Borraja
| Borraja | |
|---|---|
 | |
| Sailkapen zientifikoa | |
| Erreinua | Plantae |
| Ordena | Boraginales |
| Familia | Boraginaceae |
| Leinua | Boragineae |
| Generoa | Borago |
| Espeziea | Borago officinalis |
| Datu orokorrak | |
| Gizakiak ateratzen dizkion produktuak | borage seed oil (en)  , amabiline (en) , borage oil (en) , Borago officianalis seed (en) , borage seed fatty acid (en) , borage leaf (en) eta borage flower (en) |
Borraja (Borago officinalis) Boraginaceae familiako espezie baten izen arrunta da. Zurtoina iletxo zuri gogorrez estalia du; hostoak biribilduak ditu, kolore ilunekoak. Loreak urdinak edo gorrixkak izaten dira gehienetan, eta mordoetan ateratzen dira. Jateko ona da, eta izerdi eta gernu eragile gisa erabiltzen da[1]. Oso erabilia da sukaldaritzan Nafarroa, Aragoi, Liguria, Kreta eta Alemaniako eskualde batzuetan.
Gaur egungo industria farmazeutikoak eta medikuntza tradizionalak asko estimatzen dute bere balio medizinala. Hanturaren aurkako agente eraginkor gisa erabiltzen da, hotzeriak, bronkitisa eta arnasbideetako infekzioak prebenitzeko. Gainera, borrajak odoleko kolesterol maila murrizten du eta digestio eta bihotz hodietako arazoei aurre egiten laguntzen du. [2]
Landarearen hazi+olioak azido gamma-linolenikoaren (GLA) kontzentrazio handienetako bat du, omega 6 gantz-azido poliinsaturado, hanturaren kontrako eta immunomodulazio-propietate ahaltsuak dituena. ([3]
Deskribapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Landareak 60 eta 100 zentimetro arteko altuera du, eta zurtoinean eta hostoetan iletxoak dituzte. Hostoek 5 eta 15 zentimetro arteko tamaina dute, alternoak dira eta sinpleak. Loreak osoak dira, bost petalo estu eta hirukiekin, puntan bukatuak. Normalki loreak urdinak dira, nahiz eta larrosak edo zuriak ere badauden. Loreek sortak osatzen dituzte eta aldi berean irekitzen dira.
Toxikotasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Pirrolizidinaren alkaloide insaturatuak direla eta, bere segurtasuna zalantzan.[4] Borraja landarearen atalek alkaloide pirrolizidinikoak dauzkate, gibel eta biriketarako toxikoak, eta agian kantzerigenoak. Alkaloide horiek amaren esnean iraitzi litezke. [5] Hori dela eta, Herbal Produktuen Elkarte Amerikarrak Segurtasun Botanikoaren Eskuliburuak (1997) orri horiek modu etenean kontsumitzea gomendatu zuen. [6]
2020an argitaratutako berrikuspen sistematiko batean, ez zen aurkitu Borago officinalis-en erabilerarekin lotutako albo-ondorioen kasu-txostenik. (3) Borraja-haziaren olioa, oro-har, ondo onartzen dute helduek; hala ere pirrolizidina-alkaloiderik gabeko produktu ziurtatuak baino ez dira erabili behar.[5]
.jpg)
Taxonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Borago officinalis Carl Linnaeus-ek deskribatu eta Species Plantarum 1:137. 1753an argitaratu zuen. [7]
Sinonimia
- Borago advena Gilib.
- Borago aspera Gilib.
