Edukira joan

Kanpai-formako ontzien kultura

Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Kanpai-formako ontzi» orritik birbideratua)
Talde etniko infotaulaKanpai-formako ontzien kultura

Motakultura arkeologiko
Honen parteNeolito, Brontze Aroa, Final Neolithic in Central Europe (en) Itzuli eta Kalkolito
Geografia
JatorriaErdialdeko Europa, Mendebaldeko Europa eta Hegoaldeko Europa
HasieraK.a. 2600(e)ko hamarkada
AmaieraK.a. 2200(e)ko hamarkada eta K.a. 1800(e)ko hamarkada
Hedapen mapa
Aurrekoa(k)Kordoi-zeramika kultura
Ondorengoa(k)Iparraldeko Brontze Aroa, Unetice kultura, Atlantikoko Brontze Aroa, Elp culture (en) Itzuli, Hilversum culture (en) Itzuli eta Pyrenean Bronze (en) Itzuli

Kanpai-formako ontzien kultura[1] Europako Kalkolitoaren amaieran eta Brontze Aroaren hasieran, orain dela 4.800 urte inguru, garatu zen kultura arkeologiko baten izena da, alderantzizko kanpai baten forma zuten ontziak egiteagatik ezaguna.

Kultura nabarmen sakabanatu zen, Mendebaldeko Europan eta Iberiako eskualde askotan, eta ekialderantz, Danubioko lautadetaraino hedatzen zen, eta iparralderantz Britainia Handiko eta Irlandako uharteetaraino. Sardinia eta Sizilia uharteetan eta Afrikako ipar-mendebaldeko kostaldeko eremu batzuetan ere garatu zen. Euskal Herrian kultura horri lotutako hainbat ontzi ere aurkitu dira, eta gatzaren ustiapenarekin lotu da[2]. Kanpai-formako ontzien fenomenoak aldaketa handiak ditu eskualdeka, eta 2018ko ikerketa batek erakutsi zuen genetikoki askotarikoak diren populazioekin lotzen zela[3].

Kanpai formako ontziaren jatorria gehien eztabaidatu den alderdietako bat izan da, jatorriari buruzko planteamendu oso desberdinekin: ekialdekoa, egiptoarra, Iberiar penintsulakoa, Europa erdialdekoa edo jatorri anizkoitza. Bere elementuak eskuz egindako zeramikazko ontzi batzuk dira, ia beti gorri kolorekoak, kanpai, katilu eta kazola formakoak, motibo geometrikoz, bandaz eta lerro horizontalez apainduak, normalean maskorrez, hortz anitzeko orraziz edo sokaz inprimatuak, edo azken biak biak konbinatuz. Ezaugarri horiek Kalkolitoko Europa osoan agertzen dira, habitaten eta lurperatzeen oso testuinguru desberdinetan, baita Afrikako iparraldean ere.[4]

Hasierako fasean, kanpai-formako ontzien kultura Erdialdeko Europako kordoi-zeramika kulturaren mendebaldeko kultura garaikidea dela esan daiteke. K.a. 2400. urtetik aurrera, gutxi gorabehera, kanpai-formako ontzien kultura ekialderantz hedatu zen, kordoi-zeramikaren esparruan sartuz[5]. Erdialdeko eta ekialdeko Europako zenbait lekutan, Poloniaraino, kordoi-zeramikatik kanpai-formako kulturara doan sekuentzia gertatzen da. Aldi hori kultura-harremaneko garaia izan zen Europa atlantikoan eta mendebaldean, Neolitoan isolatze erlatiboko aldi luze baten ondoren.

Heldutasun-fasean, kanpai-formako ontzien kultura ohiko artefaktu-moten multzo gisa ez ezik, fenomeno kultural konplexu gisa ere ulertzen da: kobre, brontze artsenikodun eta urrezko metalurgia[6], distantzia luzeko truke-sareak, arku-tiroa, dekorazio-mota espezifikoak, sexuaren arabera lurperatzeko ohitura zehatzak[7] eta partekatutako ideia ideologiko, kultural eta erlijiosoak (ustez) barne hartzen zituena, baita eskualdeko elite soziala eta eskualde-eliteen agerpena ere[8][9]. Hizkuntzaren aldetik, aitzinindoeuroperaren hedapenarekin[10] zein substratu baskonikoaren proposamenarekin lotu da[11].

Jatorria eta hedapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpai-formako objektuak (hasierako fasean behintzat) ez dira eremu jarrai batean banatzen, kultura arkeologikoetan ohikoa den bezala, baizik eta Europa osoan sakabanatuta dauden uharte-kontzentrazioetan. Bere presentzia ez dago arkitektura edo hileta-ohituren mota berezi batekin lotuta. Hala ere, kanpai-formen kultura, bere fase berantiarrean, kultura arkeologiko koherente batean bateratzen dela dirudi[12].

3k. milurtekoaren hasieran sortu ziren «kanpai-ontziak». Non, ordea, eztabaidagarria da. Tajoko estuarioan (Portugal) aurkitu ziren kanpai-ontzien «itsas» diseinuaren lehen adibideak, K.a. XXVIII. mendean erradiokarbonoz datatuak[13][14][15], baina datu horietako batzuek arazoak dituztela ere nabarmendu da[16][17]. Itsasaldeko ontzietan, dekorazioa banda horizontalen barruan kokatzen da eta Kontinentala deritzan estiloa baina apalagoa da.[18] Tureken arabera, itsas kanpai-formako ontzia Copoz edalontzietan inspiratu zen. Ontzi horiek txikiagoak eta zaharragoak dira, eta inprimatutako apaingarriak dituzte[19]. Turekek Neolito berantiarraren aitzindariak ikusten ditu Afrikako iparraldean, eta itsas estiloa Iberia eta Marokoren arteko itsas harremanen ondorioz sortu zela dio, Kristo aurreko hirugarren milurtekoaren lehen erdian[9].

Beste hipotesi batek, ordea, Tajoko estuarioan elementu guztiak ez zeudela argudiatu[20], eta Rhinaren arroan kokatu zuen jatorria[21]. Sintesi ariketa batean, Rückstrom teoriak argudiatu zuen Tajotik atera eta Erdialdeko Europara iritsi ostean, handik berriro ere bueltatu zela, nolabait bi jatorri dituen kultura bat sortuz[22]. Eta, gauzak korapilatzeko, Herbehereetan jatorria duela ere proposatu da, batez ere karbono 14 datazioetan oinarrituta, nahiz eta hor ere arazoak dauden tipologien eta hainbat datazioren aldetik[7].

2000ko hamarkadatik aurrera argitaratutako «Kanpai-formako fenomenoaren» analisi berriagoek jatorria elementuen sintesi batetik sortua bezala deskribatzen jarraitu dute; elementu horiek «tradizio eta kultura-aurrekari desberdinak dituzten eskualdeak lotzen dituen ideia eta estiloa» adierazten dute[9][23]

Hedapena eta kordoi-zeramikarekin kontaktua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tajoko jatorria defendatzen dutenen arabera, Tajoko estuariotik itsasorako joan-etorriak egin ziren. Hegoaldeko mugimendu batek Mediterraneora eraman zuen, eta han «enklabeak» ezarri ziren Espainiako hego-mendebaldean eta Frantziako hegoaldean, Liongo golkoaren inguruan, eta Po ibarrean, Italian, ziurrenik jadeitazko aizkorak banatzeko erabilitako mendebaldeko antzinako merkataritza-bide alpetarretan zehar. Iparralderanzko mugimendu batek Armorikako hegoaldeko kostaldea hartu zuen. Bretainiako hegoaldean ezarritako enklabea estu lotuta zegoen ibai eta lehorreko ibilbidearekin, Loiran zehar, eta Gâtinais bailaratik Sena bailararaino, eta hortik Rhin behereraino. Aspalditik ezarritako ibilbidea zen, harrizko aizkoren lehen banaketetan islatzen dena, eta sare horren bidez, itsas aldeko kanpai-formako ontziak Behe Rinera iritsi ziren lehen aldiz K.a. 2600 inguruan[10][24]. Europa Mendebalde osoan zehar agertu ziren jada K.a. 2500aren inguruan[7].

Beste hedapen batek, kanpai-formako ontziak Csepel uhartera eraman zituen, Hungarian, K.a. 2500 inguruan. Karpatoen arroan, kanpai-formako ontzien kultura, Vučedol kulturako (-2200 K.a.) komunitateekin harremanetan jarri zen, Yamnaya kulturatik aurrera neurri batean eboluzionatu zuena (K.a. 3300–2600 BC)[10]. Lehen kanpai-formako ontzien kulturak daga eta arkua nahiago bazituen ere, Karpatoen arroan, hirugarren milurtekoaren lehen erdian, arma gogokoena heldulekuarentzako zulodun aizkora zen[25]. Hemen, kanpai-formako ontzien kulturak bertako zeramikazko formak bereganatu zituzten. Hortik aurrera Karpatoetako zeramika mota eta kanpai-formakoa lotuta hedatu ziren[26].

Bardeetan aurkitutako itsas aldeko estiloko kanpai foramko ontzia.

Rhin ibaia kordoi-zeramika kulturaren eremu zabalaren mendebaldeko muturrean zegoen, eta eskualde horretan bi kulturen arteko kontaktua ezarri zen. Hortik aurrera, kanpai-ontzien kultura Ekialdeko Europan zehar zabaldu zen, kordoi-zeramika kultura Vistularaino (Polonia) ordezkatuz[27][28].

2014an egindako berrikuspen batek erakutsi zuen kanpai-formakoen inguru osoan banakako ehorzketak, ehorzketa komunalak eta Neolitoko ehorzketen berrerabilpena daudela[29]. Horrek aurreko iritzia baliogabetzen du, zeinetan uste zen kulturaren hegoaldeko eremu goiztiarretan banakako ehorzketa ezezaguna zela. Berrikuspenaren aurretik uste zen kultura horrekin elkarketa Rhin ibaiaren beheko lurretan lortu zela, eta mendebalderantz hedatu zela ondoren Rhinetik Loirara[30][31], eta hortik Britainiara[10][32].

