Gaskoi (hizkuntza)

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Gaskoia
Gascon
Lurralde eremua:  Frantzia
 Espainia
 Euskal Herria 
Eskualdea: Gaskoinia, Baiona (Euskal Herria), Arango harana (Katalunia)
Hiztunak: 250.000 inguru 
Rankina: Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Italikoa
  Erromanikoa
   Okzitaniar-katalana
    Okzitaniera
     Gaskoia 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Aranera
( Katalunian)
Erakunde araugilea:
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2: gehitzeko
ISO 639-3:

 

Gaskoia[1] okzitanieraren dialekto bat da. Gaskoiniako lurraldean hedatzen da, Frantziako hego-mendebaldeko bederatzi departamendutan, eta ez du inolako onarpen ofizialik. Azkenaldi honetan guztiz murriztu da haren erabilera, eta egun 250.000 hiztun inguru ditu. Hizkuntzalari batzuek hizkuntza beregaintzat hartzen dute gaskoia, okzitanieraren dialektoa denik ukatuta.

Euskal substratua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarren agintaldiaren aurretik, Gaskoinian hitz egiten zen hizkuntza, akitaniera, antzinako euskararen ahaide zen. Izan ere, gascon hitza bera latinezko vasco/vasconem errotik dator. Badirudi, beraz, Gaskoiniako hiztunek euskalduntzat zutela beren burua, nolabait ere. Frogatuta dago euskal substratua duela gaskoi hizkuntzak. Horrek esplikatzen ditu gaskoiaren eta okzitanieraren gainerako dialektoen arteko ezberdintasun nagusietako batzuk.

Substratu horretatik datorkeen gaskoiaren ezaugarrietako bat da latinetiko maileguetan hitz hasierako f gaskoiz h bihurtu izana. Adibidez, latinezko festa («jaia») hitzean, soinu hori [h] hasperendunera ahuldu zen, eta gero, zenbait tokitan, erabat galdu. Substratuaren teoriak dioenez, horren arrazoia da euskarak garai hartan ez zuela /f/ fonemarik. Beraz, gaskoiz hitz horrek hèsta [ˈhɛsto] edo [ˈɛsto] forma hartu du. Antzera gertatu zen gaztelaniaz ere: latinezko facere gaztelaniaz hacer ([aˈθer]) bihurtu zen (edo, Andaluziako hego-mendebaldeko zenbait tokitan, [haˈsɛɾ]).[2]

Euskarak ere, gerora, hainbat hitz hartu ditu gaskoitik, hala nola beira eta polit (gaskoiz polit/polida). Hitz horietako batzuk Ipar Euskal Herritik sartu ziren, bi hizkuntzen arteko mugaren bidez; beste batzuk, XI. mendeaz geroztik, Hondarribiatik Donostiara bitarteko Gipuzkoako kostaldeko zerrendaren bidez, hor gaskoia mintzatu baitzen XVIII. menderaino, bai eta dokumentu formaletan erabili ere XVI. menderaino. Pasaian oraindik gaskoia mintzatzen zen 1870eko hamarkadan.[3]

Aldaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaskoiaren barruan lau aldaera bereizten dira:

Gaskoia, arrosaz, okzitanieraren dialektoak erakusten dituen mapan.

Gaskoia Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behe Erdi Aroan, XII. mendearen erdialdean eta merkatarien artean bereziki, gaskoia Aturriren hegoaldeko alde euskaldunetara hedatu zen. Angelu, Miarritze, eta Baiona neurri handi batean gaskoitu ziren. Gipukoako lurraldeko kostaldean ere izan zuen bere hedapena, Hondarribi, Errenteria, Pasaia eta Donostia aldera arte. Gaskoiak izen ugari laga ditu Donostian, horietako asko gaur egun arte iritsiak: Urgull (gaskoiz, Orgull edo Urgullus, Urgull izenaz euskaratua), Gros, Polloe (gaskoizko Poll eta Pollet hitzetik dator, Polloe izenaz euskaratua), Morlans, Monpas (Mont-pas), Aiete (gaskoiz, Ayet, Aiete izenaz euskaratutua), Ulia (gaskoiz Oli, euskaraz Ulia edo Uliamendi), Enbeltran kalea (En Beltran, hots, "Jaun Beltran") eta Miramon (gaskoiz, Miramont).[4]

Gaskoiaren isoglosak

Fonetika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezaugarri fonetiko nagusiak ondoko hauek dira:

  • Hitz-hasierako f- kontsonantea h- hasperendun bilakatzea (filium > hilh, 'semea') (2. isoglosa).
  • Hitz-amaierako -ll albokaria -t' leherkari horzkari sabaikaria —euskarazo tt, Antton hitzean dagoena— bilakatzea (bellum > bell > bèth, 'ederra') (1. isoglosa).
  • Bokal aurreko -ll- albokaria -r- dardarkari lehuna bihurtzea (bella > bèra) (9. isoglosa).
  • Bokal arteko -n- galtzea (luna > lua, 'ilargia') (4. isoglosa).
  • v igurzkari ezpain-horzkaria b leherkari ezpainbikari gisan ahoskatzea (vita > bita, 'bizitza') eta ezpainkari-aurreko o bokala a bihurtzea (novum > nau, 'berria').
  • Hitzen hasierako r- dardarkariari bokal baten protesia ezartzea (riu > arriu, 'ibaia') (3. isoglosa)

Gaskoiak euskararen eragina du, fonetikan batez ere. Halaber, Pirinioetako gaskoiak lotura zenbait ditu goi aragoierarekin (adibidez: eth / era artikuluak, maskulino singularra lehena, femenino singularra bigarrena).

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuko «gaskoi» sarrera, hirugarren adiera: «Gaskoinian mintzatzen den hizkuntza. Gaskoiz mintzatu. Gaskoia okzitanieraren dialekto bat da.»
    Zenbait tokitan ageri den gaskoiera edo gaskoinera izenak ez du oinarririk.
  2. (Gaztelaniaz) A. R. Almodóvar: Abecedario andaluz, Ediciones Mágina. Barcelona, 2002
  3. (Gaztelaniaz) «Los gascones en Guipúzcoa», Imprenta de la Diputación de Gipuzkoa.
  4. http://www.ingeba.org/lurralde/lurranet/lur33/33orella/33orella.pdf

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gaskoi (hizkuntza) Aldatu lotura Wikidatan