Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Ozeano dortsal

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Ozeano dortsal baten sortze prozesua.

Ozeano dortsalak ozeano barnearen lur masa handien mugimenduaz sortzen diren egitura geologikoak dira[1] , normalean ozeanoaren erdian kokatuta daude eta 75.000km luze eta 2.000m altuera izaten dute.[2] Bi plaka tektonikoen arteko muga zehazten dute, eta horregatik plaken muga horri muga dibergente izena ematen zaio[3]. Normalean mendilerro gisa lortutako mendiek osatzen dute, erdian rift izena duen bailara luze batekin. Ozeano dortsaletan lurrazal ozeaniko berria sortzen da, mantuaren gorakadaren eta magma etengabe ateratzearen ondorioz, plaka urrundu eta bereizaraziz, eta lurrazal ozeanikoko ildoa zabalduz solidotzen denean[4]. Prozesu honen ondorioz lurrikarak sortzen dira (plaken hausturen ondorioz), baita bulkanismoa, sumendi asko eratzen baitira lehen aipatutako materialen igoeraren ondorioz.

Dortsalaren sortze teoriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dortsal ozeanikoa.

Bi teoria daude dortsalak nola sortzen diren azaltzen saiatzen direnak, batetik, subdukzioak eragindakoa, plakak subdukzio zonetara erakarriak dira, erdigunetik aldenduz. Plakaren pisua eta sortutako tentsioaren ondorioz, erdigunetik hautsi egiten da dortsala sortuz. Bestetik, mantuko zinta transportatzaileak hartzen du parte, honek ozeano hondoa sortuz. Teoria hau zuzena ez dela esaten dutenen ustez, mantuko goiko geruza, astenosfera, hain biguna izateak eragiten du honek plaka ezin bultzatzea.[5]

Hondo ozeanikoaren eraketa abiadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ozeano hondoa zein abidaduran zabaltzen den arabera, 3 multzoetan bereizten dira dortsalak:

  • Motel zabaltzen direnak: 1-5cm/u sortzen dira.
  • Zabaltze abiadura ertainekoak: 5-9cm/u sotzen dira.
  • Azkar zabaltzen direnak: 9-18cm/u sortzen dira.

Baldin eta zein dortsaletik ateratzen den magma eta eremu magnetikoa zona horretan, magma hozterakoan sortzen den arroka konposaketa eta horientazioa desberdinak izan ditzazke.

Topografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurreko atalean aipatutako multzoen arabera, dortsalen topografia desberdina da. Hondo ozeanikoa motel sortzen den lekuen topografia oso azkar ondoratzen da, baina egonkorra da bakarrik gailurren ardatzetik mila kilometro gutxiraino. Aldiz, hondoa azkar sortzen duten dortsalena oso motel hondoratzen da eta egonkor mantentzen da ehunka kilometrotara.[3]

Gandorren ardatzak goratuak daude leku batzuetan tenperatura dela eta, honek eragiten du arroken bolumena handitzeak eta isostasiaren legeak esaten duen bezala, lurraldeak gorakada bat jasaten du. Hondo ozeanikoa motel sortzen duten guneek eta azkar sortzen duten guneek batera sortzen hasiko baziren lurrazal ozeanikoa, aurrekoarekin aipatuz, azkar sortzen duenak topografia lauagoa izango zuen desplazamendu handiagoarekin, motelak berriz, materialak konprimituagoak izango lituzke eta bere topografia malkarragoa eta desnibel gehiagorekin ikusiko zen.

Zabalkuntza motela duten guneetan graben axial sakona ikusten da, 1,5-3 kilometro sakon dena. Ingurunea oso desnibelatua da failen mugimenduengatik. Sakonunean bertan multzoka sumendiak ateratzen dira lerrokatuak.

Zabalkuntza ertaina guneak ere badaude, hauetan ingurunea lauagoa ikusten da, erdiko grabena ez da oso ikusgarria zabalkuntza motelekoan bezala, baina 100-200 metrotara iristen da.[3] Sumendiak maiztasun handiagoz agertzen dira ia segida bat osatuz.

Zabalkuntza azkarrekoetan berriz, erdiguneko grabena ez da ikusgarria, bere ordez sumendi lerro bat ikusten da zabalkuntza-ardatzean zehar, bulkanismoa nabarmenagoa da inguru hauetan. Zabalkuntza motelekoaren kontrakoa dela esan daiteke, ez delako riftarik sortzen.