Irlandako lehen kobre-ekoizpena, K.a. 2400-2200 artean Ross uhartean identifikatua, kanpai-formako zeramika primitiboarekin lotu zen. Han urtu ziren tokiko sulfarseniuro-mineralak, Britainia Handian eta Irlandan erabilitako lehen kobre-aizkorak ekoizteko. Teknologia berberak erabili ziren Tajo eskualdean eta Frantziako mendebaldean eta hegoaldean[33]. Frogak nahikoak dira itsas kanpai-ontzien hasierako hedapena Atlantikoan zehar eta Mediterraneora, aspalditik funtzionatzen zuten itsas ibilbideak erabiliz, kobrearen eta beste lehengai arraro batzuen bilaketarekin zuzenean lotuta egon zela iradokitzen laguntzeko[10].

Migrazioa edo difusioa?

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendean zehar kanpai-formako ontziak kontzeptua (Glockenbecher) sortu zen artefaktu mota bati buruz hitz egiteko, baina arkeologiaren aldetik kultura bakar baten gisa identifikatzea beti izan da eztabaidagarria. Bere hedapenaren inguruan galdera garrantzitsua egon zen, migrazioa vs. difusioa, XX. mendeko arkeologia markatu zuena. Joera horren alde batean zeudenek proposatzen zuten kulturaren hedapena migrazioen ondorioz izan zela, agian gerlari, artisau eta merkatari talde txikiena; beste aldekoek argudiatzen zuten mugitu zirena ideiak zirela, eta objektuen merkataritza zela leku desberdinetara heltzeko bidea[9]. Azken urteotan, antzinako DNAren ikerketak hipotesi horiek aztertzeko bide berriak ireki ditu[7][34].

Migrazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Beasaingo Trikuaizti I tumuluan aurkitutako ontzia. Itsas aldeko estiloa, edo naziorateko estiloa deritzana.

Kanpai-formako zeramikaren ezohiko forma eta ehuna ikusirik, eta erregistro arkeologikoan bat-batean agertu zenez, beste tramankulu batzuen talde bereizgarri batekin batera, kanpai-formako ontzien paketea gisa ezagutzen dena, XX. mendearen azken hamarkadetarainoko kulturaren zabalpenaren azalpena pertsona talde batek Europan zehar egindako migrazio gisa interpretatzea izan zen.

Gordon Childek bere tramankulu bereizgarriaren presentzia, Iberiatik Atlantikoko kostan zehar hedatzen ziren «misiolarien» intrusioa bezala interpretatu zuen, kobrearen metalurgiaren ezagutza hedatuz. Stephen Shennanek tramankulu horiek elite kultural mugikor batenak balira bezala interpretatu zituen, eta elite hori substratuko populazio indigenen gainean ezarri zen. Era berean, Sangmeisterrek (1972) «kanpai-formako ontzien herria» (Glockenbecherleute) merkatari eta artisau talde oso mugikor gisa interpretatu zuen. Christian Strahmek (1995) «kanpai-formaren fenomenoa» (Glockenbecher-Phänomen) terminoa erabili zuen «kultura» terminoa saihesteko konpromiso-soluzio gisa[35].

Heydek (1998) ondorioztatu zuen kultura Alemaniako hegoaldean kanpotik sartu zela, eta aldi berean mantendu zela bertan garatutako korden kulturarekin batera[36]. Era berean, kulturari lotutako ehorzketa erritualak Mendebaldeko Europan arrotzak ziren, Erdialdeko Europatik sartuak. Kultura horrekin lotutako ehorzketak banakakoak izaten ziren, maiz tumuluetan eta euren armekin, baina Neolitoan Atlantikoan eta Mendebaldeko Europan ohikoagoa zen armarik gabe eta taldeka egitea ehorzketa horiek. Aldaketa hori kordoi-zeramika kulturari egozten zaio[9].

Difusioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1960ko hamarkadatik aurrera, arkeologia britainiarra eta estatubatuarra eszeptiko agertu da historiaurreko migrazio orokorrekiko, eta, beraz, «Kanpai-formako ontzien Herria» delakoaren ideiak lekua galdu zuen. 1970eko hamarkadaren erdialdean, Colin Burgessek eta Stephen Shennanek kontaktu kulturalaren teoria bat aurkeztu zuten, biztanleriaren mugimenduei garrantzia kentzen ziena[37].

Kanpai-formako ontzien kulturak erabilitako harrizko eskumuturrekoak.

«Ontziak, ez pertsonak» teoriaren arabera, ontzien kultura Europako herri indigenek hainbat gradutan hartutako eta egokitutako ezagutza-multzo (sinesmen erlijiosoak barne, baita kobrea, brontzea eta urrea lantzeko metodoak ere) eta artefaktuen (kobrezko dagak, V-formarkin zulatutako botoiak eta harrizko eskumuturrekoak barne) «paketetzat» hartzen zen. Brontze Aroaren hasierako elite lokalen agerpenak prestigiozko objektu gisa hartuko lituzke ontziak, eta salerosketen bidez bereganatu, kultura homogeneo baten bidez baino[38]. Ikuspuntu horrekin kritiko, hainbat lekutan masiboki egin ziren objektuak zirela argudiatu da, zaila dena elite eta prestigio ikuspegi batetik[39].

Ezagutza berri horiek, agian, populazio-mugimenduen eta kontaktu kulturalen konbinazioaren ondorio izan daitezke. Adibidez, garagardoaren ekoizpenarekin eta kontsumoarekin lotutako gurtza prestigiotsu baten parte gisa, edo Europa Atlantikoko itsas bideetan egindako aurkikuntzek erakusten dituzten bezalako lotura komertzialen parte gisa. Ontzien hedapenarekin lotutako azterketa palinologikoek, polenaren analisia barne, zalantzarik gabe, garagarraren laborantza handitzea iradokitzen dute, garagardoaren elaborazioarekin lotuta egon daitekeena. Ontzien banaketa garraio-ibilbideen eremuetan handiagoa zela ikusita –ibiak, ibai-haranak eta mendateak barne–, iradoki zen edalontzietako «jendea» jatorriz brontzezko merkatariak zirela; gerora, Neolitoko edo Kalkolitiko goiztiarreko tokiko kulturetan finkatu ziren, tokiko estiloak sortuz. Ontzien erabilerari lotutako brontzezko erreminten azterketa xeheak iradokitzen du kobrea Iberiar Penintsulatik zetorrela, eta, ondoren, Erdialdeko Europako eta Bohemiako mineraletatik. Europa Erdialde eta Iparraldean kanpai-formako ontziak iritsi aurretik eta ondoren egindako ontziek eboluzio jarraia dutela ikusten da, eta ez bat-batekoa[40]. Azken urteotan proposatu da gatzaren merkataritzak, bereziki Portugal eta Herbehereak itsasontziz lotuko zuena, harremana izango zuela Tajotik Iparraldeko Europara teknologia hedatzearekin, nahiz eta ez den aurkitu Tajo inguruan gatzaren produkzio arrastorik[41]. Kulturari lotutako gune nagusiak kostan edo ibai handietatik gertu daudenez, nabigazio bideekin lotu da kanpai-formako paketearen hedapena[42].

Interes berritua migrazioan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mediterraneoan eta Frantzian berriki egindako ikerketek migrazioaren garrantzia nabarmendu dute berriz ere kanpai-formako ontzien historian. Moda edo objektuen eta haien erabileraren hedapen soil gisa ulertu beharrean, 300 aztarnategi baino gehiagoren ikerketak erakutsi zuen giza taldeak benetan desplazatzen zirela esplorazioak, kontaktuak, asentamenduak, hedapena eta akulturazioa/asimilazioa zekartzan prozesu batean.

Elementu batzuek iparraren eta ekialdearen eragina erakusten dute, eta beste batzuek Frantziako hego-ekialdea iparralderantz hedatzen zen komunikazio eta elkartrukerako bide garrantzitsu batean bidegurutze garrantzitsua zela adierazten dute. Uste denez, “arantzazko alanbrez” egindako zeramikazko dekorazio bereizgarri batek lehenengo Italia erdialdetik migratu zuen. Mugimendu-eredua askotarikoa eta konplexua izan zen, Atlantikoko kostan eta Mediterraneoko iparraldeko kostan zehar, eta, batzuetan, baita barnealderantz ere. Portugalek eskualdean duen eginkizun nagusia eta zeramikak Europa osoan duen kalitatea, dimentsio ideologiko bat ukatzen duen interpretazio berri baten aldeko argudio gisa erabiltzen dira[43].

Aurkikuntza genetikoek ere migrazio hipotesia babesten dute. Bavariako kanpai-formakoen hilobietako 86 pertsonaren estrontzio-isotopoen analisi batek iradokitzen du hilobi guztien %18 eta %25 artean eremutik kanpo distantzia nabarmen batetik zetozen pertsonek okupatuta zeudela. Hori haurrei zein helduei aplikatzen zitzaien, eta horrek migrazio-olde handia zegoela adierazten du. Loess-zoruetan bizi ziren pertsonen kopuruzko balioekin antzekotasunak ikusita, bertako mugimenduaren norabide orokorra ipar-ekialdetik hego-mendebaldera da[44]. Amesburyko arkulariaren kasuak ere migrazioa babesten du: armetako metalak iberiar eta frantziar jatorria dute, eta arkulariak haurtzaroa Alpeetan eman zuen[45].

2010eko hamarkadako azterketa arkeogenetikoek neurri bateraino konpondu ahal izan dute «migrazio/difusio» auzia. Olalde eta bere taldearen azterketak (2018) «kidetasun genetiko mugatua» baino ez zuen aurkitu Iberiako eta Erdialdeko Europako kanpai-formako konplexuarekin elkartutako banakoen artean, eta horrek iradokitzen du migrazioak zeregin mugatua izan zuela hedapen goiztiarrean. Hala ere, ikerketa berak aurkitu zuen ontzien konplexu helduaren ondorengo hedapena migrazioarekin oso lotuta zegoela. Hori bereziki egia da Britainia Handiaren kasuan, non ontzien kulturaren hedapenak esteparekin lotutako jatorri maila altuak ekarri zituen, eta horrek tokiko ondare genetikoa ia erabat eraldatzea ekarri zuen mende gutxi batzuetan, Neolitikotik eratorritako tokiko leinuen %90 gutxi gorabehera ordezkatzeraino[3][46].

