Hernani

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hernani
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Hernani-ISS050-E-51720.jpg
Hernaniko herrigunea Nazioarteko Espazio Estaziotik ikusia.
Escudo de Hernani.svg
Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaGipuzkoa
EskualdeaDonostialdea (eta honen barruan Buruntzaldea azpieskualdekoa)
Izen ofizialaHernani
AlkateaXabier Lertxundi Asteasuinzarra
Posta kodea20120
INE kodea20040
Herritarrahernaniar
Kokapena
Koordenatuak43°15′58″N 1°58′30″W
Azalera39,81 km²
Garaiera44 m
Distantzia9 km Donostiara
Demografia
Biztanleria20.438 (2020)
Green Arrow Up.svg84 (2019)
alt_left 10.390 (%50.8)9.964 (%48.8) alt_right
Dentsitatea513,39 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 3,24
Zahartze tasa[1]% 20,77
Ugalkortasun tasa[1]‰ 40,81
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 79,08 (2011)
Genero desoreka[1]% 2,49 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 11,29 (2013)
Euskara
Euskaldunak[1]% 54,3 (2010)
Kaleko erabilera [2]% 29.7 (2016)
Etxeko erabilera[3]% 43.91 (2016)
Datu gehigarriak
SorreraXIII. mendea (?)
Webguneahttp://www.hernani.eus/


Hernani Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostialdea eskualdekoa. Haren barruan dagoen Buruntzaldeko jendetsuena da, 20.013 biztanle baitzituen 2016. urtean. Sagardoaren inguruko jarduerak dira herriko ekonomia jarduera nagusienetarikoak.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostiatik bederatzi kilometro hegoaldera kokatua. 39,81 kilometro koadro ditu. Urumea ibaia da herriko ardatz hidrografikoa. Iparretik hegora zeharkatzen du eta horretara isurtzen dituzte urak inguruko beste errekastoek.

Santa Barbara mendiaren magalean dago Hernaniko hirigunea (Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua), eta handik begiratuta Urumea ibarraren alderdi handi bat ikus daiteke. Menditsua eta malkartsua da, sakonune sublitoral batean kokatua. Inguruko mendietan (Akola, Igorin, Urdaburu, Oindi eta abar) historiaurreko arrasto megalitiko ugari dago: Akolako lepoko trikuharriak, Igoringo lepokoak, Oindi-Mandoegiko jentilbaratzak, Mulisko gainekoak, Etzelakoak eta beste hainbat.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu Donostia, Astigarraga, Arano (Nafarroa Garaia), Lasarte-Oria, Urnieta, Elduain eta Errenteria.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Antziola: Auzo hau Hernaniko hiri sarearen parte da. Hiria 1950etik 1970era bitartean hazi zen urteetan sortu zen. 1980an hasi ziren desagertzen auzoa bitan banatzen zuten industriak, gaur egun Antziola Berri izenaz ezagutzen den zatia osatzen dutenak. Hernanitik atera eta ospitaleetara doan errepidearen ondoko auzoa da, heriotzaren aldapa deiturikotik. 1.300 bizilagun baino gehiago ditu.
  • Etxeberri: bere izenak etxe berria esan nahi du. Auzo honetako blokeak 70eko hamarkadan eraikitako etxebizitzak dira. La Florida auzoaren ondoan dago eta ia 800 pertsona bizi dira bertan.
  • Karabel: herriaren behealdean dago, Errugbi zelaia (Landare) eta futbol zelaia (Zubipe) dauden tokian. Ibaia auzotik pasatzen denez, Karabel behin baino gehiagotan urez bete da, eta gertakaririk larriena 1985ean gertatu zen, Bizkaia osoan eta Gipuzkoan uholdea izan zenean.
  • Portua: Urumea ibaiaren ezkerraldean eta Hernaniko Alde Zaharraren hegoaldean dagoen auzoa. Desagertutako portu zahar baten kokalekuari zor dio izena. Trenbideak Elizatxo auzotik bereizten du. 250 bizilagun inguru ditu.
  • Elizatxo: bere izenak eliza txikia esan nahi du eta bertan dagoen ermitari zor zaio. Duela urte batzuk oso auzo txikia zen, baina urteak joan ahala hazi egin da. Gaur egun, Hernaniko alde zaharraren eta El Puerto-Portu auzotik bereizten duten trenbidearen artean dago. 500 bat bizilagun ditu.
  • Akarregi: Urumea ibaiaren eskuinaldean dagoen eremu lauak Hernaniko hirigunetik Astigarragako Ergobia auzoraino hartzen duen izena da. Ibaiondo bezalako industria-pabiloiek (Orbegozoko altzairutegia zegoen han garai batean) okupatzen dute eremu hori, baina badira beste etxe batzuk ere, gutxi gorabehera lerrokatuak errepide zaharrean, 100 pertsona baino gehixeago bizi baitira han, eta bi sagardotegi tradizional.
  • Sagastialde: La Florida auzotik gertu dagoen auzoa da, eta bertan dago San Jose eliza.
  • Latsunbe: Hirigune historikoaren eta Sorgintxulo auzoaren arteko auzoa. Antzina, hainbat baserri, erreka eta garbitegi bat zeuden bertan. Lehen "Las Villas auzoa" deitzen zen, xx. mendean bideak eraiki eta izen hori eman baitzioten garai batean. 1980an Latsunberen izena aldatu zen. Berriki eraiki diren etxebizitza blokeen ondorioz, auzo berri bat sortu da eremu berean (Latsunbe berri).
  • Ereñozu : hirigunetik 6,5 km-ra dago, Hernani eta Goizueta lotzen dituen errepidean, 400 biztanle baino gehiagorekin; Ereñozu Hernaniko auzoetako bat da, nortasun eta itxura sendoenetakoa duena.
  • Galarreta: alde zaharretik kilometro batera, Galarreta aldea, Jauregi eta Antziola auzoen zati bat, erreferentzia bihurtzen da Hernanirako, bertan baitago Aieteko (Donostia) Miramongo Parke Teknologikoaren zati bat, non helbideratzen baita Orono-Ideo enpresa kooperatiboa.
  • Karobieta: Elkano kalearen, Latsunbe auzoaren eta Marieluts auzoaren artean dago. Eremu ezagunenak Atxegindegiko plaza estalia eta Langile ikastola dira. Gaur egungo Urbieta kalean, Latsunbetik bereizten duen kalean, Donostiara iristen zen tranbia bat ibili zen XX. mendearen zati handi batean. Eremu horretan bertan, Carrero izeneko ehun-enpresa bat jarri zen, 80ko hamarkadan desagertutakoa, eremuaren hirigintza handitzeko, baina jarduerarik gabe 70eko hamarkadaren hasieratik.
  • Lizeaga: hirigunearen eta Santa Barbara eta Elizatxo auzoen artean dagoen auzoa. Historikoki, herriko harresietatik hegoalderantz irteteko bidea izan zen.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Joan eliza eta Udaletxea Gudarien plazan

