Errotazismo (hizkuntzalaritza)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Hizkuntzalaritzan, errotazismoa (grezierako rho, R letra) hizkuntza-fenomeno bat da non R ez den kontsonante R bilakatzen den. Errotazismo aldaketa linguistikoa eragiten duen hizkuntza-fenomenoetako bat da.

Adibideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Latinez[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errotazismoa latinean gertatzen da /s/ bokal artean dagoenean.

Adibidez, hirugarren deklinabideko hitzetan, forma nominatiboa, Sz amaitzen da:

Nominatiboa Genitiboa Esanahia
colos coloris kolore
corpus corporis gorputz
flos floris lore
genus generis jaiotza, genero, orokor
honos honoris ohore
ius iuris zuzenbide, lege, epai, epaitegi
rus ruris kanpoa, errustikoa dema
tempus temporis denbora, denborale
Venus Veneris Venus
vetus veteris zahar, antigualeko
vulnus vulneris zauri

Antzeko zerbait gertatzen da aditzetan:

  • esām (zen) > erām (zen, cf. es-se, 'izan').

Horretaz gain, infinitiboetako -re aditz-atzizkia, sanskritoko -san formatik dator eta errotazismoa bidean jasaten du:

  • *legese > legere (irakurri)
  • *videse > videre (ikusi)

Espainiera historikoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errotazismoa, halaber, latineratik gaztelaniarako eboluazioan gertatu zen. -iie- multzo latindarra (non i azentugabe zen) -(b)reta bihurtu zen. Adibide batzuk:

  • homine(m) > omne[1] *omre > hombre[2]
  • nomine(m) > *nomne > *nomre > nombre
  • sanguine(m) > *sangne > sangre.

Egungo espainiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hots likidoen neutralizazioa den l/r espainieran bi fenomenoren sortzailea da, lambdaizazioa (r inplosiboaren ahoskera edo l bezalako silaba amaiera bat) eta errotazismoa edo l r moduan ahoskatzea. Fenomeno hau hainbat eremutan gertatzen da: Karibe osoan soziolekto baxuetan gertatzen da baina Andaluzian eta Murtziako leku batzuetan soziolekto baxuarekiko erabat independentea da fenomenoa:

  • el niño > er niño

Errotazismoaren beste fenomeno batek eragina du /z/ soinuan, zehazki, s ahostun baten aurrean dagoen ahostun bilakatzeko asimilazioa jasaten du. Nahiko fenomeno berria da baina gaur egun, espainiera basolekto askotan zabalduta dago.

  • mismo > mirmo

Galizieraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

/s/ fonemaren errotazismoa lagunarteko galizieran gertatzen da, non ar vacas forma dagoen as vacas (behiak) beharrean.

Galizieraz eta portugaleraz[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galiziera eta portugesa hizkuntzen historian, /l/-ren errotazismoa gertatu da. Horren adibide dira: obrigado (plastikoa) eta praza/praça (plaza).

Ingelesez[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • was eta garare

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Ondo dokumentutako forma da gaztelania zaharrean: castellano antiguo.
  2. Kasu honetan,-b- ahoskapena errazteko funtzioa betetzen du.

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Azentu errotiko eta ez errotiko
  • Lambdazismo
  • Iotazismo