Txapel
- Artikulu hau kapelari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txapela (argipena)».
| Txapel | |
|---|---|
| burukoa eta bereizgarria | |
 | |
| Jatorrizko herrialdea | Espainia |
Txapela[1] —Nafarroa Garaian eta Iparraldean bonet ere deitua—[2] artilezko buru estalki biribil eta zapala da, atal bakarrekoa, askotan beltza.[1] Ez du, ez hegalik, ez belarririk, eta tarte estua uzten du, 2 cm ingurukoa, barneko aldearen eta buruko larruazalaren artean. Euskal Herrian tradizioz erabiltzen denak ezaugarri bereizgarriak dauzka.
Europako beste eskualde batzuetako janzkera tradizionalaren parte ere bada. Gaur egun armada anitzek erabiltzen dute, uniformearen parte gisa.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Buru estalki honetarako, txapel izena erabiltzen da euskalki guztietan (zenbait aldaerarekin: txapel, xapel, zapel, tzapel).[3] Nafarroa Garaian eta Iparraldean, sinonimotzat, bonet izena ere erabiltzen da.[2]
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Txapelgileak egindako txapela Europako modan ezaguna da XV. mendetik eta hasiera batean klase hezien ikur gisa erabiltzen zen. Berpizkundeko kapela mota hori feltroz, oihalez, belusez edo zeta forratuz egina zegoen eta klase aberatsentzako gordea zegoen.
Brodatuak, agraffeak, perla-kateak (nobleziarentzat bakarrik) edo lumak (mertzenarioentzat adibidez) erabili ohi ziren txapel-apaingarri gisa. Bata eta txapelaren konbinazioa jantzi ofizial akademikoari dagokio eta gaur egun herrialde angloamerikarretan erabiltzen da batez ere graduazio ekitaldietan.
Nobleziaren bidez, txapela moda-elementu ezagun bihurtu zen Europa osoan, burges eta lurjabe klaseen artean. Moda-elementu gisa amaitu ondoren, txapela landa-biztanleen buruko arropa gisa geratu zen. Txapela oso famatua bihurtu zen Pirinioetako artzainen jantziaren parte zen txapelaren forman. Hortik etorri da gero ustea Bearnoko edo Euskal Herriko mendietako artzainena dela originalki txapel edo boneta.[4]
1838. urtean, Lehen Karlistaldian, Baldomero Esparterok txapela erabiltzea debekatu zuen.[5]
| « | [...] "desde la publicación del presente bando se prohibe el uso de las boinas a toda clase de personas y estados así militares como paisanos." | » |
Iruditegia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Martin Lutero, 1529ko erretratua.
Ikasle bat Parisen, 1578.
18. mendeko agintari suitzar bat, txapela buruan eta arrabata paparrean.
Marlene Dietrichen buruan, txapela, modako elementu dotorea.
Che Guevara, 1960
Suitzako armadako uniformeko txapela.
Kazetari bat euskal txapelarekin Baionan.
_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg)
.jpg)
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 «txapel» Euskaltzaindiaren Hiztegia (kontsulta data: 2026-09-10).
- 1 2 «bonet» Euskaltzaindiaren Hiztegia (kontsulta data: 2026-09-10).
- ↑ «txapel» Orotariko Euskal Hiztegia (kontsulta data: 2026-09-10).
- ↑ (Gaztelaniaz) «El origen y desarrollo de las boinas - Noticias - Nanjing Yizhijin Garment Accessory Co., Ltd» www.yzjarmy.com (kontsulta data: 2024-10-13).
- 1 2 (Gaztelaniaz) malberdi. De cuando Espartero prohibió el uso de la boina — Museo Zumalakarregi Museoa. (kontsulta data: 2026-02-18).
