Alfabeto

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Caslon-schriftmusterblatt.jpeg

Alfabetoa hizkuntza idatzian komunikatzeko erabiltzen den sinboloen multzoa da, beti ere sailkapen batekin. Alfabeto hitza bi lehenengo letra grekoetatik dator alfa (α) eta beta (β). Euskal alfabetoa 1994ko azaroaren 25ean zehaztu zuen Euskaltzaindiak, bere 17. arauan; latindarra da, eta 27 letra ditu.

Alfabetoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arabiar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Armeniar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batak alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alfabeto zirilikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Alfabeto ziriliko

Alfabeto Zirilikoa (edo "azbuka", bere lehenengo letren antzinako izenengatik) sei eslaviar hizkuntzatan (bielorrusiera, bulgariera, mazedoniera, errusiera, serbiera eta ukrainera) eta lehengo Sobiet Batasunaren Asiako eta Sortaldeko Europako beste hizkuntza askotan erabilitako alfabetoa da.

Alfabeto Zirilikoaren letrak
А
A
Б
Be
В
Ve
Г
Ge
Ґ
Ghe
Д
De
Ђ
Dje
Ѓ
Gje
Е
Ye
Ё
Yo
Є
Ukrainian Ye
Ж
Zhe
З
Ze
Ѕ
Dze
И
I
І
Ukrainian I
Ї
Yi
Й
I labur
Ј
Je
К
Ka
Л
El
Љ
Lje
М
Em
Н
En
Њ
Nje
О
O
П
Pe
Ҁ
Koppa*
Р
Er
С
Es
Т
Te
Ћ
Tshe
Ќ
Kje
У
U
Ў
U labur
Ѹ
Uk*
Ф
Ef
Х
Kha
Ѡ
Omega*
Ѿ
Ot*
Ц
Tse
Ч
Che
Џ
Dzhe
Ш
Sha
Щ
Shcha
Ъ
Yer
Ы
Yery
Ь
Soft sign
Ѣ
Yat*
Э
E
Ю
Yu
Я
Ya
ІА
A iotified*
Ѥ
E iotified*
Ѧ
Yus small*
Ѫ
Yus handi*
Ѩ
Yus txiki iotified*
Ѭ
Yus handi iotified*
Ѯ
Ksi*
Ѱ
Psi*
Ѳ
Fita*
Ѵ
Izhitsa*
Ѷ
Izhitsa okovy*
Ӏ
Palochka

* letra arkaikoak

Hurrengo taulan ikus ditzakegu alfabeto zirilikoaren letra etzan eta ez-etzanen arteko ezberdintasunak, Errusieraren usadioaren arabera.

Hasi berriontzat nahasgarriak suerta daitezkeen ikur etzanak (irudi guztiz ezberdinak izateagatik, edo berarekin zerikusirik ez duen Latin alfabetoaren letra baten antza handia izateagatik) era berezian markatuta agertzen dira.

а б в г д е ё ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
а б в г д е ё ж з и й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Zure nabegatzaileak ikur zirilikoak erabili ezin badu, ikus dezakezu alfabeto zirilikoa irudi batean.

Georgiar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gotiko alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alfabeto grekoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alfabeto Grekoaren letrak eta haiengandik eratorriak hurrengoak dira (ahoskera International Phonetic Alphabetaren arabera jarria):