Ontzien erabilera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Shrewtoneko ehorzketa baten adibidez.

Kulturari izena ematen dion objektua kanpai-formako ontzia da, eta horregatik ohiko ikerketa eremua da ontzien funtzioa argitzea[7]. Erantzun ohikoena da alkoholdun edariak hartzeko ontziak zirela[47], baina horren froga materialak zailak dira, eta bestelakoak biltzeko ere erabili zirela argi dago[48]. Alkoholarekin lotutako lehen aurkikuntza Eskozian egin zen, Ashgroveko zistan, eta ezti-ura izan zen[49]. Espainiako La Siman (Soria) aurkitutako ontziak garagardoa edo oso antzekoa zen edari bat zuela konfirmatu da, batez ere garagarraren eta kaltzio oxalatoaren presentziagatik[50]. Garagardoa zuten ere Miño de Medinaceliko eta La Peña de la Abuelako ontziek, horiek ere Soriako probintzian[49]. Tarragonako Calvari d'Ampostan aurkitutako ontzi batek garagardoaren eta hiosziamina substantzia psikotropikoaren arrastoak zituen, ehorzketa testuinguru batean[51]. El Ventorron (Madril) aurkitutakoa kopuru handia da, baina uste da erritual batean edan eta ondoren hautsitako ontziak direla, agian lider baten boterea indartzeko saio bat[52]. Erabilera hori bat dator beste hipotesi batekin: ontziak lotuta zeuden kanabisarekin, kordoi-zeramika kulturaren garapen gisa, eta dekorazioa kalamu landarearen zuntzekin egingo litzateke[53].

Baina alkohola edo edari psikotropikoak ez dira erabilera dokumentatu bakarra. Badakigu batzuk erabili zirela kobrea bera erreduzitzeko prozesuan, beste batzuek janaria zutela, eta gutxi batzuk urna funerario gisa erabili zirela[49]. Irthlingborougheko tumulu baten inguruan ehunka abereen hezurrak aurkitu ziren, eta horregatik uste da ehorzketarekin batera otordu handi bat egon zela[54]. Kobrearekin lotura dute Torres Vedrasen (Portugal), El Ventorron edo Getafe (Espainia) inguruan aurkitutako aleek, zein Pirinioetako estiloan Katalunian zein Frantziako hegoaldean aurkitutako ale batzuek[49]. Urnen kasuan hezurrak edo kremazio arrastoak aurkitu dira Oxford hegoaldeko Barrow Hillsen (Ingalaterra), Palmelan (Portugal) edo Tregavethanek (Kornualles)[49]. Hala ere, beste asko etxe-ingurunean aurkitu dira, eta horrek zalantzan jartzen du erabilera errituala zein eliteen diskurtsoa. Argudiatu izan da etxeetan aurkitutakoek dekorazio gutxiago zutela, baina materialki hobeak zirela, eta ehorzketan erabiltzekoak eskasagoak zirela, baina askoz dekorazio handiagoarekin. Hala ere, bereizketa hori ere zalantzan dago[49]. Richard Bradleyren ustez, etxeetan aurkitzeak ez du baztertzen errituetarako izatea, ehorzketatik at ere bizitzan errituak egin daitezkeelako[55][56].

Badago beste erabilera bat, momentuz aurkitutako aztarnen arabera Iberiar penintsulara mugatzen dena: gatzaren fabrikazioa[41][57][58]. Gatzaren produkzioa oso lotua zegoen Neolitoan sortu ziren merkataritza-bideekin. Baina Iberiar penintsulan Portugalgo Estremaduran hasi ziren ontzietan irakiten, produkzio handiarekin, kanpai-formako ontzien aurretik. Ciempozuelos motako ontziak egiten zituztenek gatzaren produkzio masiboa eta merkataritzaren kontrola zuten Iberiar penintsulan Ka. 3. milurtekoaren amaieran[41]. Kanpai-formako ontzien adibideak aurkitu dira Añanako Gatz Haranean[41][59]. Hala ere, gatzaren garraioa landareekin egindako otarretan egiten zela argudiatu da[60]. Baina iberiar ontziak oso antzekoak dira tamainan, eta euren dekorazioak landareekin egindako ontzien imitazioa izan daiteke, eta horregatik bolumen finko bat zuten ontzia izan zitezkeen[41].

Elisa Guerra arkeologoaren ustez, funtzio horiek guztiek (alkohola, heriotza eta metalurgia) badute zerbait komunean: eraldaketari lotutako prozesuak dira. Horregatik, bere ustez, funtzio sinbolikoa bazuten, bestela zaila delako metalurgiarako erabiliko den arragoa kanpotik dekoratzea. Metalurgiari balio magikoa ematea ez litzateke arraroa izango bere hastapenetan[49].

Hedapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpai-formako ontzien kulturak itsasoko eta ibaietako garraioa baliatu zuen, Irlandatik Karpatoen arroraino eta hegoalderantz Atlantikoko kostan eta Rodano haranean zehar Portugaleraino, Afrikako iparralderaino eta Siziliaraino hedatzen zen kultura-hedapena sortuz, Italiako iparraldean eta erdialdean ere sartuz. Gaur egun Portugal, Espainia, Frantzia (Erdialdeko Mendigunea izan ezik), Irlanda eta Britainia Handia, Herbehereak eta Alemania diren Elba eta Rin artean, Danubion zehar Vienako arroraino (Austria), Hungaria eta Txekiar Errepublikaraino hedatuta dauden aztarnak aurkitu dira, Herbehereetan eta Alemanian Elba eta Rhin artean, Mediterraneoan Sizilian eta Sardinian, eta agian ekialderago ere sargune batzuekin[61].

Kanpai-motako ontziak izan ziren Britainia Handian eta Irlandan denbora gehien erabili zirenak; beste eremu batzuetako ontzi berantiarrak Brontze Aro goiztiarreko ontzi gisa sailkatzen dira (Herbehereetako alanbre-hortz ontziak, edo ontzi erraldoiak, Riesenbecher). Kanpai-formakoek irekitako nazioarteko merkataritza-ibilbide berriak sendotu egin ziren eta kultura horren atzetik etorri ziren Brontze Aroko hainbat kultura, besteak beste Erdialdeko Europan Únětice kultura, Herbehereetan Elp kultura eta Hilversum kultura, Brontze Aro Atlantikoa Britainia Handian, Irlanda eta Brontze Aro Nordikoa, Eskandinavia hegoaldean eta Alemania eta Polonia iparraldean hedatzen zen kultura.

Iberiar penintsula

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpai-formako ontzien kulturaren hasiera Iberiar penintsula jartzeko irizpide argirik ez dagoen arren, Portugalgo Estremaduratik hastea ohikoa izaten da. K.a. 4. milurtekoaren erdialdean hasten den hazkunde demografiko jarraituko gertakari luze baten amaieran sortu ziren kanpai-formako ontziak, erradiokarbono datek proposatzen duten bezala[62][63][64]. Joera hori nabarmena da penintsularen hegoalde osoan, non erregistro arkeologikoek aztarnategien ugalketa, aniztasun handiagoa eta monumentaltasunerako joera nabarmena erakutsi duten. Megalitismoaren loraldia izan zen, nekropoli kolektiboekin, eta megalito nahiko sofistikatuekin, oraindik K.a. 3. milurtekoan erabili zirenak[65]. Aldi berean Los Millares, Zambujal, Castelo Velho de Freixo de Numão, edo Perdigões bezalako guneak sortu ziren[7]. Ehorzketa horiei esker badakigu pertsonen eta animalien mugimendua bazela, metalurgia eta kobrearen merkataritzarekin lotuta[66], baina prestigiozkoak izan zitezkeen hainbat objekturen bidez, hala nola Siziliako anbarra[67] edo Afrika eta Indiako elefanteen bolia[68][69]. Mugikortasun eta aberastasun horrek estratifikazio soziala indartu zuela pentsatzen da[70], eta testuinguru horretan garatu zen Iberiar penintsulan kanpai-formako ontzien kultura[7], gutxienez K.a. 2750an Portugalen, baina nabarmen beranduago Andaluzian[71].

Kanpai-formaio ontzien kulturarekin lotu diren bizileku eta hilobien motak era guztietakoak dira. Galizian ohikoa da aztarnategi megalitiko zaharragoak erabiltzea, Kalkolitoko gotorleku hutsak okupatzea eta harresirik gabeko asentamentu berriak sortzea. Gaztelako ordokian ohikoena da azaleko aztarnategiak egotea, eta gutxitan haitzuloak edo babeslekuak erabiltzea. Aztarnategi batzuetan badaude kanpai-formako ontziak, baina ez dira ohikoenak, eta horregatik proposatu da kanpai-formako aztarnategiak baino, kanpai-formak dituzten aztarnategiak direla. Batez ere kulturari lotutako aztarnategien artean daude El Ventorro[72] (Getafe) eta Humanejos[73] (Parla), biak Madrilgo Erkidegoan. Gehienetan aurkitzen diren elkarketetan V-zulodun botoiak, kobrezko dagak, eskumuturrarentzako harrizko babesak eta Palmela motako puntak daude[74].

Goian aipatu den bezala, Iberiar penintsularen kasuan gatzaren fabrikazio eta salmentarekin lotu da ontzien kulturaren garapena[41][57], eta horrek sortu zitzakeen merkataritza bideekin bere hedapena. Lehenago existitzen ziren merkataritza-bideetatik eboluzionatuko luke, kultura material berria gehituta dagoeneko existitzen ziren praktiketara. Antzinako DNAk, gainera, ez du babesten estepako arbasoen etorrera masiboa, bertako populazioa eraldatu arte, baizik eta sarrera txikiago bat, Europa Erdialdekoarekin alderatuta[7][3].

Euskal Herria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sorginaren Txabolako Ciempozuelos estiloko kanpai-formako ontzia, Araba.

Eneolitoan, aurreko aroko horma leuneko ontzi zeramikoak egiten jarraitu zuten, tarteko tamainak zituztenak, eta aldi berean, kanpai formako zeramika agertu eta garatu zen, bere aldaerekin: itsas aldekoa eta kontinentala, bereziki Ciempozuelos deitu den formakoa. Zeramika mota hori K.a. II. milurtekora arte iraun zuen. Aztarna nabarmenenak Arabako Errioxako trikuharrietan daude eta aire zabaleko beste gune batzuetan, hala nola La Renken, Berantivillan.[77] Añanako Gatz Haranean hainbat zeramika zati aurkitu dira, eta horregatik uste da gatzaren ustiaketa eta merkataritzarekin lotuta zegoen kultura zela[2][57].

Ur mugaren iparraldean aurkikuntzak apurragoak dira: Amalda II, Santimamiñe, Trikuazti I eta Pagobakoitza.[18] Euskal Herriko eta Gaztelako ordokiko estiloen artean jarraikortasuna badago[7], baina beste kultura lokal batzuekin tartekatuta agertzen da. Horregatik esan da Euskal Herrian eta Gaztelan kanpai-formako ontziak dituzten guneak daudela, esan beharrean kanpai-formako ontzien gunea dela[78].

Herbehereak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Herbehereak, K.a. 2750 inguru.

Historikoki, Rhin ibaiaren bokalea, gaur egun Herbehereak dena, aipatu da kanpai-formako ontzien kulturaren sorleku gisa. Oinarria hilobi bakarraren kulturan legoke, kordoi-zeramikaren konplexua agertu zen lekurik mendebaldekoena[7]. Lurzoruaren azidotasunak eragindako hezur-laginen gabezia ia orokorra dela eta, eskualde horretan migrazio masiboko gertakari batekin konplexu hori asimilatzeko proba arkeologikoen kategoria tradizionalagoak erabili behar dira, eta horrek aukera ematen die Herbehereetako ikerlariei ibilbide historiko horiek eskala askotan ikertzeko. Hilobi megalitiko zaharragoak berrerabiltzen badira ere, garai hartako berrikuntza nagusia da paisaia osoan hileta-tumulu zirkularrak agertu zirela, eta tumulu horiek, normalean, banakako ehorzketa bat edo batzuk estaltzen dituzte. Praktika hori kordoi-zeramikaren kulturaren banaketa osoan erregistratu zen[79]. Gorputzak ekialde-mendebalde ardatz batean jartzen diren moduan ere ikusten dira gainerako konplexuarekin loturak, ezkerrerantz makurtuta (emakumeentzat) edo eskuinerantz makurtuta (gizonentzat), hegoaldera begira[80]. Maiz, ehorzketa horiek zeramikarekin eta borroka-aizkorekin egiten ziren, gizarte borrokalari batekin lotu dena, baina izan daitekeena ere basogintzan aritzen zen kultura baten ondorio[81].

Zeramika da, hala ere, tokian toki egindako garapenaren elementu garrantzitsuena. Herbehereetan hilobi bakarraren kultura eta kanpai-formako ontzien kulturak bata bestearen atzetik etorri ziren, eta horregatik uste da batetik bestera garapena izan zela. Hala ere, garapen hori nola izan zen eztabaida iturri da, baita bizilekuak nolakoak izango ote ziren ere[82][83]. Ehorzketa erritualetan ere jarraikortasuna egon zen, nahiz eta banakako hilobien eta tumuluen arteko eraikuntza desberdina izan. Zeramikazko ontziak ostilamenduaren parte ziren, baina dagak erabili ziren aurreko borroka-aizkoren ordez. Ehorzketa batzuetan metalurgiarekin lotutako objektuan ere aurkitu dira[84]. Hala ere, zaila izaten da Herbehereetan hezurrak aurkitzea, lurra oso azidoa baita, eta azkar galtzen baitira[7], DNA ikerketa zailduz[85]. Horri gehitu behar Jutlandian edo Veluwemo basoan bizi ziren beste kulturekin izango zuten harremana. Estiloei dagokionez, eremu horietan itsastarra da nagusi, baina guztiz dekoratutakoa (AOO) eta guztiz kordatutakoak (AOC) ere ikus daitezke[86]. Horrela, Iberiar penintsulan bezala, jarraikortasuna ikusten da, eta zaila da ebaztea non hasi zen kultura lehenago[7].

Arku Atlantikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasiera Iberiar penintsulan izan edo Herbehereetan izan, bien arteko komunikazioa Bizkaiko golkotik eta Mantxako kanaletik egin beharrekoa zen. Frantziako kostaldean, Bretainian eta Normandian, aurkitu dira ontzien kulturako elementuak, maiz Le Grand-Pressignyko silexeko puntekin batera. Suharriaren esportazioak irekitako bideetatik[87] hedatu ziren kanpai-formako ontzia. Belgikan aurkitutako Le Grand-Pressignyko puntak AOO motako kanpai-formako ontziekin batera agertu ziren[7]. Mugimenduak ohikoak ziren, Ciry-Salsogne eta Jablinesen aurkitutako banakako ehorzketa batzuek AOC motako ontziak zituzten Grand-Pressignyko dagekin batera, Herbehereetako estiloa jarraituz, baina handik desagertu eta bi mende beranduago[88]. Ciry-Salsognekoaren kasuan, estepako arbaso ehuneko handia zuen[89]. Ehorzketa gehienak kostaldetik gertu daude, Akitanian eta Bretainian[7]. Akitanian Tumules des Sables dira nabarmenak, megalitorik gabeko ehorzketa kolektiboa baita, lekuan bertan hazi zirenak[90]. Bretainiako kasuan, ontziez gain gezi-puntak oso ohikoak dira ostilamenduan, maiz gehiegizko kopuruan[91].

Euren etxeak arbendol formakoak ziren Arku Atlantikoan, 5-7 metro zabal eta 10-20 metro luze. Horrelako 20 bat etxe aurkitu dira, baina etxerik gabeko beste 100 bat etxe-ingurune[92]. Gehienak Bretainian daude[93], baina badira Normandian eta Charenten beste batzuk[7], eta nabarmena da Vendéen dagoen K.a. XXV. mendeko etxe bat, kobrezko metalurgiaren hondarrak zituena[94].

Erdialdeko Europa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdialdeko Europak zein leku duen kanpai-formako ontzien kulturan eztabaida iturri izan da[7]. Yamnaya geneen hedapenean eta hainbat ezaugarritan oinarrituta[95], ikerlari batzuek proposatu dute kulturaren jatorria bertan zegoela. Hori onartzen ez duten gehienentzat ere, kulturaren hedapenaren motor gisa antzeman da, aurkikuntza arkeologikoen eskualde-kontzentrazio handienetako bat du. Eztabaidaren muinean kordoi-zeramika kultura konplexuaren substratu kulturala da, eta horren herentzia zer nolakoa izan zen aztertzea[96].

Kordoi-zeramika kultura oso ezaguna da Europako Historiaurre Berantiarrean, bere banaketa geografiko zabalagatik, populatze-aztarnen gabezia erlatiboagatik eta bere hileta-praktika oso egituratuengatik, hilobi gehienak hegoaldera orientatutako ekialde-mendebalde ardatz batean kokatutako gorputzak dituzten hilobi indibidualak dira, gizonak eskuinalderantz etzanda eta emakumeak ezkerralderantz. Arkeologikoki uste baino anitzagoa baldin bada ere[97], DNA zaharraren ikerketek eta Asiako Estepako jatorriaren ikerketek nabarmen indartu dute kultura horren inguruko interesa[98][99][100]. Jatorrizko datuak berriz aztertzeak migrazio-mugimenduan genero-alborapen bat identifikatzea ekarri zuen, batez ere gizonen aldean[101][102] (Euskal Herriaren kasuan ere ikusten dena[103]). Moravian zeramika kordatuaren kulturako bi sexuetako banakoengan estepako jatorria handia dela jakinarazten dute, baina baita horren arrastorik ez duten lau emakumerengan ere, eta baso-eremuari lotutako beste jatorri genetiko batekoak zirela[104]. Horrek esan nahi du jatorri geografiko desberdinetako eta ondare genetikoa bultzatzen duten tokiko populazioetako banakoen nahasketa bat zegoela. Ikerlari batzuek gogorarazi dute arkeologia-konplexuak ez direla etnografia motako argazki estatikoak, baizik eta prozesu dinamiko konplexuen ondorio[7].

J. Müllerrek eta S. Willingenek, kanpai-formako ontzien erradiokarbono bidezko datazioari buruzko eskala handiko ikerketan, ezarri zuten Erdialdeko Europan kanpai-formako ontzien kultura K.a. 2500 inguruan hasi zela[105][106], kordoi-zeramikako kulturarekin bat datorrena. Makó-Kosihy-Čaka kultura, Karpatoetako autoktonoa, hirugarren osagai gisa sar daiteke[107]. Ibai-sistema handiek zehazten dituzte haren garapena, hedapena eta epe luzeko aldaketak. Hala ere, gutxi dakigu oraindik bi kultura horien arteko elkarrekintzen inguruan[108], zein kanpai-formakoen bizileku eta ekonomiari buruz[7]. K.a. 2300. urtearen inguruan, esparru zirkular handiak eraiki ziren Pömmelten eta Schönebeck inguruan, Alemania erdialdean[109][110]. Pömmelte esparruko sarrera nagusiak egunsenti eta ilunabarrera begira zeuden, solstizio eta ekinozioen arteko erdibidean, eta horrek adierazten du Pömmelte monumentu gisa erabiltzen zela «erritu egutegiekin eta urtaroko jaiekin lotutako zeremonietarako». Pömmelte eta Schönebeck-en esparruak «paisaia sakratu» baten parte ziren, eta haren jatorria Kristo aurreko hirugarren milurtekoaren hasierako zeramika kordatuaren kulturako santutegi eta eliteko hilerri batean dago. Pömmelteko barrutiak ere ia diametro bera du, eta Ingalaterrako Stonehengekoaren antzeko oinplanoa[111].

Erdialdeko Europako kanpai-formako kulturari buruzko lagin gehienak hileta-eremukoak dira, eta hilobiak bakarka, talde txikitan edo ilaratan antolatutako hilerrietan aurkitu dira. Hilobi horiekk ere arau zorrotzak jarraitzen dituzte, gorputzak normalean ipar-hego ardatz batean lerrokatuta, gizonak bere ezkerreko aldean etzanda ekialdera begira eta emakumeak bere eskuineko aldean simetrikoki kokatuta, ekialdera begira. Zeramika kordatuaren kulturaren arauak gogora ekartzen baditu ere, nabarmendu behar da, patroi batetik bestera igarotzeko, bi eraldaketa geometriko aplikatu behar direla: simetria birakaria bata, eta erreflexiboa bestea[7]. Aldakortasuna badago ere, baliteke biek ikuskera partekatuak izatea. Erdialdeko Europako kanpai-formako ontzien kulturako hilobietan oso zabalduta dagoen beste praktika batek indartu egiten du generoak hileta-ideologian duen garrantzia: gizonak edalontziekin (kirten batekin[112]) eta armekin (bereziki arkuarekin lotuta[113][114][115]) lurperatzeko joera zegoen, eta emakumeek edalontziekin eta beste ontzi batzuekin[116][117] Kasu gutxitn kremazioa ere ikusi da[118].

Mendebaldeko Mediterraneoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mediterraneoaren mendebaldeko arroan, lehen aipatu den Iberiar Penintsulatik kanpo, eskualdeko aldaera nabarmenak dituen kanpai-formako ontzien kultura garatu zen, aurretik zeuden kultura aberatsen gainean[7]. Kanpai-formako ontziaren kulturaren adierazpenen irismena eta izaera oso desberdinak dira Mediterraneoaren mendebaldeko arro osoan: Frantziako hegoaldean, aztarnategi-dentsitate handia dago, eta Balearretan, Sardinian, Sizilian eta Tirrenoko kostaldean sakabanatuta daude; Korsikan eta Adriatikoko arroan, berriz, ez dago ia batere. Aurreko aldian bezala, tamaina eta arkitektura desberdineko lurperatze kolektiboak (adibidez, trikuharriak, hipogeoak, kobazulo txikiak) dira oraindik ere arau, eta aztarnategien berrerabiltze zenbait kasu daude[119][120]. Bakarkako ehorzketak ez dira ohikoak, baina Frantziako La Fare aztarnategian K.a. 2450-2280 arteko gizon baten ehorzketa dago, edalontzi batekin zein beste ontzi batzuekin, eta bertan egindako daga batekin. Inguruan dituen ezaugarrien ondorioz, uste da «atzerritar» baten ehorzketa izan litekeela, inguru lokal batean. Badirudi interpretazio hori berretsi egiten dela banako horrengan identifikatu den estepako jatorriaren proportzio handiagatik. Italia gehienean, kanpai-formako edalontzien hileta-aurkikuntzak eskasak dira oraindik ere: Italia erdiguneko ehun hilobitan baino gehiagotan zati bakarra dago, Via Bruschiko etxe-hondakinekin lotutako tumulu posible bat[121] eta kanpai-formako edalontzien zeramikazko giza gorpuzkiak eta eskumuturreko bat Fosso Connavion[122]. Italiako iparraldean, bereziki Po ibaiaren haranean eta Garda lakuan, aurkikuntza gehiago izan dira. Po ibaiaren kasuan Remedello kultura artefaktuekin lotuta egon ohi da, eta Toscanan zein Lazion Rinaldone kulturarekin.

Europako eta Mediterraneoko beste leku batzuetan bezala, Sardiniako kanpai-formako ontziaren kulturak (K.a. 2100-1800) zeramika tipikoa du ezaugarri, banda horizontal gainjarriekin eta lotutako aurkikuntzekin apaindua: eskumuturrekoak, V formako zulodun botoiak, etab. Lehenengo aldiz, urrezko objektuak agertu ziren uhartean (Bingia 'e Montiko hilobia Gonnostramatzan[123]). Denboran zehar zeramikaren estilo eta dekorazio ezberdinek Sardiniako kanpai-formako ontziaren kultura hiru fase kronologikotan banatzea ahalbidetzen dute: A1 (K.a. 2100-2000), A2 (K.a. 2000-1900) eta B (K.a. 1900-1800). Fase horietan jatorri geografiko desberdineko bi osagairen segida ikusten da: lehena franko-iberiarra eta bigarrena Europa erdialdekoa[124]. Uste denez, Sardiniatik Sizilizara sartu zen kultura[125], baina bertan elementu bakarra aurkitu da, Sirakusan[126].

Erradiokarbono bidezko datazioan oinarrituta, Balearretan kanpai-formako ontzien zeramikaren erabilera 1200 urtez luzatu zela ikusi da, K.a. 2475 eta 1300 bitartean gutxi gorabehera. AOC zeramikaren aztarna batzuk daude Mallorcan, normalean kanpai-formako ontzien kulturako zaharrentzat jotzen dena[127]. Suárez Oterok (1997) postulatu zuen AOC ontzi horiek Mediterraneoan sartu zirela, kostalde atlantikotik zein Frantziako ekialdetik egindako ibilbideetatik. Ontziak aurkitu dira Mallorcan eta Formenteran, baina ez dira Menorcan eta Eivissan ikusi. Eivissan dolmen-egituretan egindako ehorzketa kolektiboak Mallorcan egindako banakako ehorzketekin aldera daitezke. Azken fasean (c. 1750-1300 cal. a. C.), kanpai-formako ontzien tokiko testuingurua, Boquiqueko zeramika apaindu bereizgarriarekin lotu zen[128], Kataluniako kostaldeko eskualdeekin (megalitikoak) itsas-lotura argiak erakusten dituena, hauek ere, Cogotas konplexu berantiarrarekin zerikusi zuzena dutela kontsideratzen delarik. Son Ferrandell-Olesan eta Coval Simó-n kanpai-formako ontzi zulatuak daude, gazta egiteko erabili izan dena, eta horrek berretsi egiten du esnekiak ekoizten eta kontserbatzen hasi zirela jada.

Ikerketa eremuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzalaritza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ontzien kulturak erregistro idatzirik utzi ez zuenez, hitz egiten zuten hizkuntzari edo hizkuntzei buruzko teoria guztiek aieru izaten jarraitzen dute. Indoeuropar kultura goiztiar baterako hautagai gisa iradoki izan da, edota substratu baskonikoaren jatorri gisa.

James Malloryk (2013) dio kanpai-formako ontzien kultura balizko indoeuropar dialekto multzo bati lotuta zegoela, «ipar-mendebaldeko indoeuropar» deiturikoari, hots, adar zelta, italikoa, germaniarra eta balto-eslaviarra biltzen dituen talde bati[10]. Aurreko teoriek italo-zeltera edo protozelta hizkuntzekin lotura iradokitzen zuten[129]. Hipotesi horren baitan, ibaien izenen inguruko proposamena luzatu du Kitsonek[130].

Csaba Barnabasek (2019) dio ikerketa genetikoek eta hizkuntzalaritzak ez dutela babesten hizkuntza zelten hipotesia, garai hartan hedatu balira euren arteko aldea sanskritoaren eta latinaren arteko berbera izango luketelako. Hizkuntza zeltak La Tène kulturarekin lotzen ditu, eta proposatzen du kanpai-formako ontzien kulturaren hedapenaren ondorengo bizi bakarra euskara dela[131]. 2025ean beste ikerketa batek, datu genetikoak eta arkeologikoak batuz, zelten hipotesia urrundu du halaber, hauen jatorria lotuago legokeelarik Kutxatila-zelaien kulturarekin, mende batzuk geroagokoa, Kanpai-formaren kulturarenkin alderatuz.[132]

Antropologia fisikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Siongo estela antropomorfiko bat, K.a. 2700-2150 artekoa.

Azterketa kraneometriko historikoek erakutsi zuten bazirudiela ontzien kulturakoek eremu geografiko beretako aurreko populazioek ez bezalako tipo fisikoa zutela. Hezur astun eta garaiak zirela esaten zen, brakizefaloak. Ontzien kulturari buruzko lehen ikerketak, haien hezur hondarren analisian oinarrituak, kraniometrikoak ziren. Migrazioaren itxurazko ebidentzia hori bat zetorren kulturaren nekazaritza-teknika berriekin, hileta-praktikekin, kobrea lantzeko trebetasunekin eta beste berrikuntza kultural batzuekin lotzen zuten aurkikuntza arkeologikoekin. Hala ere, hezur-hondarretatik zetozen froga horiek alde batera utzi zituzten 1960ko hamarkadatik aurrera arkeologian mugimendu berri bat garatzen zen heinean, kulturaren jarraitutasuna azpimarratzen zuena. Egile antimigrazionistek ia ez zieten jaramonik egin eskeleto-probei, edo argudiatu zuten desberdintasunak ingurumen- eta kultura-eraginengatik azal zitezkeela. Margaret Cox eta Simon Maysek laburbildu dute jarrera hori: «Datu kraneometrikoek ontzien herriaren arazoari zalantzarik gabeko erantzuna ematen diotenik nekez esan daitekeen arren, badirudi frogen balantzeak migrazioaren hipotesia bultzatzen duela gaur egun»[133].

Britainia Handiko ontzien kulturaren herriari buruzko ikerketa ez-metrikoek ere tentuz apuntatu zuten migrazioaren norabidean. Geroagoko ikerketek, hala nola Karpatoetako arroari buruzkoak, eta Alemaniako erdi-hegoaldeko eskeletoen analisi ez-metriko batek[134], desberdintasun tipologiko nabarmenak identifikatu dituzte ontzien kulturaren eta aurreko biztanleen artean.

Jocelyne Desiderik Espainia iparraldeko, Frantzia hegoaldeko, Suitzako, Txekiar Errepublikako eta Hungariako aztarnategietatik zetozen eskeletoen hortzak aztertu zituen. Modu independentean frogatu den bezala ahaidetasun genetikoarekin korrelazioan dauden hortz-ezaugarriak aztertuz, aurkitu zuen Espainiako iparraldean eta Txekiar Errepublikan bakarrik zeudela lotura frogagarriak aurreko populazioen eta ontzien kulturako populazioen artean. Beste lekuetan etena zegoen[135].

Genetika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpai-formako ontzien kulturari lotutako gizakien ikerketa genetikoak emaitza ugari eman baditu ere, guztiak ez datoz euren artean bat, eta ziurrenik panorama konplexua adierazten dute.

Iberiar penintsula

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Kanpai-formako ontzien kulturako gizon baten ehorzketa adibidez, Espainiako Arkeologia Museo Nazionalean.

Iberiako kanpai-formako ontzien lehen laginek ez zuten Mendebaldeko Estepako Abeltzainen jatorririk, baina K.a. ~2500 eta 2000 artean Iberiaren jatorriaren % 40 eta haren kromosomen ia % 100 ordeztu ziren, eta estepako jatorria zuten pertsonek ordezkatu zituzten[103]. Kobre Aroko Iberian arruntak ziren Y kromosomako haplotaldeak (I2, G2, H) ia erabat ordezkatu zituen leinu berri batek, R1b-M269ak. Eragin genetiko horretarako jatorriko populaziorik onargarriena Alemania kanpai-ontzikoen artean legoke. Estepa-jatorriko lehen laginak Espainiako iparraldean zeuden, eta haien jatorriaren % 60,2 Alemaniako kanpai-formako ontzietatik eta % 39,8 Kobre Aro Iberikotik zetozela uste da; Brontze Aro Iberikoko laginak, berriz, K.a. 2000. urtekoak, % 39,6 Alemaniako kanpai-formatik zetozen, eta % 60,4 Iberiako Kobre Arotik. Iberiar lagin batzuek Erdialdeko Europako kanpai-formakoen % 100eko jatorria zuten[103]. Etorkin genetikoen ehuneko handiagoa gizonei zor zaie emakumeei baino. Emaitza hauek Patterson et al.-en aurreko aurkikuntzak berresten dituzte. (2012), zeinek «K.a. 2000. urte inguruan iparraldeko egungo europarrekin lotutako populazioetatik Espainiaranzko fluxu genetikoaren seinale bat» detektatu baitzuten, «kanpai-formako ontzien kulturaren seinale genetiko» gisa planteatu zena[136].

Villalba Moucoren taldeak (2021) Iberiar Penintsulako hegoaldeko 136 banakoren datu genomikoak aztertu zituzten, Neolito berantiarraren (3300 BP) eta Brontze Aro berantiarraren (1.200/1.000 BP) artekoak. Aurkitu zuten Brontze Aroko populazioak, El Argarreko kulturakoak barne, «Europa erdialdeko estepa-jatorriko populazioek ordezkatu» zituztela, Kobre Aroko aurreko taldeekin alderatuta. 2100 BP ondoren, aztarnategi guztietako indibiduo guztiek esteparekin lotutako arbasoak zituzten, R1b-P312 [R1b-M269]-ren ildotik, Y kromosomako haplotalde nagusia bihurtu zena. Jatorriaren iturri gehigarri nagusia Erdialdeko Europako kanpai-formako ontzien taldeen antzekoa zen. Hasieran, Iberiaren iparraldera ekarri zuten, eta, ondoren, hegoalderantz hedatu ziren. Egileen arabera, «R1b-Z195, Brontzeko Aroko Iberian ohikoena den Y haplotaldea, Europa Erdialdeko R1b-P312[R1b-M269] arbaso komun batetik eratorria da». Autoreek proposatzen dutenez, El Argarreko kultura «ziurrenik Iberiaren ipar-erdialdetik iritsitako talde berrien nahasketa batetik sortu zen, Europa erdialdeko estepako jatorria zutenak (eta Y leinu nagusia), eta Iberiar Penintsularen hego-ekialdeko tokiko taldeak, Iberiako beste eskualde batzuetatik bereizten zirenak, zeinetan Iraneko edo Erdialdeko Mediterraneoko taldeen antzeko jatorri baitzuten»[137].

Erdialdeko eta Iparraldeko Europa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Amesburyko arkularia, Stonehengekoa, Ingalaterra.
Kanpai-formako ontzien kulturako ehorzketa bat, Shrewtonen, Ingalaterra. K.a. 2470–2210

Lee et al. (2012) Krossdorfeko aztarnategi aleman bateko gizonezkoen bi hezurduratan R1b haplotaldea detektatu zuten, orain dela 2600 eta 2500 urteen artekoa. Hezurdura horietako batek positibo eman zuen M269 taldearentzat, baina negatibo U106 azpikladoarentzat (kontuan izan ez zela P312 azpikladoa aztertu). Beste hezurdurarentzat, berriz, frogak ez zuen emaitza argirik eskaini[138].

2015ean argitaratutako bi ikerketa (Haak et al. 2015, Mathieson et al. 2015) aurkitu zuten Alemaniako eta Txekiar Errepublikako ontzien-kulturako banakoek Mendebaldeko Estepako Abeltzainekin zerikusia zuten proportzio handiak zituztela, eta horrek erakusten du Estepako populazioen (Corded Ware eta Yamnaya, kasu) eta Europako lehen nekazari neolitikoen nahasketatik zetozela[139][140][141]. Kanpai-formakoen familiari lotutako gizonezkoen Y kromosomaren konposizioa R1b-M269k menderatzen zuen, K.a. 3000. urtearen ondoren Estepako emigranteak Erdialdeko Europara iristearekin lotutako leinua.Haakek eta bere taldeak aztertutako kanpai-formako kulturako banakoen analisiak aurkitu zuen Estepako arbaso gutxiago zituztela aurreko kordoi-zeramikako kulturak baino. 2024an egindako ikerketa batek erakutsi zuen kanpai-formako ontzien kulturakoen Estepako arbasoak ez zirela Yamnaya kulturatik etorri, baizik eta eurengandik eratorri ziren kordoi-zeramikako kulturako kideetatik[142]. 2015ean Allentoftek eta bere taldeak aurkitu zuten kanpai-formako ontzien kulturakoak genetikoki estuki lotuak zeudela kordoi-zeramikako kulturakoekin, Únětice kulturarekin eta Brontze Aro Nordikoarekin[143]. Populazio modernoen artean, garai horretako Alemania, Frantzia eta Britainiako hezurrek harreman genetiko handiagoa dute gaur egungo britainiar, herbeheretar, alemaniar, daniar eta suediarrekin[144].

Furtwängler et al. (2020) Suitzako, Alemaniako hegoaldeko eta Frantziako Alsazia eskualdeko 96 genoma zahar aztertu zituzten, Neolito Ertain/Berantiarreko eta Brontze Goiztiarraren Arora bitartekoak. Kanpai-formako kultura ezarri zeneko garaian (K.a. 2800-1800) R1b eskualdera iritsi zela baieztatu zuten, Esteparekin zerikusia zuten arbasoekin batera. R1b lagin gehienak U152 > L2 kladokoak ziren (14tik 11; bestea P312 edo L51 zen)[145].

Allentoftek eta bere taldeak (2024) aurkitu zuten Danimarkako Dagger Periodoko (c. 2300–1700 BCE) banakoak Europak Mendebaldeko Neolito Berantiar eta Brontze Aroko banakoekin batzen zirela, batez ere R1b-M269/L51 leinuko arrak zeudelako, garai horretan Danimarkan kanpai-formako ontzien kulturaren agerpenarekin bat[146].

Ekialdeko Europa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Papacen taldeak (2021) aurkitu zuen kanpai-formako banakoak Bohemian (Txekiar Errepublika) korden kulturaren antzekoak zirela genetikoki. Korden kulturako lehen kideen Y kromosomako leinuan eta kanpai-formakoena gertuago zeuden beranduagoko korden kulturako eta Yamnaya eta kanpai-formakoen artean baino. R1b-L151 zen Bohemiako korden kulturako Y-lerrorik ohikoena, R1b-P312en aurrekaria dena, kanpai-formakoen artean ohikoena[147].

Engovatovak eta bere taldeak (2024) Abaxebo kulturako ar baten (Volgako eskualdea, Errusia) eta Alemania eta Txekiar Errepublikako kanpai-formako kulturako gizakien artean. Engovatovaren ondorioa da kanpai-formako ontzien kulturako elementuak mugitu zirela Abaxebo kulturara, Únětice kulturara egin zuten bezala. Erdialdeko Europako migrazio luze baten ondorio izango litzateke, Volgako eskualderaino[148].

Italia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Olalde et al. (2018) Italia iparraldeko ar bat eta bi emeren hezurrak aztertu zituzten, 2200 eta 1930 BPkoak. Eskeletoetako bik Brontze Aro Goiztiarreko Estepako arbasoak zituzten %25ean, eta besteak ez zuen batere ez. Arra R1b-M269 haplotaldekoa zen[149]. Saupek eta bere taldeak 2021ean beste ikerketa bat argitaratu zuen eta Italia iparralde eta erdialdeko populazioetan Brontze Aroko hezurretan aurkitu zuten kalkolitoko arbasoak eta estepakoak nahastuta zeudela. Ikerketak ere aurkitu zuen autosomak aztertuta, Alemaniako kanpai-formako ontzien kulturako arbasoak zituztela, agian handik etorritakoak. Aztertu ziren lau arretatik hiru R1 haplotaldekoak ziren, eta bi R1b-L11koak, kalkolitoan Italian agertzen ez zena, baina kanpai-formako ontzien kulturarekin oso hedatua Mendebaldeko Europan[150].

Posthek eta bere taldeak 2021ean Burdin Aroko etruriarren arbasoak bilatu zituzten, eta aurkitu zuten arbasoen %50 Erdialdeko Europako kanpai-formako kulturakoak zirela, eta %25-30 inguru estepakoak. Biak gehituta, etruriar arbasoen %80 inguru Alemaniako kanpai-formako ontzien kulturakoak ziren, gehienak R1b haplotaldekoak[151]. Antoniok eta bere taldeak antzeko emaitza lortu zuten, eta ez zuten aurkitu etriruarren eta latinoen arteko diferentzia genetikorik, nahiz eta hizkuntzak desberdinak izan. Burdin Aroko latinoen artean estepako arbasoak zeuden %30-40 artean, Burdin Aroaren aurreko migrazioaren ondorio zena[152]. Emaitza horiekin Yediayek aurkitu zuen Italian estepako arbaso horiek Mendebaldeko Europako kanpai-formako ontzien kulturarekin lotuta zeudela, eta horiek ekarri zituztela hizkuntza italiko eta zeltak, italo-zelter hizkuntzen hipotesiarekin bat datorrena. Arbaso horiek ez zetozen, hala ere, Yamnaya kulturatik, baizik eta korden kulturatik[153].

Periferia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eremu horietatik kanpo ere aurkitu dira kanpai-formako ontzien kulturari lotutako geneak. Yediayren lanak Brontze Aroko Grezian aurkitu ditu banako batzuk, Europako erdialde-ekialdeko lotura iradokiz, Balkanak eta bere Brontze Aroa tarteko. Zipren egindako ikerketa batean bi kide aurkitu ditu Eskandinaviako Brontze Aroarekin lotuta daudenak, horietako bat I1 haplotaldekoa da, eta estrontzio isotopoak Suediarekin bateragarriak ziren. Horrek Eskandinaviatik Ziprerako bidaia bat iradoki zuen, agian bidean Erdialdeko Europako Únětice kulturako gauzak garraiatuta[153].

2020an Fregelek eta bere taldeak guantxeak ikertu zituzten, eta aurkitu zuten estepetako arbasoak zituztela. Ipar Afrikan aurkitutako kanpai-formako ontzien kulturako gailuak aurkitu dira[154]. Serranok 2023an 49 guantxeren genomak ikertu zituen, eta %73,3 Marokoko Neolito berantiar, %6,9 Neolito Ertain, %13,4 Alemaniako kanpai-formako ontziak eta %6,4 Mota aurkitu zuen. Alemaniako arbasoak %16,2 eta %17,9 ziren Kanaria Handian eta Lanzaroten hurrenez hurren[155]. Guantxeen artean aurkitutako haplotaldeak R1b-M269, U5 eta H4a1 ziren[156][157][158]. Haplotalde hauek Antzinako Egiptoko momia batzuetan ere aurkitu dira[159][160][161].

