Sagarrondo

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Sagarrondo
Sagarrondo loretua
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Plantae
Kladoa: Angiospermae
Kladoa: Eudicotyledoneae
Kladoa: Rosidae
Ordena: Rosales
Familia: Rosaceae
Generoa: Malus
Espeziea: Malus domestica
Borkh., 1803
Sinonimoak

Malus communis Desf.
Malus pumila auct.
Pyrus malus L.

Sagarrondoa (Malus domestica) sagarrak ematen dituen fruta-arbola da.

Orain dela 15.000 urte inguru sortu zela uste da, Kaukaso aldean. Europara erromatarrek ekarri zuten. Jatorri amerikarreko barietateak badaude ere, kontinente hartan kolonizatzaileen bitartez nagusiki zabaldu zen sagarrondoa. Gaur egun 1.000 barietate baino gehiago daude, espezie artean egin diren nahasteen ondorioz.

Erabileraren arabera, lau sagarrondo-mota bereizten dira: jateko sagarrak ematen dituztenak, sagardotarakoak, makatz edo basatiak (mentu-oin gisa erabiliak) eta apaingarriak. Sagarrondo kultibatuak (jateko eta sagardotarako sagarrak ematen dituztenak eta apaingarriak), oro har, txertatu egin ohi dira, eta sagarrondo-barietate desberdinak nahiz mentu-oinak hibridazioz lortzen dira.

Sagar mota bakoitzak duen itxuraren, ahogozoaren, heltzen den garaiaren, edo zabaldu zen lekuaren arabera, izen asko eta oso desberdinak hartu izan ditu euskaraz: udare edo madari-sagarra, urdin-sagarra, San Juan-sagarra, San Ignazio-sagarra, Santio-sagarra, Errezil-sagarra, Azpeiti-sagarra, ibarbi-sagarra, gazi-handia, mandaka, geza-zuria, garratxa, errege-sagarra, golden sagarra, besteak beste. Lehen ezagutzen ziren zenbait mota ez dira inon aurkitzen eta beste batzuk, berriz, desagertzeko arriskuan daude.

Ezaugarriak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Hosto erorkorreko zuhaitz txikia da: 2-10 m garai izan daiteke. Adaburu zabala du sagarrondoak, eta adar asko ditu.

Zurtoina – Azala[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Enbor zuzena, leuna eta grisa -zeharka zartatua─ du sagarrondoak.

Hostoak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Sagarrondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak dira, eta meheki horzdunak. Txortena luzea dute.

Loreak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Sagar loreak.

Loratzea apirilean edo maiatzean izaten da. Loreak ─zuriak edo arrosak─ korinbotan elkartuta daude, eta hostoak baino lehen sortzen dira.

Fruituak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sagar»

Sagarrondoaren fruitua ─sagarra─ pomo motakoa da. Munduan gehien kultibatzen den fruitua da sagarra.

Habitata[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, klima epeleko hainbat herrialdetan kultibatzen dira sagarrondoak. Euskal Herriko lurralde hezeetan dugun fruta-arbolarik ugariena eta hedatuena da sagarrondoa. Gaur egun, sagastiak utziegiak daude Euskal Herrian[erreferentzia behar] ─ez dira behar bezala zaintzen─: sagarrondoetan, askotan, mihurak sortzen dira ─landare bizkarroiak─, eta hori utzikeriaren adierazlea da.

Erabilera[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Sagarrondoa neguan (Baztan).

Sagarrondoaren zura gogorra eta erresistentea da, eta, hori dela eta, ebanisterian eta zurgintzan estimatua. Zuraren kolore arrea eta ehundura fina dela eta, oso preziatua da tailatzeko.

Sutarako ere egur ona du sagarrondoak.

Sagarrek garrantzi handia dute giza elikaduran, eta gordinik, konpotan, zukuan edo sagardo moduan kontsumi daitezke.

Gaitzak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[Editatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.


Ikus, gainera[Editatu | aldatu iturburu kodea]


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sagarrondo