Letra Izena Ahoskera2 Dagokion
letra
Feniziarra
Transliterazio3
Greziera Ingelesa antzinakoa oraingoa antzinakoa oraingoa
Α α ἄλφα Alpha [a] [aː] [[Open front unrounded vowel|[a]]] Aleph 'Aleph a a
Β β βῆτα Beta [b] [[Voiced labiodental fricative|[v]]] Beth Beth b v
Γ γ γάμμα Gamma [g] [[Voiced palatal fricative|[ʝ]]], [[Close-mid front unrounded vowel#Mid front unrounded vowel|[e̞]]] edo [[Close front unrounded vowel|[i]]] aurrean; [[Voiced velar fricative|[ɣ]]] ostantzean Gimel Gimel g g
Δ δ δέλτα Delta [d] [[Voiced dental fricative|[ð]]] Daleth Daleth d d
Ε ε ἒ ψιλόν Epsilon [e] [[Close-mid front unrounded vowel#Mid front unrounded vowel|[e̞]]] He He e e
Ϝ ϝ 1 Ϝαυ ? Digamma [w] - Waw Waw w -
Ζ ζ ζῆτα Zeta [zd], later [zː] [[Voiced alveolar fricative|[z]]] Zayin Zayin z z
Η η ἦτα Eta [ɛː] ([h]) [[Close front unrounded vowel|[i]]] Heth Heth e i
Θ θ θῆτα Theta [tʰ] [[Voiceless dental fricative|[θ]]] Teth Teth th th
Ι ι ἰῶτα Iota [i] [iː] [[Close front unrounded vowel|[i]]], [[Palatal approximant|[j]]] Yodh Yodh i i
Κ κ κάππα Kappa [k] [[Voiceless palatal plosive|[c]]], [[Close-mid front unrounded vowel#Mid front unrounded vowel|[e̞]]] edo [[Close front unrounded vowel|[i]]] aurrean; [[Voiceless velar plosive|[k]]] ostantzean Kaph Kaph k, c k
Λ λ λάμβδα Lambda [l] [[Alveolar lateral approximant|[l]]] Lamedh Lamedh l l
Μ μ μῦ Mu [m] [[Bilabial nasal|[m]]] Mem Mem m m
Ν ν νῦ Nu [n] [[Alveolar nasal|[n]]] Nun Nun n n
Ξ ξ ξῖ Xi [ks] [ks] Samekh Samekh x x
Ο ο ὄ μικρόν Omicron [o] [[Close-mid back rounded vowel#Mid back rounded vowel|[o̞]]] Ayin 'Ayin o o
Π π πῖ Pi [p] [[Voiceless bilabial plosive|[p]]] Pe Pe p p
M 1 (Ϻ ϻ)   San ([z]) - Sade Tsade s -
Q 1 (Ϟ ϙ)   Qoppa ([k]) - Qoph Qoph q -
Ρ ρ ῥῶ Rho [r], [r̥] [[Alveolar flap|[ɾ]]] Res Resh r (: rh) r
Σ σ
ς (final)
σῖγμα Sigma [s] [[Voiceless alveolar fricative|[s]]] Sin Shin s, ss (bokal artean) s
Τ τ ταῦ Tau [t] [[Voiceless alveolar plosive|[t]]] Taw Taw t t
Υ υ ὒ ψιλόν Upsilon ([u]) [y] [yː] [[Close front unrounded vowel|[i]]] from Waw Waw u, y (kontsonante artean) y, v, f
Φ φ φῖ Phi [pʰ] [[Voiceless labiodental fricative|[f]]] jatorria eztabaidatua (ikus testua) ph f
Χ χ χῖ Chi [kʰ] ([ks]) [[Voiceless palatal fricative|[ç]]], [[Close-mid front unrounded vowel#Mid front unrounded vowel|[e̞]]] edo [[Close front unrounded vowel|[i]]] aurrean; [[Voiceless velar fricative|[x]]] ostantzean ch ch
Ψ ψ ψῖ Psi [ps] [ps] ps ps
Ω ω ὦ μέγα Omega [ɔː] [[Close-mid back rounded vowel#Mid back rounded vowel|[o̞]]] o, ô o
Ϡ ϡ 1   Sampi ([ss] [ks]) -

(1): Alfabetotik goiz kendutako letra, orain "klasiko"a deitzen den aroa baino lehenago. Eite larrian bakarrik erabiltzen zen; letra xeheak erdi-aroko asmakuntza dira.
(2): Ahoskera arkaikoak (aro klasikoa baino aurrekoak) parentesi artean erakusten dira.
(3): Zehetasunak eta beste transliterazio sistemak ikusteko ikus Transliteration of Greek into English.

Hebrear alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hebrear alfabetoa hurrengo taulan agertzen diren letrez osatuta dago. Letra batzuk taiu ezberdina dute hitzen amaieran erabiltzen direnean: taulan forma horiek forma arrunten azpian agertzen dira.

Alef Bet/Vet Gimel Dalet He Vav Zayin Het Tet Yod Kaf/Chaf
א א ב ב ג ג ד ד ה ה ו ו ז ז ח ח ט ט י י כ כ
ך ך
Lamed Mem Nun Samekh Ayin Pe/Fe Tsadi Qof Resh Shin/Sin Tav
ל ל מ מ נ נ ס ס ע ע פ פ צ צ ק ק ר ר ש ש ת ת
ם ם ן ן ף ף ץ ץ

Deskripzio laburra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biek, antzinako Hebrear idazkerak eta gaur egungo Judutar idazkerak modu bakar bateko letrak dituzte, baina gaurko idazkeran letra batzuk forma bereziak dituzte hitzen amaierean doazenean. Hebrear alfabetoa abjad bat da: bokaleak normalean ez dira idazten. Idazten direnean א alef, ה he, ו vav edo י yod moduko kontsonante ahul bat aurreko bokal batekin elkartu eta desagertu delako da; edo, kasu horien analogiaz, beste forma batzuk idazterakoan.

