Hawaiera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Hawaiera
‘Ōlelo Hawai‘i
Non mintzatzen den: Hawai (AEB)
Hiztunak: 15.000
Hizkuntza familia: Austronesiarra, Malaisiar-Polinesiera, Ekialdeko malaisiera-Polinesiera ozeanikoa, Mendebaldeko Fijirera, Polinesiera, Hawaiera 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Hawai
Erakunde araugilea: Ez du
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: -
ISO 639-2: haw
ISO 639-3: haw

 

Hawaiera (Ōlelo Hawaiʻi) austronesiar familiako hizkuntza da. Estatu Batuetako Hawai estatu-uhartedian 15.000 lagunek hitz egiten dute. Ingelesarekin batera ofiziala da Hawain. Wikipediari izena eman zion wiki hitzen hizkuntza da, "azkar" esan nahi duena[1].

Tahitiera, samoera edota maoriera hawaieraren familiakoak dira.

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hawaiiera II. eta VIII. mendeen artean Sozietate uharteetako kolonizatzaile polinesiarrek eramandako hizkuntzaren ondorengoa da. Mende batzuetan, Hawaiiko hizkuntza bakarra izan zen eta han erabiltzen zen bakarrik[2].

Egungo egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun hizkuntza berpizteko eta zabaltzeko ahaleginak egiten ari dira. Hawaiiera ikasteko eskolak daude, beraien haurrek hawaiiera ikastea nahi duten familientzako. Hango irrati publikoak Hawaiian word of the day ("eguneko hawaiierazko hitza") izeneko programa bat emititzen du; gainera, Honoluluko bi egunkari garrantzitsuetako batek hawaiieraz idatzitako artikulu bat dakar, Kauakukalahale deiturikoa.

Bada XIX. mendean hitz egiten zuten hawaiiera berpiztu nahi dutenen eta ingelesarekin edo hango pidginarekin harremana duen hawaiiera hitz eginez hazi ziren pertsonen arteko tentsioa[3]. Azken hori ingelesaren ondorengoa da eta hawaiieraren eta Asiako beste hizkuntza batzuen (japonierarena eta kantonierarena batik bat) eragina izan du.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendean esploratzaile europarrak Hawaii uharteetara heldu ziren eta horrek uharteetara hainbat hizkuntza eraman zituen, baita bertakoei beste lurralde batzuetara joateko aukera eskaini ere. XIX. mendean hawaiiarrek beren biztanleriaren jaitsiera gogorra izan zuten, etorkinek ekarri zituzten gaixotasunengatik. Hiztunen galeraz gain, 1885ean eskoletan ikasketak ingelesez bakarrik egin behar zela agintzen zuen araua ezarri zen.

XXI. mendearen hasieran, ingelesak hawaiiera guztiz baztertu du artxipelagoko zazpi uharteetako seitan eta estatuko hiztunen kopurua ez da % 0,1era iristen. Hala ere, gauzak ez dira berdinak Niʻihau uhartean: biztanleak isolatuta bizi izan dira eta ia denetarako erabiltzen dute beraien hawaiieraren dialektoa. Uharte horretan 160 biztanle bizi dira eta gehienek bigarren hizkuntza gisan ingelesa daukate. Hiru arrazoi nagusi daude:

  • Uhartea 1872az geroztik eremu pribatua dela eta, gutxitan uzten zaizkie atzerritarrei bisita egitea.
  • Nagusiak hizkuntza kontserbatzearen alde daudenez, mantentzen saiatu dira.
  • Bertako biztanleak hizkuntza maite eta kontserbatu dute.

Uharte horrek bere dialektoa dauka eta beraien hitz egiteko modua ulergaitza da beste hawaiiarrentzat[4].

Azken urteetako egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1990az geroztik, hiztunen kopurua 37.000tik 1.000ra jaitsi da eta horietako askok 70 urte baino gehiago dituzte. Ez da hizkuntzaren gutxitzearen arrazoien adostasunik: batzuek uste dute gertaera garrantzitsuena bertakoen hizkuntzarekiko utzikeria dela, askok haurrak ingelesa soilik ikasteko bultzatu dituztelako eta ez dutelako haien aurrean hawaiieraz hitz egiten, ikas ez dezaten. Bestalde, beste batzuen iritziz, gobernuaren hizkuntza legez kanpokoa bihurtzearen erabakiak ekarri du galera, baita eskoletan hizkuntza hartan mintzatzen ziren haurrei ezarritako zigorrek ere[5].

Ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hawaiiera 1820an Estatu Batuetako misiolariek ezarritako ka pī‘āpā Hawai‘i latindar alfabetoaren aldaeraz idazten da; hamahiru fonema ditu, baina eguneroko hizkuntzak ez ditu denak erabiltzen:

A a E e H h I i K k L l M m N n O o P p U u W w
/a/ /e/ /h/ /i/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /u/ /w/ /ʔ/

ikurra, ‘Okina deiturikoa, ez dauka Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan baliorik, baina lehenago ahoskatzen ziren kontsonanteek utzitako aztarna da pausa hori. Adibidez, garai batean /maalua/ ahoskatzen zen, l-aren arrastoa guztiz galdu beharrean, /maaʔua/ran bilakatu zen eta orain /maaua/ ahoskatzen da. Hiztun batzuek [maaʔua] erabiltzen dute oraindik[6]. Bokalen luzera kahakō izeneko "makron"az adierazten da eta bokal luzeak beti izaten du indar handiena[7].

Fonetika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hawaiiera berezia da, oso fonema gutxi baititu, beste hizkuntza polinesiarrek bezala. Aldaketa batzuk dauzka: batzuetan, [t] edo [k] ahoskatzen da gauza bera esateko eta beste horrenbeste gertatzen da [r] eta [l]-rekin, [v] eta [w]-rekin edo [b] eta [p]-rekin. Kasu horietan l, w eta p idazten dira, Europako misiolariek ezarri zuten alfabetoa erabiliz[4].

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hurrengo taulan hawaiieraren fonema kontsonantikoak ageri dira:

Kontsonanteak Ezpainkariak Albeolarrak Beilarrak Glotalak
Herskariak p   k ʔ
Sudurkariak m n    
Igurzkariak       h
Hurbilketazkoak w      
Aldekoak   l    

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona bokalen fonemen taula:

Bokalak Motza Luzea
Aurrekoak Ondorengoak Aurrekoak Ondorengoak
Itxiak i u
Erdikoak e o
Irekiak a

iu, ei, eu, oi, ou, ai, au, ae eta ao diptongoak egin daitezke.

Hawaiierazko komunikabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Komunikabideetan, hawaiieraz idatzitako egunkarietako zatiak eta hawaiierazko irrati-programak daude. Adibidez, Ahailono a ka Lahui, Hawaii Holomua, Home Rula Republalika, Honolulu Times, Ka Elele, Ka Hoku Loa, Ka Leo o ka Lahui, Ka Nupepa Elele, Ka Nupepa Puka la ko Hawaii Pae Aina, Ke Alakai O Hawaii, Kuu Hae Hawaii, The Liberal, Ka Oiaio, Ko Hawaii Pae Aina eta Ke Kilohana o ka Malamalama egunkariak, besteak beste.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Pukui, Mary Kawena; Elbert, Samuel (1986), Hawaiian Dictionary, Honolulu: University of Hawai‘i Press, ISBN 0-8248-0703-0 .
  2.   Schutz, Albert (1994), The Voices of Eden: A History of Hawaiian Language Studies, Honolulu: University of Hawai‘i Press, ISBN 0-8248-1637-4 .
  3.   Sakoda, Kent; Siegel, Jeff (2003), Pidgin Grammar: An Introduction to the Creole Language of Hawaiʻi. Honolulu: Bess Press., ISBN 1-57306-169-7 .
  4. a b   Pukui, Mary Kawena; Elbert, Samuel (1979), Hawaiian Grammar, Honolulu: University of Hawai‘i Press, ISBN 0-8248-1637-4 .
  5. Kahele, Mona. Clouds of Memories
  6.   Kinney, Ruby Kawena (1956), «A Non-purist View of Morphomorphemic Variations in Hawaiian Speech», Journal of the Polynesian Society 65 (3): 282-286 .
  7.   Lorrin, Andrews (1836), A vocabulary of words in the Hawaiian language, Lahainaluna: Lahainaluna High School, http://books.google.com/books?id=BFUsAAAAYAAJ .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.