen zerrenda ofiziala onartzeko. Geroztik alfabetoaren bariante desberdinak egin dira, ezagunena Salem Chaker irakasleak prestatukoa ezagunena izanik. 2003an Marokok tifinagh ofizialki onartu zuen hezkuntzan erabiltzeko. Azken urteetan tifinagh dezente zabaldu da baina oraindik-orain beste alfabetoen leiha ezagutzen du.

Letrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tifinagh karaktereak Unicoden U+2D30—U+2D7F mailakoak dira, 4.1.0 bertsiotik aurrera. 55 karaktere daude definituta baina gehiago erabiltzen dira. ISO 15924an, Tfng kodea tifinagh alfabetorako gordetzen da. Hau da karaktereen koadro bat:

Letra sinpleak (eta letra modifikatzaileak)
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera NAF
U+2D30 Tifinagh Letter Ya.svg a ا æ ya
U+2D31 Tifinagh Letter Yab.svg b ب b, β yab
U+2D32 Tifinagh Letter Yabh.svg b ٻ b, β yab igurzkari
U+2D33 Tifinagh Letter Yag.svg g گ ɡ yag
U+2D34 Tifinagh Letter Yaghh.svg g ڲ ɡ yag igurzkari
U+2D35 Tifinagh Letter Berber Academy Yaj.svg dj ج d͡ʒ yadj Bereber Akademiarena
U+2D36 Tifinagh Letter Yaj.svg dj ج d͡ʒ yadj
U+2D37 Tifinagh Letter Yad.svg d د j yad
U+2D38 Tifinagh Letter Yadh.svg d د j yad igurzkari
U+2D39 Tifinagh Letter Yadd.svg ض ðˤ yaḍ
U+2D3A Tifinagh Letter Yaddh.svg ض ðˤ yaḍ igurzkari
U+2D3B Tifinagh Letter Yey.svg e ه ə yey
U+2D3C Tifinagh Letter Yaf.svg f ف f yaf
U+2D3D Tifinagh Letter Yak.svg k ک k yak
U+2D3E Tifinagh Letter Tuareg Yak.svg k ک k yak tuareg
U+2D3F Tifinagh Letter Yakhh.svg ⴿ k ک k yak igurzkari
U+2D40 Tifinagh Letter Yah.svg h
b
ھ
ب
h
b
yah
= yab tuareg
U+2D41 Tifinagh Letter Berber Academy Yah.svg h ھ h yah Bereber Akademiarena
U+2D42 Tifinagh Letter Tuareg Yah.svg h ھ h yah tuareg
U+2D43 Tifinagh Letter Yahh.svg ح ħ yaḥ
U+2D44 Tifinagh Letter Yaa.svg ˤ (ε) ع ʕ yaε
U+2D45 Tifinagh Letter Yakh.svg kh (x) خ χ yax
U+2D46 Tifinagh Letter Tuareg Yakh.svg kh (x) خ χ yax tuareg
U+2D47 Tifinagh Letter Yaq.svg q ق q yaq
U+2D48 Tifinagh Letter Tuareg Yaq.svg q ق q yaq tuareg
U+2D49 Tifinagh Letter Yi.svg i ي i yi
U+2D4A Tifinagh Letter Yazh.svg j ج ʒ yaj
U+2D4B Tifinagh Letter Ahaggar Yazh.svg j ج ʒ yaj ahaggar
U+2D4C Tifinagh Letter Tuareg Yazh.svg j ج ʒ yaj tuareg
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera AFI
U+2D4D Tifinagh Letter Yal.svg l ل l yal
U+2D4E Tifinagh Letter Yam.svg m م m yam
U+2D4F Tifinagh Letter Yan.svg n ن n yan
U+2D50 Tifinagh Letter Tuareg Yagn.svg ny ني nj yagn tuareg
U+2D51 Tifinagh Letter Tuareg Yang.svg ng ڭ ŋ yang tuareg
U+2D52 Tifinagh Letter Yap.svg p پ p yap
U+2D53 Tifinagh Letter Yu.svg u
w
و
ۉ
w yu
= yaw tuareg
U+2D54 Tifinagh Letter Yar.svg r ر r yar
U+2D55 Tifinagh Letter Yarr.svg ڕ yaṛ
U+2D56 Tifinagh Letter Yagh.svg gh (ɣ) غ ɣ yaɣ
U+2D57 Tifinagh Letter Tuareg Yagh.svg gh (ɣ) غ ɣ yaɣ tuareg
U+2D58 Tifinagh Letter Ayer Yagh.svg gh (ɣ)
j
غ
ج
ɣ
ʒ
yaɣ del Aïr
= yaj Adrarrekoa
U+2D59 Tifinagh Letter Yas.svg s س s yas
U+2D5A Tifinagh Letter Yass.svg ص yaṣ
U+2D5B Tifinagh Letter Yash.svg sh (š) ش ʃ yaš
U+2D5C Tifinagh Letter Yat.svg t ت t yat
U+2D5D Tifinagh Letter Yath.svg t ت t yat igurzkari
U+2D5E Tifinagh Letter Yach.svg ch (tš) تش t͡ʃ yatš
U+2D5F Tifinagh Letter Yatt.svg ط yaṭ
U+2D60 Tifinagh Letter Yav.svg v ۋ v yav
U+2D61 Tifinagh Letter Yaw.svg w ۉ w yaw
U+2D62 Tifinagh Letter Yay.svg y ي j yay
U+2D63 Tifinagh Letter Yaz.svg z ز z yaz
U+2D64 Tifinagh Letter Tawellemet Yaz.svg z ز z Tawellemeteko yaz
= yaz arpon
U+2D65 Tifinagh Letter Yazz.svg yaẓ
U+2D6F Tifinagh Modifier Letter Labialization Mark.svg +ʷ ۥ+ ʷ Ezpainbelarizatzearen marka
= Tamatart
= <super> 2D61
Digrafak (loturak onartzen dira)
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izena
Latina Arabiera NAF
U+2D5C U+2D59 Tifinagh Digraph Yats.svg ⵜⵙ ts تس t͡s yats
U+2D37 U+2D63 Tifinagh Digraph Yadz.svg ⴷⵣ dz دز d͡z yadz
Kode Glifo Unicode Letraldaketa Izen
Latina Arabiera AFI
U+2D5C U+2D5B Tifinagh Digraph Yatsh.svg ⵜⵛ ch (tš) تش t͡ʃ yatš
U+2D37 U+2D4A Tifinagh Digraph Yadzh.svg ⴷⵊ dj دج d͡ʒ yadj
Kolore Key
Oinarrizko Tifinagh (IRCAM Tifinagh zabaldua (IRCAM)  Beste tifinagh letrak; Egungo tuareg letrak 

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Tifinagh Aldatu lotura Wikidatan