Eguzkia

Artikulu hau izarrari buruzkoa da; elkarte ekologista gaitzat duena beste hau da: Eguzki (elkartea)

Eguzkia Ezaugarri orbitalak Esne Bidearen erdirainoko distantzia ~2.5×1017 km (26,000 argi-urte) Periodoa ~2.26×108 urte Abiadura ~217 km/s Ezaugarri fisikoak Diametroa 1.392×106 km (109 aldiz lurra) Azalera 6.09×1012 km² (11900 aldiz lurra) Bolumena 1.41×1018 km³ (1300000 aldiz lurra) Masa 1.9891×1030 kg (332950 aldiz lurra) Dentsitatea 1.408 g/cm³ Grabitatea azalean 273.95 m s-2 (27.9 g) ihes-abiadura azaletik 617.54 km/s Tenperatura azalean 5780 K Koroaren tenperatura 5 MK Nukleoan tenperatura 13.6×106 K Argitasuna (LS) 3.827×1026 J s-1 Batezbesteko intentsitatea (IS) 2.009×107 W m-2 sr-1 Errotazio ezaugarriak Zeihartasuna 7.25º (ekliptikarekiko) 67.23º (galaxiaren planuarekiko) Ipar poloaren aszentzio zuzena 286.13º (19 h 4 min 31.2 s) Ipar poloaren deklinazioa 63.87º Errotazio periodoa ekuatorean 25.3800 egun (25 d 9 h 7 min 12±8 s) Errotazio abiadura ekuatorean 7174.21 km/h Fotosferaren osaera Hidrogenoa 73.46 % Helioa 24.85 % Oxigenoa 0.77 % Karbonoa 0.29 % Burdina 0.16 % Neona 0.12 % Nitrogenoa 0.09 % Silizioa 0.07 % Magnesioa 0.05 % Sufrea 0.04 %

Eguzkia edo ekia (aitzineuskaraz: *egu(n)-ki) eguzki-sistemaren erdian dagoen izarra da, eta guregandik hurbilen dagoena. Eguzki-sistemako planetek, lurra barne, eguzkia orbitatzen dute, baita asteroide, meteoroide, kometa eta beste hainbat objektuk ere.

Lurrean bizitzarako energi-iturri nagusia da eguzkia, bertan bizidun autotrofoek, fotosintesiaren bidez, argi-izpien bitartez bidaltzen digun energia ekoizten baitute.

Informazio orokorra

Eguzkia sekuentzia nagusiko izar bat da, batezbesteko izarra baino pixka bat handiagoa eta beroagoa baina erraldoi urdina baino askoz txikiagoa. Eguzkiak 10.000 milioi urteko bizialdia du, eta duela 5.000 milioi urte sortu zen, nukleokosmokronologiaz zehaztu denez. Bere bizialdiaren erdian dago, beraz. Ekiak Esne Bidea orbitatzen du, galaxiaren erditik 25.000 - 28.000 argi-urteko distantziara, bira bat 226 milioi urtetan osatuz. Galaxiarekiko orbita-abiadura 217 km/s-koa da, hau da, argi-urte bat 1400 urtetan burutzen du.

Ikur astronomikoa bere erdian puntu bat duen zirkulu bat da (☉).

Eguzkiaren egitura

Eguzkia esfera ia perfektua da, bere obaltasuna 9 milioiren delarik. Hau da, poloetako diametroa ekuatorekoarekiko 10 km-ko diferentzia du gehienez. Hauxe ekuatorean indar zentrifugoa grabitatearen indarra baino 1.8 milioi aldiz txikiagoa delako da. Lurrean aldiz desberdintasun hau 300koa da.

Planetek ez dute eragin handirik Eguzkiaren itxuran, baina Eguzkiak berak Eguzki-sistemaren barizentroa orbitatzen du, hau Eguzkitik pixka bat aldendua baitago, batik-bat Jupiterren eraginagatik.

Eguzkiak, planeta harritsuak ez bezala, ez du muga zehatzik; gasen dentsitatea esponentzialki jaisten da zentrotik aldendu ahala. Hala ere, egitura zehaztua dauka, ondoren azaltzen den bezala. Eguzkiaren erradioa zentrotik fotosferaren mugaraino neurtzen da.

Nukleoa

Erradioaren 139.000 km hartzen ditu, guztiaren 1/5. Ekiaren erdigunean, non dentsitatea 150 g/cm³ den (hau da, uraren dentsitatea baino 150 aldiz handiagoa), fusio nuklearrak hidrogenoa helio bihurtzen du, Eguzkiak duen energia guztia sortuz. Segundoro, 8.9×10³⁷ protoi (hidrogenoaren nukleoa) helio bilakatzen dira, 383 yotawatt (9.15×10¹⁶ TNT tona segundoko) lortuz. Nukleoan gertatzen diren erreakzio hauei "Bethe edo karbonoaren zikloa" bezala ezagutzen zaie, eta lau protoi helio nukleo baten bihurtzea datza. Prozesu honetan, non beste elementu batzuk ere parte hartzen duten batez ere katalizatzaile bezala, masa galera bat dago, energia bihurtzen dena Einsteinen formularen bidez: E=mc². Zikloak pauso hauek jarraitzen ditu:

₁H¹ + ₆C¹² → ₇N¹³;

₇N¹³ → ₆C¹³ + e⁺ + neutrino;

₁H¹ + ₆C¹³ → ₇N¹⁴;

₁H¹ + ₇N¹⁴ → ₈O¹⁵;

₆O¹⁵ → ₇N¹⁵ + e⁺ + neutrino, eta azkenik

₁H¹ + ₇N¹⁵ → ₆C¹² + ₂He⁴.

