Andaluzia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Andaluzia
Andalucía
Espainiako autonomia erkidegoa
Bandera Armarria
Hiriburua
eta hiri handiena
Sevilla
Hizkuntza ofiziala(k) gaztelania
Herritarra andaluziar
Probintziak Almeria
Granada
Huelva
Jaen
Cadiz
Kordoba
Malaga
Sevilla
Agintariak
 -  Presidentea Susana Díaz (PSOE)
 -  Estatutua 1982ko abenduaren 11
 -  Parlamentua Andaluziako Parlamentua
Legebiltzarra Espainiako Gorteak
 -  Senatua
40 / 260
 -  Kongresua
61 / 350
Azalera
 -  Guztira 87,268 km2
Biztanleria
 -  2006 zenbatespena 7.975.672 bizt.
 -  Dentsitatea 89,71 bizt./km2
Webgunea
www.juntadeandalucia.es

Andaluzia[1] (gaztelaniaz eta ofizialki Andalucía) Espainiako autonomia erkidego eta nazionalitate historiko bat da, Iberiar Penintsularen hegoaldeko muturrean kokatua. Mugakide ditu hegoaldean Gibraltar eta Ozeano Atlantikoa, iparraldean Extremadura eta Gaztela-Mantxa, ekialdean Murtziako Eskualdea, eta mendebaldean Portugal.

Andaluziako autonomia erkidegoko gobernu erakundeari Andaluziako Junta deritzo.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arabieratik "al-Andalus", Andaluzia musulmanaren izena 711tik 1492ra. Kristauak itzultzean izen hori eman ziztaion penintsularen hegoaldeari, eta ondoren konkistatutako azteneko lurraldeari bere bertsio kristaua jarri zioten izen bezala.

Nahiz eta bandalo hitzetik datorren eztabaidatu den, Al-Andalus izena numismatika musulmanean agertzen da lehen aldiz okupazioaren ondoren, eta Al'Andalus Hispaniarekin erlazionatzen da Andaluzian aurkitutako txanpon ugaritan: bi izenak esanahi berdinarekin agertzen dira.

Aurkeztutako hipotesietako batek zera dio: bandaloak penintsularen hegoaldean izan ziren denboraldi batez, eta Afrikaren iparraldera iritsi ziren. Iparafrikarrek penintsulatik zetozela ikusita, hango lurrei bandaloen izena eman zieten. Ez dago Vandalucía hitzaren arrastorik, baina eboluzioa logikoa litzateke bertako hizkuntza ikusita, izan ere genitiboak u- partikula hitzaren hasieran ezarriz sortzen dira. Vandalo hitza uandalo esaten zenez erraz nahas daitezke "tarmort uandalo" (uandaloen lurra) eta "tamort u-andalos" (andaloen lurra). Geroago penintsulara iristean lurraldeari Al- partikula gehitu eta "Al-Andalus" deituko liokete.

Orografia eta geografia fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andaluzia menditsua da neurri handi batean. Bi mendi multzo handik zeharkatzen dute hegoaldetik mendebaldera: Sierra Morena eta Mendikate Betikoak (Subbetikoa eta Penibetikoa). Hegoaldean daude mendi altuenak Sierra Nevada (Mulhacén, 3481 m, Granada) eta Sierra de Ronda dira.

Bi mendialde hauen artean ordokiak (Almeria, Malaga) eta sakon uneak (Guadix, Baza eta Granada) daude. Sierra Morena eta Betikako Mendilerroaren artean, Andaluziaren ekialdean, Guadalquivir ibaiak zeharkatzen duen behe Andaluzia ageri da, alubioi padura zabalez osatua. Kostaldea altua eta harkaitzez betea ageri da. Ibai garrantzitsuenak Guadalquivir, Genil eta Tinto dira.

Andaluzia Espainiako Erkidegoen artean azalera gehieneko bigarrena da Gaztela eta Leonren atzetik eta biztanle gehien duena da.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andaluzia klima mediterranearen barne dago, nahiz eta Andaluzia guztiak ez duen klima bera.

Euria gutxitzen joaten da mendebaldetik ekialdera, Andaluzian aurkitzen delarik Iberiar Penintsulako hegoaldeko leku euritsuena (Grazalemako mendikatea, 2138 litro urteko) eta Europako lehorrena (Gatako lurmuturra, 117 litro urteko).

