Burruntzi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Burruntzi
Aeshna cyanea - young male (aka).jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaArthropoda
KlaseaInsecta
OrdenaOdonata
Azpiordena Anisoptera
(Selys, 1854)

Burruntziak[1] Odonata ordenako eta Anisoptera (grezierazko ανισος anisos, "ezberdinak" + πτερος pteros, "hegalak", atzeko hegoak aurrekoak baino zabalagoak direlako)[2] azpiordenako intsektuak dira. Omatidioez eratutako begi konposatu handiak, bi hegal pare, sendo eta gardenak, eta abdomen luzea dituzte. Beste odonatuei bezala, mariorratz, sorgin-orratz, mariburduntzi eta mariorratz izenak ere ematen zaizkie euskaraz.[3] Berriki, Epiprocta azpiordena sortzea proposatu da, Anisoptera eta Anisozygoptera azpiordenetako familia guztiak sartzeko.

Askotan sorgin-orratzekin (Zygoptera) nahasten dira, antzeko itxura dutelako, baina, ondoko ezaugarria kontuan harturik, helduak erraz bereiz daitezke: pausatzen direnean, anisopteroek gorputz alboetarantz jartzen dituzte hegalak, horizontalean, eta zigopteroek, berriz, atzerantz oblikuoki bertikalean. Horrez gain, anisopteroak gorputz handikoak eta hegaldi azkarrekoak dira, eta zigopteroak argalagoak eta delikatuagoak.[4]

Biologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aeshna cyanea naiadea, burruntzien larben ezaugarri nagusiak erakutsiz: zigopteroena baino gorputz potoloagoa du, eta atzealdeko trakeobrankiak falta ditu. Bizkarraldean hego-zorroak ageri dira.[5]

Burruntzien larbak (naiade deitutakoak) ur gezetan bizi dira. Haragijale jeneralistak dira, tamaina egokiko harrapakinak ehizatzen dituztenak. Ondesteko organo baten bitartez hartzen dute arnasa.[4][5] Zenbait hilabete edo urteren buruan, metamorfosia gertatuko da. Intsektu hemimetaboloak direnez, nahiko azkar burutzen da naiadearen eta helduaren arteko urratsa. Emergentzia esaten zaio prozesuari eta uretatik kanpo gertatzen da, ur bazterreko belar edo zurtoin batean esaterako. Azken muda horretan, “jantzi” zaharra (exubia) toraxeko alde dortsaletik urratuko da, eta imago heldugabea bertatik aterako da.[6]

Emergentziaren ostean, imagoak ur bazterretik urruntzen dira zenbait egunez, heldutasun sexuala lortu arte. Intsektu hegalariz elikatzen dira; harrapakinaren tamaina da dietaren muga ia bakarra. Anisoptero tropikal batzuek igel txikiak, eta are kolibriak ere, harrapa ditzakete.[4] Heldutasun sexuala eskuratutakoan, ur bazterretara itzultzen dira ugaltzera.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

ITISen (Integrated Taxonomic Information System) arabera anisopteroak 8 familiatan banaturik daude:[7]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Burruntzi Hiztegi Batuan.
  2. Grzimeck, HC; Bernard (1975) Grzimek's Animal Life Encyclopedia 22 Detroit: Visible Ink Press 348 or..
  3. «Zehazki - UPV/EHU» ehu.eus . Noiz kontsultatua: 2019-09-19.
  4. a b c Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak: Txitxiburduntzi eta sorginorratzak (I) Elhuyar aldizkaria, 75. zenbakia, 1993ko irailak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2019-09-23.
  5. a b Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak (II): Ur gezetako gargantua txiki horiek Elhuyar aldizkaria, 76. zenbakia, 1993ko urriak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2019-09-27.
  6. Altonaga, Kepa Lehen animalia hegalariak (eta III): Aireko maitale akrobatikoak Elhuyar aldizkaria, 77. zenbakia, 1993ko azaroak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2019-10-02.
  7. Anisoptera, itis.gov

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Burruntzi Aldatu lotura Wikidatan
Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Anisoptera