Edukira joan

Libanoko Gerra Zibila

Wikipedia, Entziklopedia askea
Libanoko Gerra Zibila
Gerra Hotza eta Arabiar–israeldar gatazka
Beiruteko Martirien Plazako monumentua; USS New Jersey kostaldea erasotzen; 1983ko bonbardaketaren osteko sutea; Al-Fatahk antolaturiko manifestazioa Beiruten
Data1975eko apirilaren 13a –1990eko urriaren 13a
Lekua Libano
EmaitzaTaifeko itunak
Gudulariak
Libano Libanoar Frontea

Libano Libanoko Armada Askea
 Israel
(1978tik aurrea)

Tigreen Milizia (1980ra arte)

Libano Libanoko Mugimendu Nazionala
(1975-1982)
Libano Jammoul (1982-1990)
Palestinako Estatua Palestinaren Askapenerako Erakundea (PAE) (1975-82)
ASALA

Hezbola (1985-1990)

 Iran (1980tik aurrera)

Siria
(1976) eta (1983-1991)
Amal Mugimendua
Palestinako Estatua Palestinako Askapen Nazionalerako Frontea

  • Marada Mugimendua (1978sn LF utzi; Siriari hurbil)

Libano

Nazio Batuen Erakundea UNIFIL (1978tik aurrera)
(1982-1984)

120.000–150.000 hildako[1]

Libanoko Gerra Zibila (arabieraz: الحرب الأهلية اللبنانية‎, Al-Ḥarb al-Ahliyyah al-Libnāniyyah) Libanon izandako alderdi anitzeko gerra zibila izan zen. Gerrak 1975 eta 1990 artean iraun zuen eta 150.000 eta 230.000 zibil artean hil ziren. Beste milioi bat (biztanleriaren laurden bat) zauritua izan zen, eta egun oraindik 350.000 lagun lekualdatuta daude. Gainera orduko exodo jendetsuan ia beste milioi batek herrialdea utzi zuen. Gerra osteko siriar okupazioak politikoki nahiko negatiboa izan zen bertoko kristauentzat, bere lider gehienak erbestean, presondegietan edo hilak zirelako.

1975eko apirilaren 13an, Libanon eskuin muturreko kristau maronita talde batek palestinarrez betetako autobus bati eraso egin eta, ondorioz, Gerra Zibila hasi zen. 26 hildako eragin zituen erasoak.[2]

Libanoko ezkerreko alderdi, panarabista eta musulmanek palestinarrekin egindako aliantzaren aurkako altxamendua zen. Historialariek egun ez daude ados gerra zibilaren jatorriari buruz. Hala ere, Palestinaren Askapenerako Erakundearen agerpenak palestinar errefuxiatuen militarizazioa suposatu zuen eta honek beste alderdiei (kristauak, druzoak, bertoko xiitak eta sunitak) armak hartzera behartu zien.

Aurrekariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1860an, druzoen eta maroniten arteko gerra zibila piztu zen Libano mendiko Mutasarrifato otomandarrean. Gerra 10.000 kristau eta gutxienez 6.000 druzoren sarraskian gertatu zen.

Lehen Mundu Gerra gogorra izan zen libanoarrentzat. Arabiar gehienek otomandar armadan borrokatu zuten britainiar eta frantziar inbaditzaileen aurka.[3][4][5][6][7]

Otomandar Inperioaren porrotarekin eta desegitearekin (1908-1922), frantziar inbaditzaileek eremuaren kontrola hartu zuten, Siriarako eta Libanorako Frantziar Mandatua deiturikoaren pean, Nazioen Ligak onartua. Frantziarrek Libano Handiko Estatua sortu zuten maronitentzako babesleku gisa, baina populazio musulman handia sartu zuten beren mugen barruan.[8]

1926an, Libano errepublika izendatu zuten eta konstituzio bat onartu zuten. Hala ere, 1932an bertan behera utzi zuten.[9] Hainbat fakziok Siriarekiko batasuna edo Frantziaren independentzia bilatzen zuten. 1936an, Pierre Gemayelek Falange Maronita alderdia sortu zuen.[10][11]

