Eweera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Eweera
Eʋegbe — Eʋe — Èʋegbe‎ (Èwegbe)
Datu orokorrak
Hiztunak 3.000.000
3.820.000
Hizkuntza familia
giza hizkuntza
Niger-Kongo hizkuntzak
Atlantic–Congo languages Itzuli
Volta–Congo languages Itzuli
Kwa languages Itzuli
Gbe languages Itzuli
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia subjektua aditza objektua eta SOV hizkuntza
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 ee
ISO 639-2 ewe
ISO 639-3 ewe
Ethnologue ewe
Glottolog ewee1241
Wikipedia ee

Eweera[1] (Èʋe edo Èʋegbe èβeɡ͡be ahoskatua)[2] Afrikako hizkuntza bat da, gbe familiakoa. Gbe familiaren barruan, eweera hiztun gehien dituena da. Ghana, Togo eta Beninen erabiltzen dute hiru milioi pertsona inguruk,[3] ewe etniako partaideak bereziki. Eweera, eskoletan irakaskuntza bide bezala erabiltzen hasi zen 1954. urteko independentzia ostean.

Hizkuntza honek literatura aberasgarria batzen du, Ferdinand Kwasi Fiawoo, Sam Obianim, S.K. Anika eta abar bezalako autoreekin.[4]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. menean, lurraldea Ingelesen kolonia zelarik, bertako talde etnikoak Asanteak, Guanak, Guak eta Eweak elkartu egin ziren kontra egiteko. Ghana estatua sortu zuten 1957. urtean, horrela, Afrikako lehen estatu independentea bihurtu zen, Nkrumahren lanari esker.[5] Deskolonizazioa eman ostean, Asanteak eta Eweak izan ziren nagusitasun politikoa lortzeko gehien lehiatu zutenak.

1979. urtean Rawlings izan zen izendatua estatuburu bezala. Ewe etniakoa zen, beraz, talde berekoek izan ziren erantzukizun politikoko postu gehienen arduradun.

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza hau erabiltzen guten hiztunak Ewé etniakoak dira. Ghana, Benin eta Togo inguruan kokatzen dira. Eweeraren hiztun gehienak Ghanan kokatzen dira.

Gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza honetan bost tonu nagusi daude: altua, ertaina, baxua, goraldikoa eta beherakorra.

Ez dago genero gramatikalik. Hirugarren pertsonako plural pronominala, da. Plurala adierazteko erabiltzen da. Adibidez, ame (pertsona) pluralean amewó (pertsonak) izango zen.

Izenordain subjektua edo objektua dira:

Singularra Plurala
nye míawo
miawó
éyà, yé wóawo

Izenordain erakusleak dira: si(a) (hau) singularrean, siawó pluralean eta á, lá (bera, hau), adibidez atí lá (zuhaitz hau).

Izenordain galdetzailea kâ/ka (zein?) da, eta pluralean kawó.

Esaldien ordena,lehenengo subjektua, aditza eta azkenik objektua da.[6]

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ewé hizkuntzaren dialekto nagusienak anglo, ayuna, hudu eta kotafoa dira. [7]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Berria Estilo Liburua . Noiz kontsultatua: 2019-3-2 .
  2. [1], 243. orr.
  3.   «Promotora Española de Lingüística» www.proel.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-18 .
  4.   «Promotora Española de Lingüística» www.proel.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-18 .
  5.   «ewe» www.ikuska.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-19 .
  6.   «Promotora Española de Lingüística» www.proel.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-19 .
  7.   «EWE Iniciación al Idioma» www.ikuska.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-19 .