Erreakzio guztiak gehituz:

4 ₁H¹ → ₂He⁴ + 2e⁺ + 2 neutrino + 26,7 MeV.

Askatzen den energia 26.7 MeVkoa da, edo 6.7×10¹⁴ Joulekoa kontsumitutako protoi kg bakoitzeko. Izarretan gertatzen den beste erreakzio bat "Critchfiel edo protoi-protoi zikloa" da. Ziklo honen pausoak hauek dira:

₁H¹ + ₁H¹ → ₂H² + e⁺ + neutrino

₁H¹ + ₁H² → ₂He³

₂He³ + ₂He³ → ₂He⁴ + 2 ₁H¹

Lehenengo zikloa Eguzkia baino izar handiagoetan gertatzen da batik-bat, eta bigarrena Eguzkia bezalakoetan. Eguzkiaren energiaren %99 protoi-protoi ziklotik dator. Nukleoan ekoizten den energia guztiak hurrengo geruzak zeharkatu behar ditu espaziora heltzeko.

Eremu erradioaktiboa

Erradioaren 0.2 eta 0.7 artean dago kokatua bigarren eremu hau. Bertan materia oso bero eta dentsoa da eta erradiazio termiko bidez nukleoko beroa kanporantz zabaltzen du. Beroa hidrogeno eta helio ioiek fotoiak igortzearen bidez hedatzen da. Fotoi hauek distantzia labur bat egiten dute beste ioi batek xurgatzen dituen arte. Hau dela eta, fotoi batek milioi bat urte behar izaten ditu eremu hau gainditzeko.

Eremu konbektiboa

Erradioaren 0.7tik azaleraino Eguzkia ez da behar beste dentsoa energia erradiazio bidez transmititzeko. Fotoiak xurgatuak dira eta materiaren tenperatura handitu egiten da. Materia bero hori arinagoa denez, igo egiten da beroa kanporantz hedatuz eta behin goian, hoztu egiten denez, berriz jaisten da, prozesua jarraituz.

Fotosfera

Argi-izpi ikusgaiak igotzen diren eremua da. Bertan tenperatura 6000 K-koa da, eta partikulen dentsitatea 10²³/m³-koa (itsaso-mailan Lurreko atmosferaren %1 beste).

Kromosfera

Fotosferaren gainetik 10.000 km hedatzen den eremu hau aurrekoa baino askoz gardenagoa da. Ezin da zuzenean ikusi, fotosferaren argitasuna dela eta. Aldiz, eguzki eklipse batean posible da Kromosfera eta bere kolore gorriak ikustea.

Koroa

Sakontzeko, irakurri: Eguzki koroa

Eguzki koroa, 1999ko eklipsean ikusia

Koroa Eguzkiko atmosferaren kanpo-geruza da. Espazioan zabaltzen da Eguzkia bera baino bolumen handiagoa betez. Eremu honetan dentsitatea oso txikia da eta Eguzkiaren eremu magnetikoak eraginda, partikulek abiadura handia hartzen dute. Hori dela eta, tenperatura oso altua da, milioika gradutakoa. Tenperatura handi honegatik X izpi ugari igortzen dira.

Eguzki-energia

Sakontzeko, irakurri: Eguzki-energia

Eguzki-energia eguzkitik Lurrera erradiazio elektromagnetiko itxuran iristen den energia mota da. Eguzkia energi iturri agortezina eta berriztagarria da, eta energia termikoa edo elektrizitatea sortzeko erabiltzen da batez ere.

Eguzkiaren erradiazioaren indarra latitudea, eguraldia eta eguneko orduaren arabera aldatzen da, eta baldintza egokiak ematen badira 1.000 W/m² ingurukoa da.

Eguzki energiaren irradiazio bero eta argiari, onura atera izan dio gizakiak antzinako garaietatik, etengabe garatu diren teknologia ezberdinak baliatuz.

Eguzki irradiazioa, eguzki energiaren eraginez sortutako bigarren mailako energia iturriekin batera; eolikoa, olatu energia, energia hidroelektrikoa eta biomasa, lurrean eskuragarri dauden energia berriztagarrien zatirik handiena da. Hala ere, eguzki energia baliagarriaren zati txiki bat besterik ez da erabiltzen.

Ikus, gainera

• Eguzki eklipsea
• Eguzki erradioa
• Eguzki energia
• Eguzki-lorea
• Ekilorea