Aixkol

Wikipedia, Entziklopedia askea
Aixkol
Lathyrus sativus.png
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaPlantae
OrdenaFabales
FamiliaFabaceae
LeinuaFabeae (en) Fabeae
GeneroaLathyrus (en) Lathyrus
Espeziea Lathyrus sativus

Aixkola[1] (Lathyrus sativus) Fabaceae familiako landare belarkara eta birakaria da. Asian du jatorria, eta Indian lantzen da duela 4.000 urtetik hona.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

50 cm luze izatera hel daiteke. Zurtoinetan hegalak ditu, lore horiak edo zuriak eta leka lauak ditu. Aixkolak proteina asko ditu eta, gainera, lehorteak oso ondo pairatzen ditu.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru mediterraneoan lantzen da. Indian latirismo gaixotasuna eragiten duen aminoazido toxiko gutxiago duen barietate berri bat lortu dute.[2] Espainian Mantxako gachamigaren osagai tipiko bat da eta Andaluzian irina erabiltzen da arrautzeztatzeko.[3]

Espainiako Independentzia Gerran (1808-1814), aixkolak populazio ugariaren oinarrizko elikagaietako bat izan ziren. Era berean, Gerra Zibilean eta Frankismoan – 1967an debekatu zuten arte –, aixkol-ahia oinarrizko platera izan zen familien elikaduran, eskasiak eraginda. Izan ere, haren ekoizpena eta merkaturatzea frankismoak sustatu zituen.[3]

Neurotoxikotasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Latirismo»

Abusuak latirosia edo latirismoa deituriko gaixotasun bat eragin dezake, paralisi muskularraren eragina, pertsonengan arazo neurotoxikoak sortzen dituzten zenbait aminoazido latirogeno direlakoen konposaketaren ondorioz, Gerra Zibilaren osteko gose-garaian Espainiako biztanleek frogatu zuten bezala.[4]

Espainian, 1940 eta 1941ean Ley eta Oliver de la Riva medikuek aixkol-ahi kontsumoaren eta latirismo bezala ezagutzen den gaixotasun neurotoxikoaren arteko harremana ezarri zuten arren, bere debekua ez zen 1967ra arte iritsi, frankismo betean.[3][5]

2010ean, Lathyrus sativus-aren toxikotasuna aztertu zuen Espainiako Batzorde Zientifiko batek «aixkolen kontsumoa noizbehinkakoa baino ezin da izan. Hainbat autorek argitaratutako azterlanen arabera, lathyrus sativus hazietan ODAPen (azido-N-oxalyl-diamino-propionikoa) %0,15etik beherako edukia giza kontsumorako atalase segurutzat jotzen da» esan zuen.[6] Kontsumitzeko debekua 2018ra arte egon zen indarrean.[7]

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Carolus Linnaeusek 1753an Species Plantarum bere liburuan lathyrus sativus deskribatu zuen.[8]

Sinonimia
  • Lathyrus asiaticus (Zalkind) Kudr.
  • Lathyrus sativas L.
  • Lathyrus sativus subsp. asiaticus Zalkind[9]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]