Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

1929ko kraxa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Jende pilaketa Wall Streeten (New York) 1929ko kraxaren ondoren.

1929ko kraxa (ingelesezko crash hitzetik) edo 1929ko Wall Streeteko porrota XX. mendean Ameriketako Estatu Batuetako burtsan gertatutako ezbeharrik handiena da. Hiru fase erabiltzen dira burtsa balioen hondamena adierazteko: Ostegun Beltza, Astelehen Beltza eta Astearte Beltza. Denak dira egokiak, hondamena ez baitzen izan egun bakarreko afera. Lehen hondamena Ostegun Beltza izan zen, 1929ko urriaren 24an, baina okerragoak izan ziren hurrengo Astelehen Beltza eta Astearte Beltza, 1929ko urriaren 28an eta 1929ko urriaren 29an, izualdia hedatuz. Burtsa beheraldiak hilabetez jarraitu zuen.

Ameriketako Estatu Batuetako historiako kraxik handiena eta garrantzitsuena da, bere eragina kontuan hartuz gero.[1] Londreso Burtsaren kraxaren ondoren gertatu zen, eta 12 urte iraun zituen Depresio Handiaren hasiera markatu zuen[2].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1920ko hamarkadan nazioarteko ekonomia onera egiten ari zen Lehen Mundu Gerraren ondorioak gainditzen hasi zirelako, munduko merkatuaren geroz eta globalizatuagoa zegoelako eta industria berriak garatu zirelako.

Ekoizpen hazkor horiek maileguen bidez finantziatuta zeuden. Langileek ere maileguak eskatzen zituzten kontsumitu ahal zezaten. Ekonomiaren hazkuntzari esker burtsako etekinak oso onak ziren eta jendeak maileguak eskatzen zituen burtsan inbertitu ahal izateko.

1928aren amaierarantz, Estatu Batuek Alemaniari egiten zizkioten kredituak urritzen hasi zirenean, beheraldia hasi zen.

Krisia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dow Jones indizea.

1929ko erdiaren inguruan munduko leku askotan agertzen ziren ekonomiaren atzerapenaren seinaleak. Baina amerikar espekulazioaren marea handiak aurrera jarraitu zuen indartsu.

Krisia, finantza sistemarekiko konfiantza haustu zenean hasi zen, espekulazio gehiegi baitzegoen eta, beraz, akzioen balioa egonkortzen hasi eta lehen beherakadak agertu zirenean, inbertsore txikiek ahalik eta bizkorren saldu behar izan zituzten beren akzioak. Horren ondorioz, akzioen balioa izugarri jaitsi zen.

Urriaren 23an, industriako balioen indizeak 21 puntuko beherakada izan zuen. New Yorkeko Burtsak 1929ko urriaren 24an egin zuen porrot, egun hau Ostegun Beltza bezala ezaguna da. Inbertitutako kapitala itzulitakoa baino handiagoa zenez, ezin izan zituzten maileguak itzuli. Bankuak kiebra jotzen hasi ziren. Gainera, krisia azkar igaro zen finantzen mundutik industriara. 1929an, munduko industri herri nagusietan, produkzioa %50ean gutxitu zen.

Kraxa gertatu zen unetik 1932 arte, munduko ekoizpena ia-ia %40an jaitsi zen eta nazioarteko merkataritzak, aldiz, heren bat egin zuen behera. Lanaren Nazioarteko Bulegoak kalkulatu zuenez, 1933an 30 milioi lagun inguru zeuden lan barik.

Gizartea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alde batetik langabetuen kopurua izugarri igo zen Europan eta Estatu Batuetan. Bestetik goseak eta miseriak gogor astindu zuen gizartea, bere barnean oso tentsio larriak sortaraziz.

Gainera, zenbait estatutan, hiritarrek demokraziari bizkarra eman eta irtenbide autoritarioak bultzatzen zituzten, haien ustez demokrazia krisiaren arrazoi nagusia zelako. Autoritarismoaren gorakadaren adibide: Italiako faxismoa eta Alemaniako nazionalsozialismoa. Beste herrialdeko gobernuak ekonomia zuzentzen saiatu ziren, herriaren miseria eta erradikalizazioa gerarazteko asmoz. Mota horretako planik ezagunena Estatu Batuetako New Deal izena zeraman plana da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «The beginner's guide to stock markets | Money Reader Guides - Times Online» web.archive.org 2010-05-25 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03.
  2. (Ingelesez) «stock market crash of 1929 | Summary, Causes, & Facts» Encyclopedia Britannica . Noiz kontsultatua: 2019-06-03.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: 1929ko kraxa Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: 1929ko kraxa