Futbol amerikarra

Futbol amerikarreko baloia.

Futbol amerikarra Estatu Batuetan eta Kanadan oso hedatua den errugbitik eratorritako taldekako kirola da. Estatu Batuetan gehien ikusten den kirola da eta mundu osoan 390 milioi eta 410 milioi jarraitzaile artean ditu, gehienak AEBn.

Kirol honetan ezinbestekoa da indar fisiko handia eta estrategia eraginkorra izatea tantoa egiteko beste taldearen tanto-eremuan (end zone).

Historia

Futbol amerikarra, jatorriz, errugbitik eratorritako kirola da. Aldi berean, errugbiak eta futbol amerikarrak Erresuma Batuan XIX. mendean jokatzen zen futbolean dute beren jatorria, non baloia ate barrura jaurtitzen zen edota marra jakin baten gainetik igaro behar zen. XIX. mendeko amaieran Walter Campek jokoa arautu zuen.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Amos Alonzo Stagg (1862-1965) eta Glenn Pop Warner (1871-1954) bezalako unibertsitate-entrenatzaileek garatutako joko-metodoak lagundu zuten aurreratutako pasearen arau berria aprobetxatzen (lehenago, errugbian bezala, atzera bakarrik pasatzen zen).

Unibertsitateko futbolaren ospeak gora egin zuen, eta kirol honen bertsio nagusia bihurtu zen XX. mendearen lehen erdian. Katiluek (bowls), unibertsitate-ikastetxeetan egiten den futbolaren tradizioak, Estatu Batuetako audientzia nazional bat erakarri zuten eskola-taldeentzat. Lehia bortitzek indartuta, elkargoko futbolak erakargarritasun orokor nabarmena mantentzen du oraindik Estatu Batuetan.

Futbol amerikar partidua.

Hala ere, 1892ra arte atzera egin behar da futbol amerikar profesionalaren jatorria aurkitzeko, William Pudge Heffelfingerrek Allegheny Athletic Associationen Pittsburgh Athletic Cluben aurkako partida batean jokatzeko sinatutako 500 dolarreko kontratuaren data. 1920an American Professional Football Association sortu zen. Lehen partida Daytonen izan zen (Ohio estatuan), 1920ko urriaren 3an bertako taldearekin, Dayton Triangles taldea Columbus Panhandlesi 14-0 irabazten. Ligak, ondoren, egungo National Football League izena hartu zuen, bi urte geroago, futbol amerikarrean eragin gehien duen liga profesionala izateko eta munduko kirol ligarik irabazizkoena izateko.

Ameriketako Estatu Batuetako Erdialdeko Mendebaldeko hiri industrialetan hasi ondoren, futbol amerikarra fenomeno mediatiko bihurtu da, ez bakarrik Estatu Batuetan. Kirolaren gero eta ospe handiagoa NFLren 1958ko Txapelketa Jokora arte jarrai daiteke.

NFLren aurkako liga, American Football League (AFL), 1960an hasi zen jokatzen. Lehiaketa berri honek zuen lehiak bi ligen arteko fusioa ekarri zuen 1970ean eta txapelketa bateratu bat sortu zen, non antzinako liga bananduak NFL berriaren Konferentziak izatera pasa ziren (Nazionala eta Amerikarra, hurrenez hurren), eta horien txapeldunak Super Bowl edo Supertazon izeneko finalean lehiatuko dira, nazioarte mailan gehien ikusitako kirol-ekitaldietako bat bihurtu dena, urtez urte handitzen diren kopuruekin.

Gaur egun, futbol amerikarra oso ezaguna da Estatu Batuetan, eta aurreko ataletan laburki aipatu dugun bilakaera historiko handiari esker lortu du hori kirolak. Bere ikusgarritasunaren ondorioz, oso kirol erakargarria da estatubatuar askorentzat. Beraz, esan liteke, saskibaloiarekin, beisbolarekin, izotz-hockeyarekin eta, XXI. mendea hasiz gero, futbol soccer-arekin batera, futbol amerikarra herrialdeko kirol garrantzitsuenetako bat dela. Ohikoa da ikasleek unibertsitateetan, ikastetxeetan eta afizionatu mailan praktikatzea, eta unibertsitateko ligak ere ekitaldi handiak bihurtu dira, jokatzen diren estadioetan beteak.