Urteko 75 egun ingurutan egiten du euria, 50 arteraino jaisten delarik zonalde lehorrenetan. Andaluziako lurralde gehienetan urteko 300 egun eguzkitsu baina gehiago egoten dira.

Urteko batezbesteko tenperatura 16 °Cen gainekoa da, Malagako 18,5ºtatik Baezako 15,1ºtara. Hilabete hotzena urtarrila da eta beroena abuztua.

Hidrologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guadalquivir ibaia Kordobatik igarotzean.

Andaluziako ibaiak isuarialde atlatiko eta mediterraneokoak dira. Atlantikoan Guadiana, Odiel-Tinto, Guadalquivir eta Guadalete-Barbate eta mediterraneoan hegoaldeko ibaiak isuritzen dira.

Andaluziako ibai garrantzitsuenak:

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andaluzia biztanle gehien dituen Espainiako erkidegoa da, 2005ean 7.829.202 biztanle inguru zituelarik. Biztanleak gehien bat probintzia hiriburuetan eta kostaldean aurkitzen dira. Biztanleen erdia 50000 biztanle baino gehiagoko 26 hirietan bizi da.

Biztanle kopurua dela eta, aipagarri dira lurralde hauek:

  • Sevillako ingurua (1.300.000 biztanle)
  • Málagako ingurua (1.000.000 biztanle)
  • Cadizko badia (620.000 biztanle)
  • Granadako ingurua (450.000 biztanle)

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andaluzia zortzi probintziatan banatzen da 1833ko Zatiketa Probintzialaren Dekretuaren arabera, Javier de Burgosek egindakoa. Probintziak era berean 770 herritan zatitzen dira. Zortzi probintziak hauexek dira:

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andaluzia lur jabetza handiak nagusi diren nekazari herria da. Olibondoa (Jaen, Kordoba, Sevilla), garia, kotoia (Sevilla eta Kordoba) eta azukre-erremolatxa (Granada) lantzen dira nagusiki. Ardogintza ospe handikoa da (Jerez, Malaga). 1930 arte ustiatzen ez ziren padurak (2.000 km2), arroza egiteko baliatu dira.

Meatzeek nolabaiteko garrantzia izan arren (kobrea, Huelva; beruna, Jaen), industria ez da asko hedatu Andaluzian. Sevilla da industrialde nagusia. Atlantiko aldeko arrantza (Huelva-Algeciras) inportantea da eta Cadizko ontziolak Espainiako nagusienetakoak dira. Turismo industria guztiz garatua dago, Andaluziako kostaldean.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Feniziarren garaitik aurrera (Almeria eta Cadiz), Andaluzian zibilizazio ugari izan dira historian zehar. Kartagotarrek beren inperioko lurralde emankorrena bihurtu zuten (K.a. VI-II. m.), erromatarren garaian Betica probintzia bihurtu zena.

K.o. V. mendean, bandaloek konkistatu eta egungo izena eman zioten (Bandalusia). 711. urtean, Tariq buruzagi mairua bertan lehorreratu (Djabal Tariq, Gibraltar) eta bisigodoak egotzi zituen lurralde haietatik: konkista arabiarraren hasiera zen.

Arabiarren gorena Kordobako kaliferriaren garaian etorri zen (VIII-X. m.). XI. mendean, Kordobako Kaliferria desagertu eta Andaluzia hainbat erreinu mairu burujabetan banatu zen (bi mendez distira handiko zibilizazioa izan zuen Granadakoa izan zen garrantzizkoena). XIII. mendean, Navas de Tolosako gudua irabazi ondoan (1212), kristauek Kordoba (1236), Jaen (1246), Sevilla (1248), Jerez eta Cadiz hartu zituzten.

Granadako erresumak bi mende luzez eutsi zion burujabetasunari. 1492. urtean, Errege-erregina Katolikoek Granada hartu zuten, eta Andaluzia Gaztelako koroaren mendean gelditu zen handik aurrera.

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sevilla FC, Real Betis, Cadiz CF, Malaga CF, Córdoba CF, Recreativo de Huelva, Granada CF eta UD Almería ditugu lurraldeko futbol talde nagusiak.

Pertsonaia ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Andaluzia Aldatu lotura Wikidatan