Hizkuntza

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Teotihuacango (Mexiko) horma irudi bat, 200. urtearen ingurukoa. Ahotik hizketa biribilki bat (hizketa sinbolizatzen duena) darion gizaki bat irudikatzen du.
Idazkera kuneiformea da hizkuntza idatziaren forma ezagunetatik zaharrena; hala ere, hizkuntza idatzia baino gutxienez hamarnaka mila urte lehenagokoa da ahozko hizkuntza.
Bi neska, Amerikar keinu hizkuntza ikasten.
Braille idazketa sistemak ukimenezko formaz adierazten du hizkuntza.

Hizkuntza komunikazio sistema konplexuak bereganatu eta erabiltzeko giza gaitasuna da; eta hizkuntza bat sistema horren berariazko edozein adibide da. Hizkuntza aztertzeaz arduratzen den zientzia hizkuntzalaritza da.

Ferdinand de Saussurerentzat eta estrukturalistentzat erlazio sistema gisa hartu behar da hizkuntza. Sisteman duen tokiaren arabera, hots, beste unitateekin dituen harremanen arabera definitua da hizkuntza unitate bakoitza (fonema, morfema, sintagma). Beren baitatik kanpo dagoen sistema hori ikasi eta erabiltzen dute hiztunek. Gizarteak sortu duen zer abstraktua da hizkuntza, hiztunek baliatzen dutelarik hizketan mamitzen dena.[1]

Noam Chomskyren ildotik sortu den hizkuntz teoriaren arabera, berriz, hizkuntza mintzamena da, esan nahi baitu giza banakoek beren baitan sortzez duten mintzatzeko gaitasun berezia. Ikusmolde horretan, izaera psikikoa du, bera, hizkuntzak, hiztunek ingurumenaren arabera garatzen baitute beren baitako hizkuntz gaitasuna.[2]

Hizkuntzalaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hizkuntzalaritza»

Hizkuntzalaritza da hizkuntza eta hizkuntzarekin lotura duten fenomenoak aztertzen duen zientzia. Halaber, arlo honetan dabilen pertsona hizkuntzalaria da.

Hizkuntzaren ikerketara bere maila ezberdinetatik gerturatu gaitezke, alde batetik, kodigo linguistiko gisa konfiguratzen duten arau eta erregelei atendituz, gramatika gisa ezagutzen dena, eta bestetik komunikazio interakziorako intrumentu gisa, pragmatika eta testu hizkuntzalaritza bezalako disziplinekin.

Hizkuntza sistema gisa harturik, honakoak dira egituran ikus daitezkeen mailak: fonikoa, morfosintaktikoa eta lexiko-semantikoa.

Giza hizkuntzak ezaugarri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia

  1. Dualitatea
  2. Interkanbiabilidadea
  3. Eragin

Kreatibitatea

  1. Konpositionalitatea
  2. Errekurrentzia
    1. Maila fonologikoa
    2. Maila morfologikoa. (Morfologia)
    3. Maila sintaktikoa. (Sintaxia)
    4. Maila semantikoa. (Semantika)

Sinbolismoa

  1. Espezializazioa
  2. Semantizitatea
  3. Arbitrarietatea
  4. Desplazamendua
  5. Bihurkortasuna
  6. Lege haustea

Itzulpengintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Itzulpengintza»

Itzulpengintza, lehen hizkuntza batean idatzitako testu bat (iturri testua) aztertzean eta bigarren hizkuntza batean idatzitakoa (helburu testua) sortzean datzan prozesua da.

Itzulpengintza betidanik egokitu izan zaio gizakiari, azkenaldian, automatizatzea edo konputerizatzea lortzea nahi izan den arren.

Hizkuntza baten azterketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lengoaiaren asaldurak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Afasia
  2. Dispraxia
  3. Agnoxia
  4. Disartria
  5. Gortasuna
  6. Jariakortasunaren asaldura
  7. Artikulazio asaldura

Hizkuntzalariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal hizkuntzalariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hona hemen zenbait euskal hizkuntzalari ospetsu:

Erdaretakoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giza hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giza hizkuntzen sorkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zientzialarien artean oraingoz ez da adostasunik, giza hizkuntza noiz sortu zen. Aipatzen diren muturreko datak hauek dira:

  • goiztiarrena, orain dela bi milioi urte, Homo habilis gizakiaren garaian;
  • berantiarrena, orain dela berrogei mila urte, Cro-Magnon gizakiaren garaian.

Hizkuntzaren taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Munduko hizkuntza familiak»

Munduko hizkuntzak taldetan sailkaturik daude, familien arabera, antzekotasunen arabera. Familiarik zabalduenak hauek dira: indoeuropar hizkuntzak, afroasiar hizkuntzak eta sino-tibetar hizkuntzak.

Eraikitako hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hizkuntza eraikia»

Eraikitako hizkuntzen adibide argia Esperantoa dugu, L. L. Zamenhofek sortu zuen. Hizkuntza honek hizkuntza askoren nahasketa eta beste askoren elementuak zituen, eta bere helburu nagusiena ikasterraza izatea zen. Honen beste adibide bat daukagu, hizkuntzen artifizalen artean: Lojban sortu zen ere helburu antzeko batekin, hizkuntza logiko eta naturala izateko objetiboz.

Beste idazle batzuek, esaterako J. R. R. Tolkien, sortu dute fantasia hizkuntza bat, literaturarantzako soilik, hizkuntzalaritza, edo pertsonal arrazoiak izanik. Tolkienen hizkuntza horietariko bat Quenya da, Elvish hizkuntzatik elementu asko hartu dituena. Bere barnean dituela bere alfabeto propioa bere fonologia eta bere sintaxi berezia.

Animalien (ezgiza) hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urte askotan, pentsatu da animaliak elkar imitatzen zirela eta ez zutela gizakiek bezalako hizkuntza bat, baina orain dela gutxi ikusi zuten zenbait animaliek elkarrekin komunikatzeko erraztasuna dutela. Esaterako, txinpantzeek eta gorilek badute hizkuntza berezi bat: keinuekin eta eskuak mugituz elkar ulertzen dira; baina, ez daukate gramatikarik, Ameriketako Keinu Hizkuntzaren arabera.

Zenbait ikertzaileren ustez, posiblea liteke txinpantzeei komunikatzeko ahalbideak erakustea. Animalien hizkuntza semantika aberatsa duen heinean, sintaxia ez da horren konplexua.

Hizkuntza formalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Matematika eta konputagailuen zientzia erabiltzen dituzte entitate artifizialak hizkuntza formalak izena hartzen dutenak (prorgramadun hizkuntzak eta etiketadun hizkuntzak barne daudelarik, baina ere natura teorikoatik urruntzen direnak). Hauek normalean character stringetik hartzen dute forma, zenbait konbinaziooen emaitza izanik : gramatika formala eta semantika arbitrarioak eta konplexuak direlarik.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commons-logo.svg
Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz:
Hizkuntza
Wikiesanetan artikulu bat dago honi buruz:
Hizkuntza