Historikoki, oso kirol gogorra eta gizonezkoa izan da. Orokorrean kirol sistema modernoa XIX. mendearen amaieran sortu zen, testuinguru historiko jakin batean. Aldaketa handiko garaiak ziren: alde batetik, kapitalismoa ezarri zen sistema ekonomiko gisa; industrializazioa, lan eredu gisa; eta, haiekin, familia plangintza eta lan banaketaren ideal burgesa: gizonak ekarriko zuen soldata, eta emakumeak zainduko zuen etxea. Testuinguru horretan, mutilen hezkuntza emakumeen esku geratu zen ia osorik. Bigunak eta femeninoak bihurtuko ziren beldurra ere bazegoen, eta hari lotuta sortu ziren indarkeria handiko kirolak, maskulinitate oso birila bultzatuko zutenak: adibidez, boxeoa eta futbol amerikarra, hala nola boy scouts bezalako instituzioak. Helburua mutilei «egiazko maskulinitatea» irakastea zen, eta emakumeak horietatik at geratu ziren.

Kirola Euskal Herrian

Santurtziko Coyotes taldea 2026an

Euskal Herrian XX. mendeko bukaeran hasi ziren futbol amerikarrean jokatzen. Egun apenas daude taldeak (Biarrizko Atlantes eta Santurtziko Coyotes izan ezik), ezta jokalari profesionalak ere (bakarra NFLen aritutako Richard Tardits biarriztarra izanik).

Hala ere, Euskal Herrian 5 talde egon dira futbol amerikarra praktikatu dutenak:

Bilbao Steel Knight 1992an sortutako Euskal Herriko lehen futbol amerikar taldea izan zen. Lehiaketa nazional eta lokaletan parte hartu izanak, kirol minoritario honen oinarriak ezarri zituen gure herrialdean

Bilbao Cougars futbol amerikarra praktikatzen zuen taldea izan zen 1995tik 1999ra. Gaur egun, Madril, Bartzelona eta Valentzia zonaldetik kanpo, Espainiako kopa finala jokatu duen klub bakarra izaten jarraitzen du .

Bilbao Akerrak 2018tik 2022ra arte egon ziren. Bilbon kirolaren esentzia bueltatzea nahi zuten, baina pandemiak taldea desegiten amaitu zuen.

Abanto Minero flag modalitatean hasi zen eta 2007an tackle-era pasatu ziren. LNFA-2ko 7x7 ligan jokatu zuten .

Coyotes Santurtzi, futbol amerikarra eta flag footballa jokatzen duen taldea da, Santurtzin kokatuta dagoena. Bere ibilbidea 1998an hasi zen, kirola maite zuten lagun talde baten ekimenez, haien artean Futbol Amerikarreko jokalariak, batzuk Bilbao Cougarsenak. Hasieran football flag-eko partiduak jokatzen hasi ziren Portugaleten eta 1999an garaikurra irabazi zuten Katalunian ospatutako txapelketa batean. Horren ostean, futbol amerikarra jokatzeko talde bat lortu zuten eta gaur arte Espainiako beste taldeen aurka jokatzen dute.

Arauak

Jokoa

Bi taldeen arteko partidua da eta puntu gehien lortzen duen taldea irabazlea da. Partidua kickoffaren bitartez hasten da. Horren ostean, talde erasotzaileak erasoko jokalariak zelairatzen ditu eta talde defendatzaileak defentsakoak.

Erasoaren helburua end zoneean puntuak lortzea da eta horretarako 5 aukera daude:

- Touchdown: Aurkariaren end zoneean baloia eskuratuz lortzen da eta 6 puntu balio du. Korrika eginez gurutzatuta, pase bat jasota (betiere bi oinak end zonea zapalduta) edo goal lineeko alde bakoitzean dauden zutoinak (pylon) gurutzatuta lortu daiteke.

- Extra point: Touchdowna lortu ostean egiten den jaurtiketa da eta goalpostsen artetik pasatu behar da. Puntu 1 balio du.

- Two-point conversion: Touchdowna lortu ostean egin daitekeen jokaldia da, aukerazkoa da. Defentsako bigarren yardatik hasten da eta touchdowna bezala lortzen da. 2 puntu balio du.

- Field goal: Jaurtiketa bat da eta baloia goalpostsen artetik pasatu behar da extra pointean bezala. 3 puntu balio du.

- Safety: 2 puntu balio du eta hau lortzeko defentsak baloia daukan erasoko jokalaria plakatu behar du erasotzailearen end zonean. Horrez gain, defentsak baloidun erasotzailea kanpotik irtetea edo baloi solte baten eraginez (fumble) baloia albotik irtetzea eragiten badu lortu daiteke, baina end zone barruan egon behar da erasotzailea.

