Baldomero Espartero
.svg){kind=small}
Joaquín Baldomero Fernández-Espartero Álvarez de Toro, Banderaseko bizkondea, Lutxanako kondea, Garaipenaren eta Morellako dukea eta Bergarako printzea (Granátula de Calatrava, Ciudad Real, 1793ko otsailaren 27a - Logroño, Errioxa, 1879ko urtarrilaren 8a) espainiar militar eta politikaria zen.
Bizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Granátulan (Ciudad Real) jaio zen 1793an, sendi eskulangile xume batean. Independentziako Gerra hastean, oldez joan zen gudarostera 1808an. 1810ean Isla de Leóneko akademia militarrean sartu zen, eta lotinantorde izatera iritsi zen. 1815ean, lotinant zela, Espainiaren mendeko Amerikako koloniak babestera joandako Morillo jeneralaren espedizioan ontziratu zen. Garai hartan liberalen ideiekin bat egiten hasi zen, eta, Amerikako independentisten aurka egindako ekintzen ondorioz, brigadier izendatu zuten. Ayacuchoko porrotak Espainiak Hego Amerikan zuen nagusitasunaren amaiera ekarri zuenean, penintsulara itzuli zen 1825ean.
Lehen Karlistada piztean, kristinatar armadaren barruan Iparraldeko probintzietan borrokatzea eskatu zuen. 1834ko maiatzaren 1ean Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako komandante jeneral izendatu zuten. 1836ko udan, Iparraldeko armadako buru jarri zuten Femández de Córdoba jeneralaren ordez. Ardura horretan zela, Lutxanako gudua erabakigarria gidatu zuen, 1836ko gabonetan karlistak Bilboko setioa uztera behartuz.
Ordutik aurrera, liberal moderatuek eta aurrerakoiek lehian ibili ziren Espartero beren alderdiko buruzagi izendatu nahian. 1839ko udan, kristinatarrekin akordio bat lortu nahian zebiltzan Maroto jeneralaren agindupeko sektore karlistekin egindako negoziazioen ondoren, Bergarako Hitzarmena sinatu zuen, Espainiako iparraldean bakea ezartzea ekarri zuena. Hala ere, karlista katalanek ez zuten onartu eta, Maestrazgon zehar egindako espedizio baten ondoren, aurrena Kataluniara eta gero erbestera bidali zituen Cabrera eta haren armadakoak. Horren ordainetan, Garaipenaren duke titulua jaso zuen. (Guztira, eta gehienbat Lehen Gerra Karlistan egindako lanagatik, bost noblezia-titulu esleitu zitzaizkion: Bergarako Printzea, Lutxanako Kondea, Banderaseko bizkondea, Morellako dukea eta Victoriraren dukea. Batzuk bere izenean eta beste batzuk oinordetzan uzteko modukoak).
Ordutik aurrera, politikaren alorrean, Esparterok aurrerakoien alde jarri zuen bere ezpata. 1840an Udalen Legearen aurka azaldu zen, Maria Kristina erreginordeari aurre eginez. Koroaren eta Esparteroren arteko gatazka hark 1840ko irailaren 1ean abiatutako mugimendu juntista aurrerakoia akuilatu zuen. Maria Kristinak erreginaordetza uztea erabaki zuen, eta ministerio‑erregeordetza bat ezarri zen orduan, Esparteroren aginduetara. 1841eko maiatzean, Gorteek erregeorde izendatu zuten jeneral hori. 1843ra arte egon zen gobernuan, eta bitarte horretan politika aurrerakoi nabarmena jorratu zuen. Lurren liberalizazioa bultzatu zuen, elizjende sekularraren ondasunen desamortizazioa sustatuz.
1841eko urrian moderatuen altxamendua egon zen Euskal Herrian, Bizkaiko eta Gipuzkoako aldundiek bultzatuta: Espartero bera izan zen matxinada hura irato zuena. Bergarako Hitzarmenean Foruak errespetatuko zituela sinatu zuen arren, altxamendu haren errepresalia moduan, Foruak indargabetzeko dekretua onartu zuen 1841eko urriaren 29an, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa Espainiako probintzien pare utzirik. 1843an Espartero boteretik kendu zutenean, gobernu moderatuak Foruak leheneratu zituen hein batean, ez osorik, ordea. Atzera bueltarik izan ez zuen neurrietako bat Ebroko aduanak Pirinioetara aldatzea izan zen. Nafarroa probintziako aldundiak, Jose Yanguas idazkari zuela, Foruak Eraldatzeko Legea sinatu zuen Esparteroren armadak lurralde hori militarki okupatua zuenean.
Boterea galdu ondoren, Espartero Ingalaterran erbesteratu zen eta Espainiako politikatik kanpo ibili zen, harik eta 1854an Ministro Kontseiluko buru izendatu zuten arte. Biurteko aurrerakoia hasi zen orduan. 1856an moderatuak berriz ere boterera itzuli ondoren, Esparterok politika utzi eta Logroñon finkatu zen. Politikan izan zuen azken sarrera 1870ean izan zen, Prim jeneralak Koroa eskaini zionean, baina Esparterok ez zuen onartu. Gero, 1870. urteko azaroan Amadeo I.a Savoiakoa Espainiako Gorteetan errege hautatu zutenean, Esparterok ere boto batzuk jaso zituen. 1870eko azaroaren 16an Espainiako Gorteek Amadeo Savoiakoa aukeratu zuten errege, 191 botorekin; beste botoak, berriz, honela banatu ziren: 60 Errepublika federal baten alde, 27 Montpensier dukearentzat, 8 Espartero jeneral zaharrarentzat, 2 Errepublika unitarioaren alde, 2 Alfontso Borboikoaren alde (gero Alfontso XII.a Borboikoa errege izango zenaren alde), 1 errepublikarentzat eta beste bat Montpensier dukesa Maria Luisa Fernanda infantarentzat, Elisabet II.aren ahizparentzat; 19 boto zuri egon ziren.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Edukiaren zati bat Gipuzkoa Kultura webgunetik hartu da, webgune haren egile eskubideen jabe den Gipuzkoako Foru Aldundiak Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 (CC-BY-SA 3.0) lizentziarekin argitaratu baitu (ikus webguneko oharra).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- XIX. mendeko historia militarra Euskal Herrian. BALDOMERO ESPARTERO. Gipuzkoakultura. Zumalakarregi Museoa CC-BY-SA lizentziapean eginiko lana.
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q434529
Multimedia: Baldomero Espartero / Q434529
Aipu famatuak: Baldomero Espartero