Berotegi-efektuko gas

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Eskema honek energia elkartrukea adierazten du, Lurreko eguratsa, Lurrazala eta Espazioaren artean.

Berotegi-efektuko gasak atmosferako berotegi-efektua eragiten duten gasak dira. Atmosferan era natural batean dauden gasik garrantzitsuenak dira, nahiz eta haien kontzentrazioa gizakien jarduerekin aldatua izan daitekeen. Gas artifizialak ere badaude, baina hauek industriako produktuak dira. Gas hauek modu neto batean zergatzen dira negutegi efektuko molekulen egituragatik eta modu substantzialean, atmosferan dauden gaseko molekula kantitateagatik.

Inplikatutako gasak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Ur lurrina (H2O): Uraren irakidura edo lurruntze eta ura likidoa edo izotzaren sublimazioagatik lortzen dugun gasa,uraren lurrina da.Negutegi efektuan gehien laguntzen duen gasa da izpi infragorrien absortzioa dela eta.Zer dirudien kontuan hartu barik,ura usaingabea eta koloregabekoa da.Hodei edo lapiko edo izozgailu baten lurrin zuria, ez da uraren lurrina, baizik eta ur tanta txiki batzuen edo izotzaren kristalen emaitza.
  • Karbono dioxidoa: Bere formula kimikoa CO2 da. Gas karbonikoa eta anhidrido karbonikoa, bi oxigeno atomoz eta karbono atomo batez konposatutako molekulez osatutako gasa da.
  • Metanoa (CH4): Metanoa alkano hidrokarburo arruntena da. Hidrogeno atomo bakoitzak lotura kobalente batez karbonoetan lotuta dago. Gas moduan tenperatura eta presio ohikoetan azaltzen den substantzia ez polarra da. Koloregabea eta usaingabea da eta uretan ia ez da disolbagarria. Naturan, azken usteltze anaerobiko ekoizkin bezala produzitzen da landaretan. Jardunbide natural hau biogasak produzitzeko erabiltzen da. Mikroorganismo anaerobiko askok sortarazten dute CO2-a azkenengo elektroi onarpen bezala erabiliz.

Gas naturalaren %97a eratzen du. Ikatz minetan grisu deitzen da eta sukoia eta lehergarria denez, oso arriskutsua da. Metanoa berotegi efektuko gas indartsua da.Lurra planetaren beroketaren ekarpenean parte har dezakeen gasa da, bere berotze globalaren indarra 23-koa delako, bere kontzentrazioa 2-koa den bitartean. Horrek 100 urtetan CH4 kg bakoitzak, Lurra CO2 masak baino 23 aldi gehiago berotuko duela esan nahi du. Hala ere, Lurraren atmosferan, 220 aldi gehiago dago karbono dioxidoa metanoa baino, beraz, metanoa modu garrantzitsu txiki batean laguntzen du berotegi efektuari.

  • Nitrogeno oxidoak (NOx) : nitrogeno oxidoaren (NxOy) terminoa, oxigeno eta nitrogenoko konbinaketaz osatutako konposatu kimiko bitar gaseoso askotan ezartzen da. Ohiko prestakuntza prozesua konposatu inorganiko hauentzat tenperatura handiko errekuntzak dira.Prozesu horretan normalena airea errekaria izatea da.
  • Ozonoa (O3) : Ozono molekulak hiru oxigeno atomoz osatuta dago,bi atomoak disoziatzerakoan osatutako oxigeno gasa.Askatua dagoen oxigeno atomo bakoitzak, beste oxigeno molekula (O2) bati elkartzen da Ozono molekulak(O3) osatuz.
  • Klorofluorokarbonoa (ClFC) Hidrokarburo saturatuen deribatuak dira. Hauek hidrogeno atomoak fluor edo kloro atomoekin ordezkatzean lortzen dira nagusiki.

Beraien egonkortasun fisiko-kimiko altu eta baliogabeko toxikotasunari esker, likido hoztaile, agente itzaltzaile eta aerosol bulkatzaile bezala erabiliak izan dira. 1930eko hamarkadan, sufre dioxidoa eta amoniakoa(material arriskutsuak) ordezkatzeko ezarri zuten General Motors- eko ingeniari batzuek.

Berotegi efektua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Berotegi efektu

Atmosferak, argi ikusgarrian oso gardena izateagatik, baina aldi berean, askoz ere gutxiago irradiazio infragorriarentzat, lurtar gainazalarentzat berotegi bateko sabaiaren efektu bera sortzen baitu. Lurrera heltzen den eguzki argia, lurra berotzen du izpi infragorriak emititzera lekua emanez.Hauek argi izpiak ez bezala,atmosfera edo beiragatik xurgatuak izaten dira. Azkenean, espazioan sortutako energia kantitatea xurgatutako bera izan behar da, baina lurtar gainazalak bi fluxuen tenperatura bera atzeman behar du,zeinek atmosferaren presentzian altuagoa izaten den (planeta batean) edo beira sabaietan nahiz eta berotegi bateko beirak, beroaren galera gehiago babesten duen airearen zirkulazioa delako.