Erasoa hasteko kickoffaren ostean erasoko baloiduna plakatu duten tokitik hasten da orokorrean. Touchbacka gertatzen bada, baloia end zonean jausi edo zelaiko mugetatik irten, 25. yardan hasiko da erasoa. Puntuak eskuratzeko zelaian aurrera egin behar da eta horretarako 10 yarda gutxienez aurrera egiteko 4 aukera daude (down) eta beharrezko yardak ez badira aurrera egiten aurkariak erasotuko du ondoren. 4. aukeran normalean jautiketa bat egiten da (punt) aurkariak erasoa urrunago hasteko, baina pasa beharreko yardatik gertu badaude erasotzaileek jokaldi normal bat egiten dute. Helburu duten yarda gurutzatuz gero, beste 4 aukera izango dituzte hurrengo 10 yardak pasatzeko. Esaterako, 25. yardan badago erasoa baloia bertan jarriko da eta jokaldia hasi ostean defentsak baloiduna 30. yardan plakatzen badu, ondorengo jokaldia 30. yardan hasiko litzateke eta 5 yarda aurrera egin beharko lukete berriz lehen aukera izateko. Kasu hau horrela izendatuko litzakete: 1st down & 10 eta 2nd down & 5.

Partiduaren hasiera

Zein talde hasten den erasotzen eta zein defendatzen den erabakitzeko, zozketa bat egiten da hegal baten bidez, txanpon jaurtiketa baten bidez, talde bakoitzeko jokalari bat edo batzuk bertan direla (normalean kapitainak). Hegaldia irabazten duen taldeak aukeratu ahal izango du partidaren hasierarako edo bigarren zatiaren hasierarako (bere aukeraketari uko eginez): Hasierako sakea egingo duen taldea izendatu (kickoff). Zure taldeak zelaiko zein alde defendatuko duen izendatzea.

Hegaldia galtzen duen taldeak irabazleak hautatu ez dituen erdietan egingo du aukeraketa.

Partida baten hasiera beti kickoffak eta bere itzulerak markatzen dute, talde berezien jokaldi bat non talde erasotzaileko jokalari batek (hasierako ostikoaren itzultzaileak) baloia jasotzen duen, aurkariak lehenago ahalik eta urrunen ostikatua. Itzultzailea itzuleran eramaten saiatzen da, lasterketaren bidez ahal duen yarda kopuru handiena aurreratzea bilatuz. Aukera izanez gero, beste muturrean dagoen oharpen gunera edo touchdown-era iristen saiatuko da touchdown bat lortzeko, baina normalean lurrera botatzen dute lortu baino lehen. Baloia jasotzen duen taldeak bere erasoa hasten du itzultzailea lurrera bota duten tokian. Fair catch bat egiteko aukera ere badago, eta, kasu horretan, talde erasotzailea pilota jasotzen den puntuan hasiko da, edo, bestela, pilota jasotzean bere oharpen-gunean belaunikatuko da, eta horrek automatikoki bere zelaiko 25. yardan hastea eragingo du.

Zelaiko zenbakiak gertuen dagoen gol-eremura distantzia da yardetan.

Zelaiak eta jokalariak

Futbol amerikarra 360 oin luze den (120 yarda/109,7 m) eta 160 oin zabal den (53,3 yarda/48,8 m) zelaian jokatzen da. Esan bezala, zelaia guztira 120 yarda luze da, horietan barne bi tanto-eremu daude bakoitza 10 yardakoa; han talde bakoitzak bestearen eremuan tantoa egin behar du.

Talde bakoitzak erasoko, defentsako eta talde espezialeko jokalariak ditu eta 11 futbolari izan behar ditu zelaian. Taldeek nahi duten jokalari aldaketak egin dezakete, baina bakarrik entsegu artean denbora baldin bada. Horrexegatik, taldeari erasotzea dagokionean erasoko 11 jokalari zelairatzen dituzte eta defendatzean berriz, 11 defentsa.

Iraupena

Partidua lau laurdenetan jokatzen da, bakoitza 15 minutukoa (12 minutukoa bigarren hezkuntzako futbol partiduetan), eta bigarren laurdenaren amaieran atsedenaldia egiten da. Horrez gain, jokoa etenda dagoenean jokozainak kronometroa gelditzen du. Laugarren laurdena berdinketarekin amaituz gero, aparteko laurden bat jokatzen da eta bertan berriz berdintzen bada, tantoa egiten duen lehenengo taldeak irabazten du. Beraz, futbol amerikarrean berdinketak ez du balio, eta hura hautsi behar da.