- Borago hortensis L. [8]
Garrantzi ekonomiko eta kulturala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Borraja gordina [9] | |
| Nutrizio-balioa 100g-ko | |
| Energía 26 kcal 109 kJ | |
| Karbonidratoak | 66.3 g |
| • Azukreak | 0.81 g |
| • Elikadura zuntza | 3.2 g |
| Koipeak | 0.7 g |
| Proteinak | 1.8 g |
| Ura | 94.4 g |
| Retinol (vit. A) | 210 μg (23%) |
| Tiamina (vit. B1) | 0.06 mg (5%) |
| Riboflavina (vit. B2) | 0.15 mg (10%) |
| Niacina (vit. B3) | 0.6 mg (4%) |
| B6 bitamina | 0.08 mg (6%) |
| C bitamina | 35 mg (58%) |
| D bitamina | 13 μg (130%) |
| E bitamina | 2.86 mg (19%) |
| K bitamina | 251 μg (239%) |
| Kaltzioa | 93 mg (9%) |
| Burdina | 3.3 mg (26%) |
| Magnesioa | 52 mg (14%) |
| Manganesoa | 0.35 mg (18%) |
| Fosforoa | 53 mg (8%) |
| Potasioa | 470 mg (10%) |
| Selenioa | 0.9 μg (2%) |
| Sodioa | 80 mg (5%) |
| Zinka | 0.2 mg (2%) |
| Helduentzat gomendatzen den eguneko kopuruaren %. |
| Iturria: Borraja gordina USDAren mantenugaien datu-basean |
Gastronomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Era askotara prestatzen da, landare osoa modu desberdinetan erabiltzen baita, zurtoinetatik hostoetaraino. Beraz, modu askotan prestatzen da zopa eta salda motzetarako, mineraletan aberatsa den egosketa-ura baliatuz. Gordinik, hostoak eta entsaladetarako zurtoin samurrak. Zurtoinak egosita edo lurrunetan eginda, iletxorik gabe, modu tradizionalean edo lagun ugarirekin. Postre moduan, bere hosto goxatu eta frijituak. Postre moduan, hostoak gozatu eta frijitu egiten dira. Egosi ondoren, zurtoinak salteatu eta baratxuri freskoekin perretxikoekin eta arrautzekin egindako nahaskia. Tortilla espainiar baten barruan. Edo zuku eta infusio moduan. Landare honen moldakortasuna sukaldariaren irudimenak bakarrik mugatzen du.
Oso estimatua da Espainiako zenbait tokitan. Aragoiko erkidegoan, eskualdeko plater izaera hartzen du, eta hainbat modutan jaten da: zurtoinak arrautsarekin nahasian, edo perretxikoekin konbinatuta, edo txirlekin edo ganbekin konbinatuta, zurtoinak patatekin egosita eta platerean zerbitzatu ondoren oliba-olio gordinarekin onduta. Zerba, baratxuri eta arrautzekin konbinatuta (“Ameliaren nahaskia” izeneko errezeta). Hosto samurrak, arrautzaztatuak, frijituak eta gozoak, krespillos izenez ezagutzen den postrea. Eta azkenik, landare-salda oinarri gisa, bakarrik edo beste barazki batzuekin. Errioxan eta Nafarroan ere Aragoin bezala kontsumitzen da. Lleidan hostoak jaten dira (gatzunetan egosita), eta behekoak dira kontsumitzeko onenak. Mallorkan haize-buñueluak aromatizatzeko erabiltzen dira. Batzuetan, landare honen loreak entsaladetan erabiltzen dira. Granadako gastronomian oso tipikoak dira “popoviejoak”, edo borraja hostoak, ore gozo batean frijituak. [10] Frantzian eta Italian, luxuzko barazkitzat hartzen da, fina eta zapore delikatukoa. Italiako Liguria eskualdean, sukaldaritza tipikoaren barruan, Preboggio-aren oinarria da. Belar nahasketarekin batera, plter preziatua osatzen dute eskualdean.
Herri-medikuntzako erabilerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Borraja naturopatek metabolismoa eta hormona-sistema erregulatzeko erabiltzen dute, eta hilekoaren aurreko sindromea eta menopausiaren sintomak (bat-bateko beroak, adibidez) sendatzeko erremedio egokitzat jotzen da. Iranen, jendeak tea (Gol Gav Zaban tea) prestatzen du hotzeriak, gripea, bronkitisa, artritis erreumatoidea eta giltzurruneko hantura arintzeko. [11] [12]
Borraja olioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Borraja hazien olioak emoliente eta bizkorgarri gisa jokatzen du. Larruazaleko gaixotasunetarako onuragarritzat jotzen da, niazina edo azido nikotikoa duelako. Azala eta mukosak leundu edo bigundu egiten ditu, baina oso indartsua da eta medikuaren gainbegiratua behar du. Olioak azido gamma-linoleniko ugari du, eta gure organismoak prostaglandina bihurtzen du. Ona da arteria-presio altua, kolesterol gehiegi eta estrogenoak erregulatzeko. Tratamendu luzeak kontu handiz egin behar dira, gibelerako toxikoak diren alkaloide pirrolizidinikoak baitaude. [13]
Borrajak ilea indartzen duela uste da, azido linoleiko eduki handia duelako. [14]
Garai batean esaten zen bere loreekin egindako borraja-infusioa, bihotzeko estimulatzailea zela.