Goi Erdi Aroan zehar, gero Gipuzkoa izenaz ezagutuko zen lurraldea bailaraz osatua zegoen. Urumea eta Oria ibaien artean kokatua, Hernani bailara horietariko bat zen. Gaur egungo Donostia, Urnieta, Hernani, Lasarte-Oria, Usurbil eta Orio bere baitan hartzen zituen.

Hernaniko bailararen lehenengo aipamena bi dokumentutan ageri da:

Hiribildu titulua, nahiz eta agiri bidez ezin frogatu, XIII. mendearen erdi aldean eman zitzaiola pentsatzen da, Alfontso X.a Jakituna erregeak hiriak sortzeko ezarri zuen politikaren barruan.

Hernaniri buruz udalaren artxiboan jasota dagoen aipamen historikorik zaharrena XV. mendekoa da. Ordurako hiribildu titulua jasoa zuen, eta Donostiako eta Hernaniko kontzejuek Urumea ibarreko mendien erabilpen, gozamendu eta aprobetxamendurako 1379. urtean izenpetutako adiskidetasun-agiri batean agertzen da.

Hernaniko erdigunea.

Ezagutzen diren lehen udal ordenantzak 1542koak dira, 1512an desagertu zirenen kopia. Azken urte horretan napar-frantses armada herrian sartu eta suntsitu egin zuten berriz ere. Lehenagotik ere gertatu ziren horrelako suntsiketak, Erdi Aroan esaterako, ahaide nagusien edo bandoen arteko gerrateetan, eta geroago ere bai, XVII eta XVIII. mendeetan, XIX. mendeko Karlistadetan eta 1936ko Espainiako Gerra Zibilean, azken horretan herria Hernaniko fusilamendu latzen lekuko izan zen.

Hernaniko hirigune historikoa Urumea ibaiaren gaineko muino txiki batean dago. Forma obalatuko gune hori harresiz inguratuta zegoen eta sarbide bat baino gehiago zituen (gaur egun bakarra gelditzen da, Felipe Sagarna "Zapa" kalean). Hasiera hartan luzetarako bi kale zituen (gaur egungo Kale Nagusia eta Andrekale lehen Kardaberaz edo Urumea kalea zena) eta bi kale horiek beste batek gurutzatzen zituen (gaur egun Nafar kalea eta Felipe Sagarna "Zapa kalea"). Luzetarako bi kaleen tartean patio luzexka zegoen, bi kaleetako eraikinen tartean.