Bokalen soinu egokiak mantentzeko, idazleek nikud (ניקוד; hitzez hitz: "applying points") izendatutako ikur diakritikozko multzo batzuk asmatu dituzte. Haien arteko bat, Tiberiar sistema, da gehien iraun duena. Aaron ben Moses ben Asher-ek, eta bere familiako hainbat belaunaldik, asmatu eta bizirik mantendu ei zuten sistema. Puntu hauek normalean xede berezientzako bakarrik erabiltzen dira: Bibliaren liburuak aztertzeko asmoarekin, poesian, edo hizkuntza umeei irakasterakoan. Tiberiar sistemak baditucantillation izendatutako marka batzuk ere, liburu santuen zati batzuk zelan abestu behar diren esateko erabiliak, eta "crown" izendatutako edergailu batzuk Torah-ren bilduetan bakarrik erabiliak.


Taula nagusia: Izena eta transliterazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hurrengo taulan Hebrear alfabetoaren letra bakoitzarentzat agertzen dira: dagozkion ikur idatzia edo ikur idatziak, bere izen edo izenak, bere transliterazioak Latindar alfabetoa erabiliz egindako lan akademikoetan, eta bere ahoskera berreraikitako forma historikoetan eta dialektoetan Nazioarteko alfabeto fonetikoa erabiliz. Letra batentzat ikur bi erakusten badira, ezker aldekoa hitzen amaieretan agertzen dena da (edo eskuma aldekoa, zure nabegatzaileak testuak eskumatik ezkerrera jartzea onartzen ez badu).


Ikurra Izena Transliterazioa
Akademikoa Unicode Standard Israeli Ashkenazi Akademikoa Israeli
Unicode Font-friendly ISO-8859-1 Unicode Font-friendly ISO-8859-1
א ʾā́lep̄ ’āleph 'àleph alef alef alef ʾ ' ' (1)
ב bêṯ, ḇêṯ bêth, bhêth bêth, bhêth bet bet, vet beis, veis b, ḇ b, bh b, bh b, v
ג gímmel, ḡímel gímel, ghímel gímel, ghímel gimel gimel gimmel g, ḡ g, gh g, gh g
ד dā́leṯ, ḏā́leṯ dāleth, dhāleth dàleth, dhàleth dalet dalet doles d, ḏ d, dh d, dh d
ה  ? he he, hei, e, ei hei h, Ḏ  ?  ? h (2)
ו wāw wāw wàw vav vav vov, vof  ? w w v
ז  ? záyin záyin zayin zayin zayin ? z z  ?
ח ḥêṯ, (3) ḫêṯ ħêth, (3) xêth h`êth, (3) xêth het chet ches ḥ, (3) ḫ ħ, (3) x h`, (3) x kh, ch (4)
ט ṭêṯ ţêth t`êth tet tet tes ţ t` t
י yôḏ yôdh yôdh yod yod, yud yud  ? y y y, i (8)
ך כ kāp̄, ḵāp̄ kāph, khāph kàph, khàph kaf kaf, chaf kof, chof k, ḵ k, kh k, kh k, ch
ל lā́meḏ lāmedh làmedh lamed lamed lomed  ? l l l
ם מ mēm mēm mèm mem mem mem  ? m m m
ן נ  ? nûn nûn nun nun nun  ? n n n
ס sā́mekh sāmekh sàmekh samekh samech somech  ? s s s
ע ʿáyin, (3) ġáyin ‘áyin, (3) ġáyin `áyin, (3) 3áyin ayin ayin ayin, oyin ʿ, (3) ġ ‘, (3) ġ `, (3) 3 ' (9)
ף פ pê, p̄ê pê, phê pê, phê pe pe, pei, fe/fei pei, fei p, p̄ p, ph p, ph p, f
ץ צ ṣāḏê şādhê s`àdhê tsadi tzadi, tzadik tsodi, tsodik ş s` tz, ts, z
ק  ? qôph qôph qof kof, kuf kuf  ? k k q
ר rêš rêš rêsh resh resh, reish reish  ? r r r
ש šîn, śîn šîn, śîn shîn, lhîn shin shin, sin shin, sin š, ś š, ś sh, lh sh, s
ת tāw, ṯāw tāw, thāw tàw, thàw tav tav, taf tov, tof, sov, sof t, ṯ t, th t, th t


Feniziar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Latindar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Runikar alfabetoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Alfabeto Aldatu lotura Wikidatan
Hizkuntza Artikulu hau hizkuntzei buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.