Bigarren Mundu Gerrak eta 1940ko hamarkadak aldaketa handiak ekarri zituzten Libanora eta Ekialde Ertainera. Libanori independentzia aitortu zitzaion, 1943ko azaroaren 22an lortu zena. 1941ean Libano inbaditu zuten Frantzia Askeko tropek, Beirut Vichyko Frantziako armadatik askatzeko, eta 1946an herrialdea utzi zuten. Maronitek Libanoren eta ekonomiaren gaineko boterea hartu zuten. Parlamentu bat sortu zen, non musulmanek zein kristauek eserleku kopuru jakin bat zuten. Ondorioz, presidentea maronita izango litzateke, lehen ministroa musulman sunita, eta Parlamentuko presidentea, musulman xiita.[12]

1947an, Palestina zatitzeko Nazio Batuen Planak gerra zibila eragin zuen Palestinan, Palestinako Britainiar Mandatuaren amaiera eta Israelen Independentzia Aldarrikapena 1948ko maiatzaren 14an.[13][14][15][16] Abian zen gerra zibila Israelen eta estatu arabiarren arteko estatu gatazka bihurtu zen 1948ko gerra arabo-israeldarrean. Horren ondorioz, errefuxiatu palestinarrek muga zeharkatu zuten Libanorantz.[17][18]

1958ko uztailean, kristau maroniten eta musulmanen arteko gerra zibilak Libano mehatxatu zuen[19]

1960ko hamarkadan, Libano nahiko lasai mantendu zen, baina laster aldatu zen. Al-Fatahk eta Palestina Askatzeko Erakundeko (PAE) beste fakzio batzuek denbora asko zeramaten aktibo Libanoko kanpalekuetan zeuden 400.000 errefuxiatu palestinarren artean. 1960ko hamarkadan, Palestinako jarduera armatuen erdigunea Jordanian zegoen. Hussein erregeak 1970eko Irail Beltzean Jordanian atera ondoren birkokatu behar izan zuten. Al-Fatah eta beste talde palestinar batzuk Jordanian estatu-kolpe bat antolatzen saiatu ziren, Jordaniako armadan banaketa bat sustatuz, PAE hamarkada bat lehenago egiten saiatu zena Nasserrek eskatuta. Jordaniak erantzun eta indar palestinarrak Libanora bota zituen. Iritsi zirenean, «Estatu bat sortu zuten Estatu barruan». Ekintza hau ez zuen ondo hartu Libanoko gobernuak eta Libanoren oreka sektario hauskorra hautsi zuen.[20]

Sei Eguneko Gerraren garaian 400.000 errefuxiatu palestinar inguru bizi ziren Libanon. Herrialdeak lehendik ere bazuen gatazken historia bat musulmanen, kristauen eta druzoen taldeen artean. 1968 eta 1975 artean, PAE milizia armatuak eratzen hasi zen errefuxiatuen artean, Israelen aurkako erasoak egiteko, eta herrialdearen hegoaldearen zati handi bat kontrolatu zuen; ondorioz, Libanoko armadaren indarrekin liskarrak izan ziren. Beren ohiko boterearen mehatxu horren aurrean, kristau libanoarrak armatzen hasi ziren, eta fenomeno horri talde politiko edo erlijioso ezberdinen militarizazioak jarraitu zion. 1971 inguruan egoera kontrolik gabe zegoen, tokiko borrokak gertatzen ari zirelarik.[20]

Gatazka

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fakzio desberdinen arteko liskarren aurrean, Libanoko Gobernuak, oso ahulduta, ezin izan zuen ordena mantendu, eta, ondorioz, Beiruten borroka latzak izan ziren hiriaren ekialdeko kristauen eta bertan zeuden hainbat eremutako palestinarren artean, eta laster hedatu ziren herrialdearen gainerako lekuetara (1975eko apirila).

Talde nazionalista, eskuindar eta kristauen arteko liskarren aurrean, gobernu nazionalak nagusiki siriar soldaduz osatutako Arabiar Ligako indar baten esku-hartzea eskatu zuen, azkenean kristauek kontrolatutako gobernua babestuz. Hiriburua, herrialdearen gainerakoa bezala, elkarren artean etengabe borrokatzen zuten bandoen artean zatituta geratu zen.