Hirigune zaharra honako gunea baino ez zen: Ezkiaga pasealekua, Atzieta kalea, Plaza Berria eta Gudarien plaza. Gune horietan eta gaur egungo Agustinatarren Komentuko sarbidean aurkitu dira aztarnarik zaharrenak. Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea geroago luzatu ziren, baina XVI. mendeko planoak forma obalatua du, bi kaleak luzatuta dauden seinale.

1614. urtean Urnietak eta 1986. urtean ordura arte auzo zen Lasartek Hernanitik banandu egin ziren Urnieta eta Lasarte-Oria udalerriak egiteko.

Hernaniko ikuspegi panoramikoa. Santa Barbara gotorlekutik hartutako irudia.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen sektoreak Donostiako beharrak asetzen ditu (barazkiak, esnea eta haragia). Industria (metalurgia, papergintza, industria kimikoa, elikagai-industria) da udalerriko ekonomi jarduera nagusia. Sagardotegi ugari dago; zerbitzu eta garriobide-gunea ere bada.

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %0,3. Bigarren sektorea %52,6. Hirugarren sektorea %40,4. Eraikuntza %6,7.[4]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hernaniko Valentina Ugalderen[5] testigantza, eskolan gaztelaniaz egin behar izanaren ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[6][7] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Hernaniko euskara[8] gipuzkeraren[9] aldaera da, zehatzago, erdiguneko gipuzkeraren[10] parte den Beterriko euskara[11] da bertakoa. Koldo Zuazoren arabera, Beterri izan da euskalkiaren bihotza. Zehatzago esanda, Iruñea eta Gipuzkoako itsasbazterra lotzen duen ardatz zatia. Aspaldikoa da ardatz hori, eta haren aldamenetan sortu eta indartu ziren zenbait hirigune. Ardatz horren indarra inguruetara zabaldu zen, eta zabaldutako gaien artean dago hizkera ere. 2016an euskaldunak %61,31 ziren.[4]

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1960ko hamarkadatik aurrera, Hernaniko biztanleria izugarri hazi zen. Horren eragilea Espainiatik iritsitako etorkin kopuru handia izan zen. Etorkin horietatik gehienak Gaztela, Leon, Andaluzia eta Extremadura lurraldeetatik iritsi ziren, bai udalerri honek bai Gipuzkoa osoan gertatzen ari zen industrializazio prozesu indartsuak erakarrita.

1986an, ordura arte Hernaniko auzo zen Lasarte banandu egin zen. Horren ondorioz, Hernanik 10.000 bat biztanle galdu zituen.

XX. mendearen bukaeran eta XXI. mendearen hasieran biztanleriak igotzen jarraitu zuen, nahiz eta motelago izan.

2019an 20.013 biztanle zituen. Horietatik %20,09k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %9,93 ziren.[4]

Biztanleriaren bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hernaniko biztanleria
Datu-iturria: https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2873

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2003ko hauteskundeen ondoren, EA eta EAJ alderdiek osatutako koalizio batek gobernatu zuen, alkatea José Antonio Rekondo Sanz (Eusko Alkartasuna) zelarik. Hauteskundeetan legez kanporatutako Bildu Hernani plataforma izan zen boto gehien lortu zituen taldea.

2007ko hauteskundeetan EAE-ANVko Marian Beitialarrangoitia hautatu zuten alkate.[12]

2011ko hauteskundeak geroztik, Bilduko Luis Intxauspe da alkatea.[13]

2015eko hauteskundeen ondoren, Luis Intxauspe (EH Bildu) izendatu zuten berriro alkate.[14]

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 4.631 boto. EAJk 2.643 boto. Podemos-IU-Equok 1.250 boto. PSE-EEk 1.236 boto. PPk 193 boto.[15] Xabier Lertxundi (EH Bildu) izendatu zuten alkate.[16]

Hernaniko udalbatza

Alderdia

2015

2019

Zinegotziak Boto kopurua Zinegotziak Boto kopurua
Euskal Herria Bildu
9 / 17
4.182 (% 46,66)
11 / 21
4.631 (% 46,53)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
4 / 17
2.071 (% 23,11)
6 / 21
2.643 (% 26,55)
Orain Hernani -> Ahal Dugu
2 / 17
1.348 (% 15,04)
2 / 21
1.250 (% 12,56)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
2 / 17
1.077 (% 12,02)
2 / 21
1.236 (% 12,42)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak euskadi.eus webgunean

Alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
José Antonio Rekondo 1991 1999 Eusko Alkartasuna
Mertxe Etxeberria 1999 2003 Euskal Herritarrok
José Antonio Rekondo 2003 2007 Eusko Alkartasuna
Marian Beitialarrangoitia 2007 2011 EAE
Luis Intxauspe 2011 2019 Euskal Herria Bildu
Xabier Lertxundi 2019 Jardunean Euskal Herria Bildu