Bigarren mailako metabolitoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hazien olioak β-cariofileno (26%), p-cimeno-8-ol (19,7%), nonadecano kantitate txikiak (0,7%) y hexanola (0,7%) ditu. Monoterpeno oliotsuen (%17,2) eta seskiterpenoen (%26) kopuru handiak ere badaude. Gainera, gantz-azidoak isolatu dira, hala nola azido y-linoleikoa (%10-28), azido linoleikoa (%35-40) eta azido α-linolénico (4-5%). [15]
Borrajaren hostoek eta pezioloek karbonhidratoak, gantz-azidoak, fitoesteroesteroideak, polifenolak (azido bainilikoa, p-mumarikoa, p-hidroxibenzoimoa, gentisikoa, kafeikoa, sinpatikoa, rosmarinikoa eta klorogenikoa, kerzetina, isorhamnetina eta kaempferola barne), azido organikoak (askorbikoa, malikoa, azetikoa, zitrikoa, laktikoa), taninoak, saponingak eta konposatu mukosoak dituzte. [16]
Borraja-infloreszentziak muzilagoa, taninoak, kaltzioa, potasioa eta alkaloideak ditu, baina ez du saponinarik, flabonoiderik edo glukosidi zianogenikorik. Borraja-.oreek eta, oro har, landarearen zati guztiek %30 muzilago izaten dute. Landarearen atal berdeek potasio nitratoa, erretxina, malatoa eta esentzia pixka bat, manganesoa, azido fosforikoa eta alantoina dauzkate. [17] 24 gantz-azido identifikatu dira, batez ere azido linoleikoa, azido palmitikoa eta azido oleikoa. [18]
Azterketa farmakologikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Landarearen hostoen estraktu desberdinek urdaileko ultzeren aurrean eragiten duten gastrobabeslea frogatu da. [19]
Herri kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herri kulturan “acabar en agua de borrajas” esapidea dago, eta itxuraz garrantzia izango duela dirudien eta garrantzirik gabe amaitzen den egoera horri aplikatuz.
Esamoldearen jatorria borrajarekin egindako saldaren zapore sotila eta nutrizio-balio baxuari egiten dio erreferentzia, naiz eta garbiketak eta egosketak beste edozein barazki zaporetsuagoek bezainbesteko arreta behar duen prestaketan.
Laborantza eta bilketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Landarea oso erraz landatzen da, oro har apirilean, Ipar hemisferioan, eta udazkeneko lehen euriteen ondoren biltzen da. Biltzen denean, hosto bazalak moztu ohi dira barazki gisa erabiltzeko, loreak aurrerago biltzen dira. Normalean, landatutako baratzeetan bera ereiten da berriro. Loreak udaberrian biltzen dira egun lehor batean, eta azkar lehortu behar dira. Landatutako barietatea lore zurikoa izan ohi da, eta basatia lore urdinekoa. Barazki gisa erabiltzen da, eta ia urte osoan biltzen da.
Izen arrunta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gaztelaniazko izen arruntak: aborraja, alcohelo, argabazo, borracha, borrachera, borrachuela, borraga, borraina, borraja, borraja blanca, borraja común, borraja fina, borrajas, borraxa, buglosa vulgar, burraja, corrago, flores cordiales, forrajas, lengua de buey, pulmunar, árnica, tragardina. [20]
Galeria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
- ↑ (Ingelesez) Adamczyk-Szabela, Dorota; Wolf, Wojciech M. (2024ko martxoaren 23a).. (2024). «The Influence of Copper and Zinc on Photosynthesis and Phenolic Levels in Basil (Ocimum basilicum L.), Borage (Borago officinalis L.), Common Nettle (Urtica dioica L.) and Peppermint (Mentha piperita L.)».. International Journal of Molecular Sciences (en inglés) 25 (7): 3612. ISSN 1422-0067. PMC 11011574. PMID 38612424. doi:10.3390/ijms25073612. 2026no urtarrilaren 25ean kontsultatua ..