Ez da oraindik frogatu zergatik sortzen den rifta gune batzuetan eta besteetan ez. Uste denez zabalkuntza moteleko guneetan, estentsio magmatikoak lurrazala loditzea egiten duen guneetan baino lodiera gutxiko lekuetan gertatzen da, gorakada isostasikoa gertatzen denean graben deituriko egitura sortuz. Zabalkuntza azkarrekoenetan berriz, estentsio magmaikoak lurrazala loditzen duen guneetan gertatzen da, eta ez dio grabenari sortzen uzten.[3]

Bulkanismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dortsaletan ematen den bulkanismoari esker urpeko mendilerroak sortzen dira, eta hauek ozeanoaren gainean azaleratzen direnean uharte eta artxipielago bolkanikoak sortzen dituzte. Arroek oso bortitza ez den, eta laba arina eta etengabea sortzen duen bulkanismoa eratzen dute. Esan bezala etengabe ateratzen den magma kristalizatzean, ozeano hondoan basaltozko geruza berria sortzen da, eta honen azpitik gabbro geruza bat. Lurrazal ozeanikoa dortsaletik zenbat eta gertuago egon orduan eta gazteagoa da, eta emendik urruntzen doanean geroz eta zaharrragoa. Hala ere, esan beharra dago lurrazal ozeanikoa osatzen duten arrokak Lurra baino azkoz ere gazteagoak direla. Lurrazal ozeanikoaren gehiengoa 200 miloi urte baino gutxiago dauzka, eta hau horrela da lurrazala etengabeko berritze prozesu batean dagoelako. Esan beharra dago hondo berria dortsaletik zenbat eta gehiago urrundu, mantuko peridotita hoztu egiten dela zurrunagoa bihurtuz. Lurrazala eta peridotita zurrunak honen azpian litosfera ozeanikoa osatzen dute.[6]

Sismologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dortsalak plaka litosferikoen mugimenduen erantzuleetako batzuk dira, esan daiteke erantzule nagusiak direla, beraz, hauen inguruan edo hauen ondorioz garrantzia handiko lurrikarak sortzen dira. Lurrikara hauek oso sakonera txikietan gertatzen dira, eta normalen hondoa motel zabaltzea eragiten duten dortsaletan, hauek sortutako hondoa hoztu egin baita, eta ondorioz, errezago hausten da. Sismoei esker (baita beste froga batzuei esker) lurraren barne egitura nolakoa den ezagutu daiteke.

Dortsalen hidrotermalismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturri hidrotermala.

Dortsalen ondorioz sortzen den hidrotermalismoari esker, inguruan dagoen ura berotu eta mineraletan aberastu egiten da. Gandorretan sortzen den hondo berria hozterakoan failak sortu egiten dira, hauetan ura sartuz eta ur hidrotelmal horiek sortuz. Inguruko arroka beroen ondorioz urak 1200ºC bero izatera iritsi daiteke, eta zona horietan presioa oso handia denez, urak ez du irakiten, baina inguruko arrokek dituzten mineralak disolbatzea eragiten du, lehen esan bezala, ura mineraletan aberastuz, gainera, hain bero egoteak ura gora joatea eragiten du, modu honetan azalean ur beroko iturriak eratuz. Bestalde, ura gorantz joatean hoztu egiten da 400-450 °C-raino, modu honetan mineralak hauspeatu egiten dira, ke hodei modukoak sortuz. Iturri hidrotermalek sortzen duten kearen kolorea honetan disolbatuta dauden mineralen araberakoa da, kolore beltza badu sulfuro eta burdin konposatuak hartzen dute parte, hauek erreakzionatzean sulfuro metalikoak sortzen baitituzte, beltzak direnak, aldiz, txuria bada, bario, kaltzio eta silizio konposatuak hartuko dute parte[7]. Beroak arroken mineralak disolbatzea eragiten duenez, arroka horien konposizioa aldatu egiten da, adibidez, basaltoarekin gertatzen dena, honen osagai mineral primarioak galtzen baitira, eta plagioklasa kaltzikoa plagioklasa sodiko bihurtzen da. Aldaketa hori erakusten duen basaltoari espilita deritzo[3].

2017. urtearen hasieran egin zen aurkipen bat erakutsi zigun biziaren arrastro zaharrenetakoak aurkitu zituztela itsas hondoko hidrotermal izandako arroketan, gutxienez 3.770 milio urteko mikroorganismoen arrastro fosilak.[8]

Ozeano dortsalen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   1944-, Searle, Roger, Mid-ocean ridges ISBN 9781107017528 PMC 842323181 .
  2. Txantiloi:Euskera  Lurraren eta ingurumenaren zientzia Erein 40. orrialdea ISBN 978-84-9746-566-3 .
  3. a b c d e   Apraiz Atutxa, Arturo (2005-12-31) Plaka-tektonika: Lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria . Noiz kontsultatua: 2018-05-30 .
  4. (Ingelesez)  Roger Buck, W., ed. (1998-01-01) «Faulting and Magmatism at Mid-Ocean Ridges» Geophysical Monograph Series doi:10.1029/gm106 ISSN 2328-8779 . Noiz kontsultatua: 2018-05-30 .
  5. (Gaztelaniaz)  Dorsal mediooceánica 2018-10-24 . Noiz kontsultatua: 2018-11-29 .
  6.    .
  7.    .
  8.    .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ozeano dortsal Aldatu lotura Wikidatan