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tren geltokia

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ceferino Apezetxea eta semeak autobus konpainiaren Hernani eta Goizueta bitarteko lineak, geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Lurraldebus eta Areizaga konpainiaren hainbat linea Hernanitik igarotzen dira:

Hernanitik ere RENFEko trenbidea igarotzen da eta bi geltoki daude:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kiroldegia[20]
  • Kanpo igerilekua[21]
  • Futbol zelaia[22]
  • Errugbi zelaia[23]
  • Atletismo pista[24]
  • Ur pabiloia[25]
  • Pilotalekuak: Harriatxukoa, Elizatxokoa, Ezkiagakoa, Etxeberrikoa, Ereñotzukoa, kiroldegiko handia eta txikia, Pikoagakoa eta Latxunbe Berri.[26]
Andre kalea

Hezkuntza[27][aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Udal euskaltegia[28]
  • Haur eskola[29]
  • Elizatxo ikastola[30]
  • Langile ikastola[31]
  • Txirrita eskola[32]
  • Urumea ikastola[33]
  • Inmakulada ikastetxea[34]
  • Hernani BHI[35]
  • Helduen hezkuntza[27]
  • Transpacar Oinarrizko Lanbide Heziketako Ikastetxe Publikoa[36]
  • Hernaniko Lanbide Heziketa[37]
  • Musika eskola[38]
  • Gaztelekua[39]

Kultura eta kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriko jaiak San Joanetan izaten dira, ekainaren 23tik 27ra, eta jaietan egiten diren ospakizunen artean Azeri-dantza[40] nabarmentzen da (inauterietan ere egiten da dantza hori). Urtean zehar beste hainbat ospakizun eta ekitaldi kultural ere egiten dira.

Kale Nagusia

Bi urtean behin, Hernaniko Gazte Olinpiadak ospatzen dira.

Kirol Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kale Nagusia

Kultur Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kronika
  • Dobera Euskara Elkartea
  • Musika-banda
  • Ttarla Dantza Taldea
  • San Joan Konpartsa
  • Abesbatzak

Kultur Ekimenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Euskara Ari Du
  • Gazte Olinpiadak
  • Kalez Kale kantari
  • Erromeriak

Sagardotegien gida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hernaniko sagardotegien gida

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hernaniar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. a b c «Web Eustat. Hernaniko datu estatistikoak» eu.eustat.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  5. «Ugalde Ugalde, Valentina - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
  6. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
  7. «Maistra euskaldunarekin gazteleraz - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).
  8. «Hernani - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-05).
  9. «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-05).
  10. «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-05).
  11. «Beterrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-05).
  12. «Marian Beitialarrangoitia izango da Hernaniko Alkate datozen lau urteotan - Urumea» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  13. «Luis Intxauspe, Hernaniko Alkate berria - Hernani» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  14. «Osatu dira Hernani eta Ereñotzuko Udalak - Hernani» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  15. www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  16. «Alkate kargua hartu dute Urdangarinek eta Lertxundik - Astigarraga» Kronika.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  17. «Biteri Kultur Etxea» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  18. «Udal Liburutegia» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  19. «Artxiboa» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  20. «Kiroldegia» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  21. «Kanpoko igerilekua» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  22. «Futbol zelaia» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  23. «Errugbi zelaia» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  24. «Atletismo pista» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  25. «Ur pabiloia» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  26. «Frontoiak» Hernani-Kirola (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  27. a b «Hezkuntza» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  28. «Udal Euskaltegia» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  29. «Haur eskola» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  30. «Hasiera - ELIZATXO IKASTOLA» www.elizatxolh-hh.hezkuntza.net (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  31. «Langile Ikastola» www.langile.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  32. «Hezkuntza» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  33. «urumea ikastola - urumealhi» www.urumealhi.hezkuntza.net (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  34. La Inmaculada Ikastetxea de Hernani – Inmakulada Ikastetxea Hernani. (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  35. «Hasiera» www.hernanibhi.hezkuntza.net (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  36. «Transpacar» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  37. «Hernaniko Lanbide Heziketa: Hasierako Orria - Hernaniko Lanbide Eskola, CIFP Gizarte Berrikuntzako LHII, Karmelo Labaka 7» www.hernanilanh.hezkuntza.net (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  38. «Musika Eskola» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  39. «Gaztelekua» Hernani (Noiz kontsultatua: 2020-04-13).
  40. «Hernani ezagutu - Azeri dantza» www.hernaniturismoa.com (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  41. «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  42. a b c d e f «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  43. «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  44. «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  45. «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).
  46. «Hernaniko ondarea» ondarea.hernani.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-14).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Gipuzkoa