Jokalariak

Jokalarien posizioak

Tom Brady jokalaria 2019an

Erasoan

• Offensive line (OL)
• Quarterback (QB)
• Running backs (RB)
  • Halfback (HB) edo tailback (TB)
  • Fullback (FB)
• Wide receivers (WR)
• Tight ends (TE)

Defentsan

• Defensive line
• Linebackers (LB)
  • Cornerbacks (CB)
  • Safeties (FS edo SS)

Jokalarien zenbakiak

Futbolarien zenbakiak tarteka jartzen dira, erregela honi jarraituz:

• 1–10: Quarterbacks, kickers eta punters
• 11–20: Quarterbacks, kickers, punters eta wide receivers
• 21–50: Running backs eta defensive backs
• 51–60: Centers eta linebackers
• 61–80: Offensive linemen eta defensive linemen
• 81–90: Wide receivers eta tight ends
• 91–100: Defensive linemen eta linebackers

Arbitroak

Zazpi epailek kontrolatzen dituzte jokalariek egiten dituzten ekintza guztiak:

• Referee (R): arbitro nagusia da. Quarterbackaren eta korrikalarien atzetik jartzen da. Gainerako arbitroen aldean, kolore zuriko txapel bat darama (beste arbitroek txapel beltz bat daramate). Bere eginkizuna jokaldia legezkoa izatea da, quarterback-aren ekintza guztiei jarraituz. Arbitroen artean adostasunik ez badago, azken hitza izango du. Jokalari edo talde baten aurkako zigorrak iragartzen ditu estadioko goi-hiztunek mikrofonoan, jokaldi bat gelditzeko zapi hori bat bota ondoren.
• Umpire (U): Defentsa-lerroaren atzetik yarda batzuk jartzen dira eta batez ere defentsa- eta eraso-lerroek egiten dituzten mugimenduak eta ekintzak zaintzeaz arduratzen da. Halaber, jokalarien uniformeak eta ekipamendua arauzkoak direla egiaztatzeaz arduratzen da.
• Head linesman (HL): Kolpe-lerroaren mutur batean jartzen da eta jokaldiaren aurretik eta ondoren ekintzak zaintzeaz arduratzen da. Bere aldetik pasatzen diren harrera eta lasterketak ere zaintzen ditu. Jokaldia amaitzean baloia geratu den puntu zehatza adierazten duena izaten da.
• Line judge (LJ): Head Linesmanen kontrako muturrean jartzen da eta, honek bezala, kolpe-lerroa eta bere aldeko jokaldiak zaintzen ditu. Estadioko erlojuak huts eginez gero, partidaren kronometrajea eramateaz ere arduratzen da.
• Back judge (BJ): Defentsaren atzetik 20 yarda jartzen da Line Judge aldean eta bere inguruan gertatzen diren harrerak zaintzeaz arduratzen da. Zelaiaren gainean dagoen jokalari kopurua kontrolatzen duena ere bada.
• Field judge (FJ): 25 yarda inguruko sakoneran kokatzen da tight end aldeko defentsaren atzetik. Tight end delakoarekin zerikusia duten ekintza guztiak eta inguruan gertatzen diren harrerak zaintzeaz arduratzen da.
• Side judge (SJ): Bere funtzioak Back Judge-ren ia berdinak dira, baina honen kontrako aldean jartzen da.

Kirolaren ospea

Amerikar futbola oso ezaguna da Estatu Batuetan. 1990eko hamarkadaz geroztik, bere ospe maila beisbolarena baino handiagoa izan da, eta horrela, nazio horretako kirolik ezagunena bezala sailkatzea lortu du. Liga profesionala, National Football League (NFL), 32 taldek osatua, oso ezaguna da, eta jokatzen den estadioak bete-beteak daude, telebista nazionalean emankizunekin. Super Bowl edo Supertazoia denboraldiko finala da, eta bertan, NFLko bi konferentzietako (AFC eta NFC) txapeldunek Vince Lombardi Saria jokatuko dute, kirol honetako ospetsuena.