- ↑ (Ingelesez) Sufwan, Zahra; Ansari, Javed Akhtar; Ahsan, Farogh. (2025). «Advances in Pharmacological Insights of Borago officinalis : A Comprehensive Review».. Biological Diversity 2 (4): 193-205. ISSN 2994-4139. doi:10.1002/bod2.70016. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Avila, Catharine; Breakspear, Ian; Hawrelak, Jason; Salmond, Ses; Evans, Sue. (2020). «A systematic review and quality assessment of case reports of adverse events for borage (Borago officinalis), coltsfoot (Tussilago farfara) and comfrey (Symphytum officinale)».. Fitoterapia 142: 104519. doi:10.1016/j.fitote.2020.104519. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- 1 2 (Ingelesez) Borage. National Institute of Child Health and Human Development. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Slama, Meriem; Slougui, Nabila; Benaissa, Akila; Nekkaa, Amine; Sellam, Feriel; Canabady‐Rochelle, Laetitia (2024-05).. «Borago Officinalis L.: A Review Oon Extraction, Phytochemical, and Pharmacological Activities».. Chemistry & Biodiversity (en inglés) 21 (5). ISSN 1612-1872. doi:10.1002/cbdv.20.
- ↑ (Ingelesez) «Borago officinalis». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 2013ko otsailaren 5ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Borago officinalis en PlantList. .
- ↑ Mallor Giménez. (2020)., 33-34. or..
- ↑ (Ingelesez) Papoviejos en Granapedia. .
- ↑ (Ingelesez) Ruaa Mohammed Ibrahim; Dhuha Abdul Saheb Alshammaa. (2023). «Pharmacological aspects of Borago officinalis (Borage): A review article». .
- ↑ Txantiloi:E n Lozano-Baena, María-Dolores; Tasset, Inmaculada; Muñoz-Serrano, Andrés; Alonso-Moraga, Ángeles; De Haro-Bailón,. (2016). «Cancer Prevention and Health Benefices of Traditionally Consumed Borago officinalis Plants. Nutrients (en inglés) 8 (1): 48. ISSN 2072-6643. PMC 4728661. PMID 26797631. doi:10.3390/nu8010048. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Gaztelaniaz) Font Quer, Pío,. (1980). Plantas medicinales El Dioscórides Renovado,. Editorial Labor, Barcelona, 550-552 or..
- ↑ p. Dietetica Ferrer.. «Beneficios de la Borraja».. .
- ↑ Pieszak, Marzena; Mikolajczak, Przemyslaw; Manikowska, Katarzyna. (2012). «Borage (Borago officinalis L.) - A Valuable Medicinal Plant Used in Herbal Medicine».. Herba Polonica 58 (4):, 95-103. or..
- ↑ (Ingelesez) Michalak, Monika; Zagórska-Dziok, Martyna; Klimek-Szczykutowicz, Marta; Szopa, Agnieszka. (2023). «Phenolic Profile and Comparison of the Antioxidant, Anti-Ageing, Anti-Inflammatory, and Protective Activities of Borago officinalis Extracts on Skin Cells».. Molecules 28 (2): 868. ISSN 1420-3049. PMC 9865334. PMID 36677923. doi:10.3390/molecules28020868..
- ↑ (Ingelesez) Asadi-Samani, Majid; Bahmani, Mahmoud; Rafieian-Kopaei, Mahmoud. (2014). «The chemical composition, botanical characteristic and biological activities of Borago officinalis: a review».. Asian Pacific Journal of Tropical Medicine 7: S22-S28. doi:10.1016/S1995-7645(14)60199-1. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Moliner, Cristina; Cásedas, Guillermo; Barros, Lillian; Finimundy, Tiane C.; Gómez-Rincón, Carlota; López, Víctor. (2022). «Neuroprotective Profile of Edible Flowers of Borage (Borago officinalis L.) in Two Different Models: Caenorhabditis elegans and Neuro-2a Cells».. Antioxidants 11 (7): 1244. ISSN 2076-3921. PMC 9312273. PMID 35883735. doi:10.3390/antiox11071244. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Di Cerbo, Alessandro; Carnevale, Gianluca; Avallone, Rossella; Zavatti, Manuela; Corsi, Lorenzo. (2020). «Protective Effects of Borago officinalis (Borago) on Cold Restraint Stress-Induced Gastric Ulcers in Rats: A Pilot Study». Frontiers in Veterinary Science 7. ISSN 2297-1769. PMC 7492383. PMID 32984407. doi:10.3389/fvets.2020.00427. 2026ko urtarrilaren 25ean kontsultatua..
- ↑ (Ingelesez) Real Jardín Botánico - Proyecto Anthos. .
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Mallor Giménez, Cristina (2020). «La borraja (Borago officinalis L.) Una planta emblemática de Aragón. Discurso de ingreso en la Academia Aragonesa de Gastronomía». Cuadernos de Aragón (83): 7-104. ISSN 0590-1626.
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q147075
Multimedia: Borago officinalis / Q147075
Espezieak: Borago officinalis
 |
Artikulu hau biologiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |