Grabitazio-leiar

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Grabitazio-leiarraren adibide garbiak dira irudiko galaxiak.

Grabitazio-leiarra[1] edo grabitazio-lentea[1] argi-iturri baten eta behatzaile baten arteko materia banaketa da (adibidez, galaxia-kumulu bat), zeina argia tolesteko gai den hura behatzailera hurbiltzen dabilela. Toleste hau Albert Einsteinen erlatibitate orokorraren teoriak aurreikusi zuen lehen aldiz,[2][3] hala ere, fisika klasikoak ere aurreikusten du argiaren tolestea, baina erlatibitatearen teoriak aurresaten duenaren erdia soilik toles daitekeela adieraziz.[4]

Einsteinek berak 1912an argitaratu gabeko zenbait kalkulu egin bazituen ere gaiaren inguruan,[5] Orest Khvolson (1924)[6] eta Frantisek Link (1936)[7] hartu ohi dira fenomenoaren lehen kalkulu zehatz eta argitaratuen egiletzat. Alabaina, fenomeno hau Einsteini lotu ohi zaio sarritan, zeinak 1936an argitaratu zuen gai honi buruzko lehen berariazko artikulua.[8]

1937an Fritz Zwickyk efektuak galaxia-kumuluei grabitazio-leiar gisa jarduten utz ziezaiekela adierazi zuen. 1979an egiaztatu zen Zwickyk esandakoa, Twin QSO SBS 0957+561 argizagia aipatutako efektua jasaten ari zela ikusi zenean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Euskaltzaindiaren Astronomiaren Oinarrizko Lexikoak onetsitako izenak.
  2. (Ingelesez) «Out There | Einstein’s Telescope» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.
  3. (Ingelesez) Overbye, Dennis. (2015-03-05). «Astronomers Watch a Supernova and See Reruns» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.
  4. Cf. Kennefick 2005 Eddingtonen espedizioaren lehen neurketa goiztiarrak irakurtzeko. Neurketa berriagoak irakurri nahi badira ikus Ohanian & Ruffini 1994, 4.3. kapitulua. Azken neurketa zehatzenak eta kuasarrak erabiliz eginiko behaketa zuzenak ikusteko cf. Shapiro et al. 2004.
  5. (Ingelesez) Sauer, Tilman. (2008-01). «Nova Geminorum 1912 and the origin of the idea of gravitational lensing» Archive for History of Exact Sciences (1): 1–22 doi:10.1007/s00407-007-0008-4 ISSN 0003-9519 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.
  6. «Wayback Machine» web.archive.org 2008-07-25 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.
  7. (Ingelesez) Bičák, Jiří; Ledvinka, Tomáš. (2014-06-12). General Relativity, Cosmology and Astrophysics: Perspectives 100 years after Einstein's stay in Prague. Springer ISBN 978-3-319-06349-2 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.
  8. «A brief history of gravitational lensing — Einstein Online» web.archive.org 2016-07-01 . Noiz kontsultatua: 2020-05-30.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Astronomia Artikulu hau astronomiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.