Unibertsitateko futbol amerikarra ere oso ezaguna da Estatu Batuetan. Herrialdeko 1066 unibertsitatek parte hartzen dute NCAAko hiru dibisioetan, eta garrantzitsuena I. Dibisioa da, joko bakoitzean NFL bezalako estadio handiak betez, eta, hau bezala, partidak telebistaz ematen dira maila nazionalean. Unibertsitateko futboleko txapeldunak izendatzeko, hasiera batean zenbait partida edo bowl jokatzen ziren hainbat hitzaldiren artean (Rose Bowl, Sugar Bowl, Orange Bowl, Cotton Bowl, Sun Bowl eta Fiesta Bowl, nagusiak; Peach Bowl, Citrus Bowl, Alamo Bowl, Outback Bowl, Holiday Bowl, Russell Athletic Bowl eta Gator Bowl, bigarren mailakoak, denak jokatzen dira oraindik), baina 2005etik NCAAk nazio mailako txapeldun bakarra izendatzen du, BCS National Championship Game izeneko azken joko batean, baina 2014tik College Foball jokatzen da. Estatu Batuetako beste unibertsitate batzuk banaketa bakar batean lehiatzen dira NAIAn, NCAAn gertatzen denaren aurka, baina NCAAk herrialdean duen osperik gabe.

2006ko urrian, NFLk Estatu Batuetatik kanpo denboraldi erregularreko bi partida gutxienez eramaten saiatuko dela iragarri zuen.

2007an Wembleyko Estadioan jokatu zen NFLren denboraldi erregularreko lehen partida Ipar Amerikatik kanpo, bigarrena Estatu Batuetatik kanpo, New York Giants eta Miami Dolphins taldeen aurka, New Yorkeko taldearen garaipenarekin.

Espainian, 2026an iritsi zen Santiago Bernabeu estadiora, M.Dolphinsek W.Commandersen aurka jokatutako partidan.

Selekzioen mailan, Amerikar Futboleko Munduko Kopa nabarmentzen da, nazioarteko kirol esparruan garrantzirik ez duena.

Liga profesionalak AEB eta Espainian

Estatu Batuetan maila askotan jokatzen da futbol amerikarra:

• Futbol profesionala.
• Futbol amerikarra zelai estalian, profesionala (Arena Football League 2019ra arte), hareetan jokatua eta sabaiko koliseoak.
• Unibertsitateko futbol amerikarra, goi-mailako irakaskuntzako erakunde askok jokatutakoa.
• Eskolako futbol amerikarra, bigarren mailako eskola gehienek jokatutakoa.
• Amerikar futbol amateur eta gaztea.
• Flag football-a, kontakturik gabeko footbolla, ia erabat amateurra.
• Touch football, kontakturik gabe.

Espainian LNFA jokatzen da, Futbol Amerikarraren Espainiako Federazioak (FEFA) antolatuta. LNFAko txapeldunak eta txapeldunordeak Europako Futbol Amerikar Ligan parte hartzeko eskubidea lortu dute (Europako txapelketa nagusia), eta bi erdifinalistek EFAFeko Kopan (Europako bigarren lehiaketa garrantzitsua). Horrez gain Flag football-a ere jokatzen da.

Bibliografia

• Bennett, Tom (1976). The Pro Style: The Complete Guide to Understanding National Football League Strategy. Los Angeles: National Football League Properties, Inc., Creative Services Division.
• Colgate, Bob, ed. (2011). "2011 NFHS Football Rules Book" (PDF). Gardener, Robert B.. NFHS Publications. Archived from the original (PDF) on March 4, 2016.
• Jozsa, Frank P. (2004). Sports Capitalism: The Foreign Business of American Professional Leagues. Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-4185-8.
• Nelson, David M. (December 12, 1993). The Anatomy of a Game: Football, the Rules, and the Men Who Made the Game (1 ed.). University of Delaware Press. p. 15. ISBN 978-0-87413-455-1. Archived from the original on August 19, 2020. Retrieved August 23, 2020.
• "Official Playing Rules and Casebook of the National Football League" (PDF). National Football League. 2012. Archived (PDF) from the original on April 23, 2013. Retrieved January 14, 2013.
• Redding, Rogers (2011–2012). Halpin, Ty (ed.). "NCAA Football Rules and Interpretations" (PDF). Ncaa Water Polo Rules. National Collegiate Athletic Association. ISSN 0736-5144. Archived (PDF) from the original on August 19, 2013. Retrieved January 14, 2013.
• Smith, Earl, ed. (August 11, 2009). Sociology of Sport and Social Theory. Human Kinetics. ISBN 978-0-7360-7572-5. Archived from the original on February 15, 2022. Retrieved October 15, 2020.
• Vancil, Mark (Ed.) (2000). ABC Sports College Football All-Time All-America Team. New York: Hyperion Books. ISBN 978-0-7868-6710-3.
• Football: Great Writing About the National Sport, edited by John Schulian; 2014 (New York: Library of America)

Kanpo estekak

Espainiako Futbol Amerikar Federazioa

National Football League

• Datuak: Q41323
• Multimedia: American football / Q41323