1976ko urtarrilaren 22an, Hafez al-Assad Siriako presidenteak su-eten bat negoziatu zuen bi aldeen artean, eta, aldi berean, tropa siriarrak Libanora mobilizatzen hasi zen ezkutuan, Palestina Askatzeko Armadaren itxurapean, PAE Siriaren eraginpean jartzeko eta Libano desegitea saihesteko.

1976ko maiatzaren 8an, Siriaren babesa zuen Elias Sarkisek Frangieh garaitu zuen Libanoko Parlamentuak egindako presidentetzarako hauteskundeetan. Frangiehk, ordea, uko egin zion dimisioa emateari.[21] 1976ko ekainaren 1ean, 12.000 siriar erregular sartu ziren Libanon eta milizia palestinar eta ezkertiarren aurkako operazioak egiten hasi ziren.[22] Honek, teknikoki, Siria Israelen alde jarri zuen, azken hau 1976ko maiatzean indar maronitei armak, tankeak eta aholkulari militarrak ematen hasi baitzen.[23]

1979 eta 1983 artean, Israelgo zerbitzu sekretuek atentatu-kanpaina handia egin zuten bonba-autoekin, eta ehunka palestinar eta libanoar hil zituzten, gehienak zibilak. David Agmon Israelgo jeneralak helburua «Libanon palestinarren eta siriarren artean kaosa sortzea» zela zioen, «Israelen aztarnarik utzi gabe, etengabe erasopean zeudela emateko eta segurtasun ezaren sentsazioa zabaltzeko». Ronen Bergman zutabegile militar israeldarrak helburu nagusia «Palestina Askatzeko Erakundeari presioa egitea, terrorismoa erabil dezan Libanoren inbasio baterako justifikazio gisa» zela zioen.[24]

1981eko uztailaren 16an, palestinarren koheteek hiru zibil israeldar hil zituzten. Hurrengo egunean, hegazkin israeldarrek PAEren Beiruteko bulegoak masiboki bonbardatu zituzten, 200 eta 300 pertsona artean hil zituzten, batez ere zibil libanoarrak, eta 800 pertsona baino gehiago zauritu zituzten.[24] Libano hegoaldeko miliziano palestinarrek beren lurraldeari egindako erasoen aurrean, Israelek erasoaldi bat abiatzea erabaki zuen, baseak suntsituz eta iparraldera atzera egitera behartuz eta milizia kristauekin batera lurraldea okupatzera behartuz, Litani ibaia mugatzat utziz.

1982an, Libano erdialdetik zetozen miliziano palestinarren erasoen aurrean, tropa israeldarrek iparralderantz kanpaina berri bat abiarazi zuten, palestinarrak zein hauen aliatu ezkertiar eta siriarrak garaituz. PAE Beirutetik ateratzen dute Israelgo armadak hiria hartzean. Israelen esku-hartzearen eta hauek kristauekin zuten aliantzaren aurrean, siriar tropak talde islamiarrei laguntzera pasa ziren. Ekainaren 26an, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak ebazpen bat proposatu zuen, «Beiruten inguruan dauden indar israeldarrak berehala erretiratzea eskatzen duena, hiri horren periferiatik 10 kilometrora, indar israeldarrak Libanotik erabat erretiratzeko eta aldi berean indar armatu palestinarrak Beirutetik erretiratzeko lehen urrats gisa, dauden kanpamenduetara erretiratuko baitira».[25][26] Isaraeldar esku-hartzearen ondorioz, PAEko buruzagiak ebakuatu eta Tunisiara eraman zituzten. Hainbat fakzio kristauetako milizianoek ehunka adineko, emakume eta haur eta borrokalari ez ziren gizon sarraskitu zituzten Sabra eta Xatilako errefuxiatuen kanpalekuetan.

Israelen okupazioaren ondoren, palestinarrek eta bere aliatuek gerrilla eta eraso suiziden kanpaina bat hasi zuten, eta, horren bidez, israeldarrak Litaniko hegoaldera atzera egitera behartu zituzten, aliatu kristauak bakarrik utzita. Herrialdearen egoeraren aurrean, NBEko tropak- UNIFIL- Libanon kokatzen dira, batez ere hegoaldean, eta Libanoko gobernua eta indar armatuak berrantolatzen saiatzen dira, baita AEBek osatutako koalizio-indar bat ere. AEBk, Frantziak, Italiak eta Erresuma Batuak bakea berrezarri nahi zuten hiriburuan, baina porrot egin zuten azkenean.[27]

Gerra zibilaren azken garaian, bake- eta adiskidetze-ahaleginek porrot egin zuten, hein batean milizia palestinarrek eragotzita; hori dela eta, kristau, ezkertiar, siriar eta Libanoko musulmanen indarren arteko aliantza eratu zen, haiei aurre egiteko. Poliki-poliki, borrokalariak desmobilizatzen eta politika formalean sartzen hasi ziren.

1990ean, azken gatazka-guneak, bereziki Beiruten, baketsuak izan ziren, eta urtebete geroago amnistia orokorra eman zitzaien borrokalari ohiei, nahiz eta Siriaren iparraldeko eta ekialdeko zati baten okupazioak 2005era arte iraungo zuen, eta Israelen hegoaldekoak 2000ra arte. Gerra luze honek 130.000 eta 250.000 pertsona artean hil zituen, beste milioi bat zauritu, 100.000 urritasun iraunkorreko graduekin eta beste milioi bat herrialdetik kanpora ihes egin zuen.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Cook, Chris. World Political Almanac. (3. argitaraldia).
  2. ↑ «Libanon eskuin muturrak palestinarren autobus bati eraso egin eta Libanoko Gerra Zibila hasi zen» Argia in: Efemerideen Kanala..
  3. ↑ (Ingelesez) Deringil, Selim. (2019-06-03). The Ottoman Twilight in the Arab Lands: Turkish Memoirs and Testimonies of the Great War. Academic Studies Press ISBN 978-1-64469-090-1..
  4. ↑ Provence, Michael. «Arab Officers in the Ottoman Army» 1914-1918-online|1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
  5. ↑ Uyar, Mesut. (2013). «Ottoman Arab Officers between Nationalism and Loyalty during the First World War» War in History 20 (4): 526–544.  doi:10.1177/0968344513494658. ISSN 0968-3445..
  6. ↑ (Ingelesez) Fisk, Robert. (2007-12-18). The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East. Knopf Doubleday Publishing Group ISBN 978-0-307-42871-4..
  7. ↑ (Ingelesez) Cooke, Miriam. (2012-12-01). Nazira Zeineddine: A Pioneer of Islamic Feminism. Simon and Schuster ISBN 978-1-78074-214-4..
  8. ↑ National Council of Arab Americans (NCA). .
  9. ↑ (Ingelesez) Historical Chronology of Lebanon (1516 – Present). .
  10. ↑ «Pierre Gemayel | enciclopedia.cat» www.enciclopedia.cat.
  11. ↑ (Gaztelaniaz) «Guerra civil libanesa _ AcademiaLab» academia-lab.com.
  12. ↑ (Gaztelaniaz) «1943: Líbano se independiza del Imperio francés» dayhist.com.
  13. ↑ (Gaztelaniaz) «Claves de la Declaración de Independencia de Israel, un documento trascendental» Historia National Geographic 2024-05-14.
  14. ↑ (Gaztelaniaz) Bermejo, Cristina. (2023-10-30). «Cómo y por qué se fundó el Estado de Israel en 1948» El Orden Mundial - EOM.
  15. ↑ (Gaztelaniaz) Staff, C. I. E.. (2018-01-05). «Declaración de Independencia de Israel El Estado de Israel» CIE.
  16. ↑ (Gaztelaniaz) «La declaración de la independencia de Israel, Meguilat Hatzmaut» Masuah portal de Judaismo e Israel.
  17. ↑ (Gaztelaniaz) «Cómo se inició el conflicto entre Israel y los palestinos» CNN 2023-11-07.
  18. ↑ (Gaztelaniaz) «Cronología del conflicto entre Israel y Palestina: en qué consiste» https://humanidades.com/.
  19. ↑ Bryson, Thomas A.. (1980). Tars, Turks, and Tankers: The Role of the United States Navy in the Middle East, 1800–1979. 269 Metuchen, N.J.: Scarecrow, xiii or..
  20. ↑ a b (Gaztelaniaz) «Hace 50 años los combatientes palestinos en Jordania sufrían su "Septiembre Negro"» infobae 2020-09-15.
  21. ↑ (Ingelesez) Crain, Andrew Downer. (2009-04-22). The Ford Presidency: A History. McFarland ISBN 978-0-7864-5299-6..
  22. ↑ (Ingelesez) Weisburd, Arthur Mark. (1997-04-04). Use of Force: The Practice of States Since World War II. Penn State Press ISBN 978-0-271-04301-2..
  23. ↑ Smith, Charles D.. Palestina y el conflicto árabe-israelí. , 354 or..
  24. ↑ a b Ronen, Bergman. Rise and Kill First : The Secret History of Israel’s Targeted Assassinations. .
  25. ↑ (Ingelesez) S/15255/Rev.2 of 25 June 1982. 2005-12-25.
  26. ↑ (Ingelesez) S/15185 of 8 June 1982. 2005-12-25.
  27. ↑ (Ingelesez) May 17 Agreement. 2006-05-24.

