Latsagia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Kanboko latsarria, Lapurdi.

Latsagia edo garbilekua arropa garbitzeko erabiltzen zen eraikuntza da. XVIII. mendetik aurrera eraiki ziren, eta askotan, ibai baten ondoan kokatuta zeuden. Gaur egun, latsagia asko zaharberritu dituzte eta turismo erakargarri gisa balio dute. Haietan garbiketan jarduten zuten emakumeek kantatzen zituzten abestiak garaiko herri-kulturaren adierazgarri dira.

Terminologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Latsagia hitzaz gain bestelako batzuk ere erabili dira, hala nola ikuztegi, garbitoki, garbileku, garbitegi edo latsa ere erabili izan dira. Era berean, lixiba-putzu, lixiba-aska, latsaleku, latsategi edo gobada-leku agertu dira tradizioan.

Latsagian arropa garbitzeko erabiltzen den harriari latsarri deritzo. Metonimiaz, askotan latsarri deitu izan zaio eraikinari. Harri honek lixibarri, gobadarri edo bokatarri izena ere jasotzen du.

Tipologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lumo. XIX. mendeko multzo arkitektonikoa, iturria, aska eta latsagia (teilapean) biltzen dituena.

Latsagien tipologia oso ugaria denez, azterketa etnografikorako eremu interesgarria da. Tradizionalki, jendeak ura erabiltzeko instalakuntzak hiru motatakoak izan dira: iturriak, ganadu-edanlekuak eta latsagiak. Hirurak oso lotuak, askotan bata bestearen ondoan daude, edo are eraikin bakarrean. Kasu hauetan, beti orden berean zihoazen, alegia: lehenengo iturriak, gero edanlekuak eta azkenik latsagiak. Hiru elementuotakoren bat falta daiteke, edo banatuak egon, edo iturriak ganadu-edanleku eta latsagi paraleloak hornitzea; baina beti, arropa garbitzeko lekuak edateko ura ez kutsatzea bilatzen da.

Latsagiaren eraikin batzuk aire librekoak dira; beste batzuk, berriz, teilatua dute garbitzaileak euritik babesteko. Teilatuak handiak izan zitekeen, lau, bi, zein isurbide bakarrarekin; egurrezko egiturarekin eskuarki, eta teilaz estaliak. Batzuetan hormarik ez zuten; bestetan bai, ipar aldeko haizetik babesteko (gehienetan), edo alde guztietatik itxiak.

Uraren erabilpenari buruz, kasu batzuetan latsagia erreka baten gainean eraikiko zen: korrontea alde batetik sartuz, eta bestetik ateraz. Bistan denez, latsagi hauetan bokata errazago burutuko zen, ur korrontearen laguntzaz; baina gehienetan, ura presa batetik ekarritako andapara batek ekarria izango zen. Kasu hauetan, ez da arraroa presa horrek errota eta latsagia batera elikatzea.[1]

Bestalde, oinarrizko elementuez gain (aska eta latsarria) badira gehigarriak dituzten latsagiak ere: tresnak, arropa edo xaboia uzteko apalak; aska desberdinak (garbitzeko, aklaratzeko...); ura berotzeko sutegia; lixiba egosteko tresnak (lixiba-ontzia, oinarri edo tremixa,[2] pertza...). Halere, latsagi erosoenak ez ziren publikoak izaten, baizik eta monasterio edo jauregi aberatsetako instalakuntza pribatuak.[1]

Xaboiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lagarto xaboi-pastilla

Lagarto eta Chimbo xaboi-pastillak oso erabiliak izaten ziren garbitoki haietan. Euskal Herrian jatorria zuten xaboi horiek oso ezagun egin ziren Espainia osoan XX. mendean, baita etxeko xaboiaren sinonimo bihurtzeraino ere.[3][4] Marka biek arropa-garbitokien inguruan ohikoa zen animalia baten izena hartu zuten: batek Lagartoa (muskerra), eta besteak Chimbo (txinboa).

Irudi galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Euskal Herriko latsarriak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Hidalgo, Juanjo. (2006). Hacer la colada, una dura tarea del pasado en manos de mujeres.. AVNIA Kultur Elkartea, 15 zenbakia, 68-86 or. or..
  2. «¿Estela? ¿Piedra de lavar? ¿Base de lavadero?... | vacarizu.es» vacarizu.es (Noiz kontsultatua: 2021-06-16).
  3. ABC. Una de las industrias de más solera de San Sebastián cumple los cien años (Gaztelaniaz)
  4. «Jabón Chimbo, Jabón tradicional puro, desde 1863» www.jabonchimbo.com (Noiz kontsultatua: 2021-04-29).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]