Berotegi efektua eguzki sistemako gorputz planetario guztiak eragiten ditu, nahiz eta gas guztiak irradiazio infragorria ez xurgatu, atmosfera guzti horietan egiten dutenak faltatzen ez direlako. Lurra planetan berotegi efektua gehiegikerietako arduraduna da, gainazaleko tenperatura 33º gradukoa eta igorpen tenperatura (-18º) gradukoa dauka.Aldiz, Marten graduen desberdintasuna 3º-koa da eta Venuseko ezberdintasuna 466 graduak antzematen ditu.

Berotegi efektua, fenomeno natural bat da, baina berarekiko zirikada, berotze globalaren harremanean zitala dela pentsatzeko aukera ematen du eta kutsadura atmosferikoko ondorio berria dela ere. Berotze globala ez da eratxikitzen existentzia bakun bati, baizik eta berotegi efektuko lehengo balioen gehikuntzan.Gainera, klimaren kausak eta bere denborale aldaketak beste faktore batzuen menpe dago, nahiz eta zientifiko elkarte orokorrak hori bere kausa nagusia dela pentsatzen duten.

Mekanismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atmosferako osagai guztiek ez dute berotegi efektuan parte hartzen .Berotegi efektuko gasak, lurrean eguzkitik berotutako infragorriko fotoiak xurgatzen dituzte.Fotoi horietako energia ez du balio soilik erreakzio kimikoak egiteko, hau da, lotura kobalenteak apurtzeko, baizik eta errotazio energian eta bertan sartutako molekulen bibrazioak handitzen ditu. Energia gehiegikeria horrek molekula kolisioen bidez beste molekuletara transferitzen da energia zinetika moduan, hau da, beroaren bitartez airearen tenperatura handitzen.Modu berean, atmosferak hozten da energia infragorria emitituz bibrazio eta errotazio iragarpenak produzitzen direnean.Iragarpen guzti horiek molekuletako momentu dipolarren aldaketa exijitzen du, airearen konposizioko bi gas garrantzitsuak (nitrogenoa N2 eta oxigenoa O2) alde batera usten dituena, beraien molekulak bi atomo berdinez osatuta daudelako eta beraz edozein momentu dipolarretaz ukan egiten dutelako.

Kutsadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakiak agertu zirenetik, Fluor ez ezik atmosferako gas guztiak naturalak izango balira , industria-iraultzaren geroztik, jarduera industrialen erregai fosilen erabilera intentsiboetan eta garraioan, karbono dioxido eta nitrogeno oxido nahiko kantitate handiak ekoiztu egin dira.Preziatu dute ere, metanoak bere agerpena handitzen ari duela arrazoi antropogenikoengatik, hau da, gizakien jardueragatik.Gainera jaulkipen gehikuntza honi beste hainbat arazo gehitzen zaizkio: adibide garrantzitsuena deforestazioa da, izan ere, materia organikoko karbono dioxidoaren atxikimendu kantitatea gutxitu dute antropogeniko handipenari lagunduz.Hala eta guztiz ere, karbono dioxido hau eskuratzen duten landare marinen gainazal handipenari esker,gizakien desdoikuntza hau konpentsatzen ari da.

Berriki jasotako datuen arabera,euskaldun bakoitzak batezbeste 45.500 litro ur gastatzen du urtean.Gure ibaietako uraren % 52 ez da egokia kontsumorako, eta erabilitako uraren %16 baino ez da arazten.Kutsadurak flora eta fauna gehiena akabatu du gure ibai askotan. Euskal kostaldeko uretan egunero isurtzen dira milioika litro etxeko kondar-ur eta industria-ur; isurketa hauek kalte handia suposatzen dute kostaldeko populazio guztientzat.

Ezezpenen jaulkipena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teknologia zehatz batzuk berotegi efektuko gasen jaulkipena ekoizten dute. Sakonago aztertuta, karbono dioxidoa atmosferatik eliminatzen dituzten gasak dira. Geologia antolakuntzekin biologia energiaren harrapaketa eta karbono dioxidoaren (aireko edo lurrekoa) biltegiratzean, bioikatz bezala.

Efektuen erlazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Karbono monoxidoa zirrikada erradiazio efektua du.Metano kontzentrazio eta ozono troposferakoekin egiten da eta atmosferako osagaien trinkoketaren bitartez beraiekin, beste modu batean, akabatu dezakete,adibide garbia OH-a da.Karbono monoxidoa,karbonoa duten erregaiak modu osagabe batean erretzen direnean sortzen da.Atmosferako prozesu naturalen bitartez azkenean,karbono dioxidoan herdoildu egiten dira. Karbono dioxidoa bizi atmosferiko gutxi (hilabete gutxi batzuk) du, horren ondorioz, bizi luzeagoa duten gasek baino aldagarriagoa da. Beste efektu zirikar bat metanotik dator, eta bere zuzen erradiaktiboaren eraginaz gain, ozonoaren eraketan ere laguntzen du. 2005an Shindellek aldaketa klimatikoaren ekarpena metanoaren bitartez, beste estimazioak baino handiagoa(bikoitza) zela argudiatu zuen.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Berotegi-efektuko gas Aldatu lotura Wikidatan