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Jean-Marc Aractingi, La Politique à mes trousses (Politics at my heels), Editions l'Harmattan, Paris, 2006, Lebanon Chapter (ISBN 978-2-296-00469-6).
  • Al-Baath wa-Lubnân [Arabic only] ("The Baath and Lebanon"), NY Firzli, Beirut, Dar-al-Tali'a Books, 1973.
  • The Iraq-Iran Conflict, NY Firzli, Paris, EMA, 1981. ISBN 2-86584-002-6
  • Bregman, Ahron (2002). Israel's Wars: A History Since 1947. London: Routledge. ISBN 0-415-28716-2
  • Bregman, Ahron and El-Tahri, Jihan (1998). The Fifty Years War: Israel and the Arabs. London: BBC Books. Penguin Books. ISBN 0-14-026827-8
  • The Breakdown of the State in Lebanon, 1967–1976. Khazen, Farid El (2000) (ISBN 0-674-08105-6)
  • The Bullet Collection, a book by Patricia Sarrafian Ward, is an excellent account of human experience during the Lebanese Civil War.
  • Civil War in Lebanon, 1975–92. O'Ballance, Edgar (1998) (ISBN 0-312-21593-2)
  • Crossroads to Civil War: Lebanon 1958–1976. Salibi, Kamal S. (1976) (ISBN 0-88206-010-4)
  • Death of a country: The civil war in Lebanon. Bulloch, John (1977) (ISBN 0-297-77288-0)
  • Faces of Lebanon: Sects, Wars, and Global Extensions (Princeton Series on the Middle East) Harris, William W (1997) (ISBN 1-55876-115-2)
  • The Fateful Triangle: The United States, Israel, and the Palestinians. Noam Chomsky (1983, 1999) (ISBN 0-89608-601-1)
  • History of Syria Including Lebanon and Palestine, Vol. 2. Hitti Philip K. (2002) (ISBN 1-931956-61-8)
  • Lebanon: A Shattered Country: Myths and Realities of the Wars in Lebanon, Revised Edition Picard, Elizabeth (2002) (ISBN 0-8419-1415-X)
  • Lebanon in Crisis: Participants and Issues (Contemporary Issues in the Middle East). Haley P. Edward, Snider Lewis W. (1979) (ISBN 0-8156-2210-4)
  • Lebanon: Fire and Embers: A History of the Lebanese Civil War by Hiro, Dilip (1993) (ISBN 0-312-09724-7)
  • Pity the Nation: Lebanon at War. Fisk, Robert (2001) (ISBN 0-19-280130-9)
  • Syria and the Lebanese Crisis. Dawisha, A. I. (1980) (ISBN 0-312-78203-9)
  • Syria's Terrorist War on Lebanon and the Peace Process. Deeb, Marius (2003) (ISBN 1-4039-6248-0)
  • The War for Lebanon, 1970–1985. Rabinovich, Itamar (1985) (ISBN 0-8014-9313-7)
  • The Lebanese War 1975–1985, a bibliographical survey, Abdallah Naaman, Maison Naaman pour la culture, Jounieh, Lebanon, 1985
  • Palestine and the Arab-Israeli Conflict, fourth edition, Charles D. Smith (2001) (ISBN 0-312-20828-6) (paperback)
  • Les otages libanais dans les prisons syriennes, jusqu'à quand? Lina Murr Nehme

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Libanoko_Gerra_Zibila&oldid=10519296"(e)tik eskuratuta