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskalterm: [Arkeologia Hiztegia] [2018]
  2. 1 2 Guerra Doce, Elisa. (2016). «Salt and Beakers in the third millennium BC» Analysis of the economic foundations supporting the social supremacy of the beaker groups: Proceedings of the XVII UISPP World Congress (1-7 September, Burgos, Spain), 2016, ISBN 978-1-78491-307-6, págs. 95-110: 95–110. ISBN 978-1-78491-307-6. (kontsulta data: 2025-10-17).
  3. 1 2 3 (Ingelesez) Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555 (7695): 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 1476-4687. PMID 29466337. PMC PMC5973796. (kontsulta data: 2025-02-20).
  4. ↑ «Tesauros - Diccionarios del patrimonio cultural de España - Campaniforme» tesauros.cultura.gob.es (kontsulta data: 2025-03-07).
  5. ↑ Papac, Luka; Ernée, Michal; Dobeš, Miroslav; Langová, Michaela; Rohrlach, Adam B.; Aron, Franziska; Neumann, Gunnar U.; Spyrou, Maria A. et al.. (2021-08-25). «Dynamic changes in genomic and social structures in third millennium BCE central Europe» Science Advances 7 (35): eabi6941.  doi:10.1126/sciadv.abi6941. PMID 34433570. PMC PMC8386934. (kontsulta data: 2025-02-20).
  6. ↑ Hansen, Svend. Arsenic Bronze. An archaeological introduction into a key innovation. (kontsulta data: 2025-02-20).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Vander Linden, Marc. (2024-04-30). The Bell Beaker Phenomenon in Europe: A Harmony of Difference. (1. argitaraldia) Cambridge University Press  doi:10.1017/9781009496872. ISBN 978-1-009-49687-2. (kontsulta data: 2025-10-17).
  8. ↑ Guerra Doce, Elisa; Liesau von Lettow-Vorbeck, Corina. (2016). Analysis of the economic foundations supporting the social supremacy of the beaker groups: proceedings of the XVII UISPP World Congress (1-7 September 2014, Burgos, Spain). Archaeopress Publishing Ltd ISBN 978-1-78491-307-6. (kontsulta data: 2025-02-20).
  9. 1 2 3 4 5 Fokkens, Harry; Nicolis, Franco. (2012). Background to beakers: inquiries in regional cultural backgrounds to the Bell Beaker complex. Sidestone press ISBN 978-90-8890-084-6. (kontsulta data: 2025-02-20).
  10. 1 2 3 4 5 6 Celtic from the West 2 : rethinking the Bronze Age and the arrival of Indo-European in Atlantic Europe. Oxford, UK ; Oakville, CT : Oxbow Books 2013 ISBN 978-1-84217-529-3. (kontsulta data: 2025-02-20).
  11. ↑ (Ingelesez) Klyosov, Anatole A.; Tomezzoli, Giancarlo T.. (2013-05-09). «DNA Genealogy and Linguistics. Ancient Europe» Advances in Anthropology 03 (02): 101.  doi:10.4236/aa.2013.32014. (kontsulta data: 2025-02-20).
  12. ↑ (Ingelesez) Lemercier, Olivier. (2018-12-20). «Think and Act. Local Data and Global Perspectives in Bell Beaker Archaeology» Journal of Neolithic Archaeology: 77–96.  doi:10.12766/jna.2018S.5. ISSN 2197-649X. (kontsulta data: 2025-02-20).
  13. ↑ Cunliffe, Barry W., ed. (2010). Celtic from the West: alternative perspectives from archaeology, genetics, language, and literature. Oxbow Books ISBN 978-1-84217-410-4. (kontsulta data: 2025-02-20).
  14. ↑ Burgess, Christopher; Topping, Peter; Lynch, Frances. (2007). Beyond Stonehenge: essays on the Bronze age in honour of Colin Burgess. Oxbow books ISBN 978-1-84217-215-5. (kontsulta data: 2025-02-20).
  15. ↑ (Ingelesez) Harrison, Richard; Heyd, Volker. (2007-11-26). The Transformation of Europe in the Third Millennium BC: the example of ‘Le Petit-Chasseur I + III’ (Sion, Valais, Switzerland). , 129–214 or.  doi:10.1515/PZ.2007.010. ISSN 1613-0804. (kontsulta data: 2025-02-20).
  16. ↑ Kleijne, Jozua Petrus. (2019). Embracing Bell Beaker: adopting new ideas and objects across Europe during the later 3rd millenium BC (c. 2600-2000 BC). Sidestone Press ISBN 978-90-8890-755-5. (kontsulta data: 2025-10-17).
  17. ↑ (Ingelesez) Caraglio, Agnès. (2020-01-27). «How to redraw Bell Beaker networks in Southwestern Europe?» Préhistoires Méditerranéennes (8)  doi:10.4000/pm.2282. ISSN 2118-8211. (kontsulta data: 2025-10-17).
  18. 1 2 (Gaztelaniaz) Peñalver Iribarren, Xabier. Euskal herria en la prehistoria. in: Euskal Gaiak. Donostia: Orain ISBN 9788489077584..
  19. ↑ Koch, John Thomas; Cunliffe, Barry. (2013). Celtic from the West: rethinking the Bronze Age and the arrival of Indo-European in Atlantic Europe. Oxbow Books ISBN 978-1-84217-529-3. (kontsulta data: 2025-02-20).
  20. ↑ (Ingelesez) Jeunesse, Christian. (2014). «The dogma of the Iberian origin of the Bell Beaker: attempting its deconstruction» Journal of Neolithic Archaeology: 158–166.  doi:10.12766/jna.2014.5. ISSN 2197-649X. (kontsulta data: 2025-10-17).
  21. ↑ Harrison, Richard J.. (1980). The beaker folk: Copper age archaeology in Western Europe. Thames and Hudson ISBN 978-0-500-02098-2. (kontsulta data: 2025-10-17).
  22. ↑ (Alemanez) Sangmeister, Edward; Pinto, Elísero. (1961). Die Datierung des Rückstroms der Glockenbecher und Ihre Auswirkung auf die Chronologie der Kupferzeit in Portugal. University of Groningen Library (kontsulta data: 2025-10-17).
  23. ↑ Vander Linden, Marc. (2006). Le phénomène campaniforme dans l'Europe du 3ème millénaire avant notre ère: synthèse et nouvelles perspectives. Archaeopress ISBN 978-1-84171-906-1. (kontsulta data: 2025-02-20).
  24. ↑ Hinz, Martin; Müller, Johannes. Bell Beakers - Chronology, Innovation and Memory: a Multivariate Approach. (kontsulta data: 2025-02-22).
  25. ↑ «Aegean and Balkan Prehistory» aegeobalkanprehistory.net (kontsulta data: 2025-02-22).
  26. ↑ (Ingelesez) Piguet, Martine; Besse, Marie. (2009-01). «Chronology and Bell Beaker Common Ware» Radiocarbon 51 (2): 817–830.  doi:10.1017/S0033822200056125. ISSN 0033-8222. (kontsulta data: 2025-02-22).
  27. ↑ «Bell Beakers from West to East | Encyclopedia.com» www.encyclopedia.com (kontsulta data: 2025-02-22).
  28. ↑ (Ingelesez) «Genoplot Genetics & Ancestry» genoplot.com (kontsulta data: 2025-02-22).
  29. ↑ Jeunesse, Christian. Pratiques funéraires campaniformes en Europe Faut-il remettre en cause la dichotomie Nord-Sud ? La question de la réutilisation des sépultures monumentales dans l'Europe du 3e millénaire. (kontsulta data: 2025-02-22).
  30. ↑ Salanova, Laure. (1997). «Le Campaniforme en France et dans les îles Anglo-Normandes : caractérisation des productions céramiques» Bulletin de la Société préhistorique française 94 (2): 259–264.  doi:10.3406/bspf.1997.10872. (kontsulta data: 2025-02-22).
  31. ↑ Lanting, Jan N., ed. (1976). Glockenbechersymposion Oberried 1974. Fibula-van Dishoeck ISBN 978-90-228-3619-4. (kontsulta data: 2025-02-22).
  32. ↑ Clark, Peter. (2009). Bronze age connections: cultural contact in prehistoric Europe. Oxbow books ISBN 978-1-84217-348-0. (kontsulta data: 2025-02-22).
  33. ↑ Nicolis, Franco. (2001). Bell beakers today: pottery, people, culture, symbols in prehistoric Europe ; proceedings of the International colloquium, Riva del Garda (Trento, Italy), 11-16 May 1998. Provincia autonoma di Trento, Servizio beni culturali, Ufficio beni archeologici ISBN 978-88-86602-43-3. (kontsulta data: 2025-02-22).
  34. ↑ (Ingelesez) Lillios, Katina T.. (2020-10-21). «Mobility and Alterity in Iberian Late Prehistoric Archaeology: Current Research on the Neolithic–Early Bronze Age (6000–1500 BCE)» Annual Review of Anthropology 49 (1): 49–65.  doi:10.1146/annurev-anthro-010220-042345. ISSN 0084-6570. (kontsulta data: 2025-10-20).
  35. ↑ «Das Glockenbecher-Phänomen: Ein Seminar — Institut für Archäologische Wissenschaften» www.iaw.uni-freiburg.de (kontsulta data: 2025-02-22).
  36. ↑ Benz, Marion, ed. (1988). Some new approaches to the Bell Beaker phenomenon Lost paradise--? proceedings of the 2nd Meeting of the "Association Archéologie et Gobelets" Feldberg, Germany, 18th-20th April 1997. John and Erica Hedges ISBN 978-0-86054-928-4. (kontsulta data: 2025-02-22).
  37. ↑ Barrett, John. (1976). Burgess, Colin ed. Settlement and economy in the third and second millennia B. C: papers delivered at a conference organised by the Department of Adult Education, University of Newcastle upon Tyne, january 1976. British archaeological reports ISBN 978-0-904531-52-7. (kontsulta data: 2025-02-22).
  38. ↑ (Ingelesez) Shennan, Stephen. (1977). Bell Beakers and Their Context in Central Europe: A New Approach.  doi:10.17863/CAM.79281. (kontsulta data: 2025-10-17).
  39. ↑ (Ingelesez) Salanova, L.; Prieto‐Martínez, M. P.; Clop‐García, X.; Convertini, F.; Lantes‐Suárez, O.; Martínez‐Cortizas, A.. (2016-10). «What are large‐scale Archaeometric programmes for? Bell beaker pottery and societies from the third millennium BC in Western Europe» Archaeometry 58 (5): 722–735.  doi:10.1111/arcm.12173. ISSN 0003-813X. (kontsulta data: 2025-10-17).
  40. ↑ Fokkens, Harry; Nicolis, Franco. (2012). Background to beakers: inquiries in regional cultural backgrounds to the Bell Beaker complex. Sidestone press ISBN 978-90-8890-084-6. (kontsulta data: 2025-02-22).
  41. 1 2 3 4 5 6 Guerra Doce, Elisa. (2016). «Salt and Beakers in the third millennium BC» Analysis of the economic foundations supporting the social supremacy of the beaker groups: Proceedings of the XVII UISPP World Congress (1-7 September, Burgos, Spain), 2016, ISBN 978-1-78491-307-6, págs. 95-110: 95–110. ISBN 978-1-78491-307-6. (kontsulta data: 2025-10-20).
  42. ↑ (Ingelesez) Nicolis, Edited by Harry Fokkens & Franco. (2012-09-19). Background to Beakers. Inquiries into regional cultural backgrounds of the Bell Beaker complex. ISBN 978-90-8890-084-6. (kontsulta data: 2025-10-20).
  43. ↑ Czebreszuk, Janusz, ed. (2004). Similar but different: Bell Beakers in Europe. Adam Mickiewicz Univ ISBN 978-83-85215-25-7. (kontsulta data: 2025-02-23).
  44. ↑ (Ingelesez) Price, T. Douglas; Grupe, Gisela; Schröter, Peter. (1998-06). «Migration in the Bell Beaker period of central Europe» Antiquity 72 (276): 405–411.  doi:10.1017/S0003598X00086683. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-02-23).
  45. ↑ Fitzpatrick, Andrew P.. (2011). The Amesbury Archer and the Boscombe Bowmen : bell beaker burials on Boscombe Down, Amesbury, Wiltshire. Salisbury [UK] : Trust for Wessex Archaeology ISBN 978-1-874350-54-5. (kontsulta data: 2025-10-20).
  46. ↑ Racimo, Fernando; Woodbridge, Jessie; Fyfe, Ralph M.; Sikora, Martin; Sjögren, Karl-Göran; Kristiansen, Kristian; Vander Linden, Marc. (2020-04-21). «The spatiotemporal spread of human migrations during the European Holocene» Proceedings of the National Academy of Sciences 117 (16): 8989–9000.  doi:10.1073/pnas.1920051117. PMID 32238559. PMC 7183159. (kontsulta data: 2025-10-17).
  47. ↑ Waldren, William H.; Kennard, Rex Claire. (1987). Bell beakers of the Western Mediterranean: definition, inperpretation, theory and new site data ; the Oxford international conference, 1986. B.A.R ISBN 978-0-86054-426-5. (kontsulta data: 2025-10-19).
  48. ↑ (Ingelesez) Brodie, Neil. (1997). «New Perspectives on the Bell-Beaker Culture» Oxford Journal of Archaeology 16 (3): 297–314.  doi:10.1111/1468-0092.00042. ISSN 1468-0092. (kontsulta data: 2025-10-19).
  49. 1 2 3 4 5 6 7 Guerra Doce, Elisa. (2006-06-30). «Sobre la función y el significado de la cerámica campaniforme a la luz de los análisis de contenidos» Trabajos de Prehistoria 63 (1): 69–84.  doi:10.3989/tp.2006.v63.i1.5. ISSN 1988-3218. (kontsulta data: 2025-10-19).
  50. ↑ (Ingelesez) Rojo-Guerra, Manuel Ángel; Garrido-Pena, Rafael; García-Martínez-de-Lagrán, Íñigo; Juan-Treserras, Jordi; Matamala, Juan Carlos. (2006-01). «Beer and Bell Beakers: Drinking Rituals in Copper Age Inner Iberia» Proceedings of the Prehistoric Society 72: 243–265.  doi:10.1017/S0079497X00000840. ISSN 2050-2729. (kontsulta data: 2025-10-19).
  51. ↑ (Gaztelaniaz) Guerra Doce, E.. (2005-01-01). «Evidencias del consumo de drogas en Europa durante la Prehistoria» Trastornos Adictivos 8 (1): 53–61.  doi:10.1016/S1575-0973(06)75106-6. ISSN 1575-0973. (kontsulta data: 2025-10-19).
  52. ↑ (Gaztelaniaz) Hernández López, Benjamín. (2007). Vasa campaniforme tipo Ciempozuelos en el Museo Cerralbo. Museo Cerralbo.
  53. ↑ (Ingelesez) Sherratt, A.. (2022-02-07). «15 Cups that Cheered: The Introduction of Alcohol to Prehistoric Europe! (1987)» Economy and Society in Prehistoric Europe: Changing Perspectives (Edinburgh University Press): 376–402.  doi:10.1515/9781474472562-018. ISBN 978-1-4744-7256-2. (kontsulta data: 2025-10-19).
  54. ↑ (Ingelesez) Davis, Simon; Payne, Sebastian. (1993-03). «A barrow full of cattle skulls» Antiquity 67 (254): 12–22.  doi:10.1017/S0003598X00045026. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-10-19).
  55. ↑ (Ingelesez) Bradley, Richard. (2003-04). «A Life Less Ordinary: the Ritualization of the Domestic Sphere in Later Prehistoric Europe» Cambridge Archaeological Journal 13 (1): 5–23.  doi:10.1017/S0959774303000015. ISSN 1474-0540. (kontsulta data: 2025-10-19).
  56. ↑ Bradley, Richard. (2005). Ritual and domestic life in prehistoric Europe. Routledge ISBN 978-0-415-34550-7. (kontsulta data: 2025-10-19).
  57. 1 2 3 Jiménez-Espejo, Francisco J.; López-Sáez, José Antonio; Bulian, Francesca; Valiente, Santiago; Giles, Francisco; Ayarzagüena Sanz, Mariano; Garrido-Pena, Rafael; Gonzalez-Ramón, Antonio et al.. (2024-07-15). «Salt production by ignition during the prehistory in the Iberian Peninsula with special focus on the archaeological site of Espartinas (Ciempozuelos, Spain)» Quaternary Science Reviews 336: 108775.  doi:10.1016/j.quascirev.2024.108775. ISSN 0277-3791. (kontsulta data: 2025-10-20).
  58. ↑ (Ingelesez) Guerra-Doce, Elisa; Castro, Germán Delibes de; Abarquero-Moras, F. Javier; Val-Recio, Jesús M. del; Palomino-Lázaro, Ángel L.. (2011-09). «The Beaker salt production centre of Molino Sanchón II, Zamora, Spain» Antiquity 85 (329): 805–818.  doi:10.1017/S0003598X00068320. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-10-21).
  59. ↑ Montero, A. P., & Torrecilla, J. M. M. (2013). Explotación salinera. Excavación en el sector 25. Arkeoikuska: Investigación arqueológica, (2013), 55-63.
  60. ↑ (Ingelesez) Fokkens, Harry, ed. (2013-06-01). The Oxford Handbook of the European Bronze Age. Oxford University Press  doi:10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001. ISBN 978-0-19-957286-1. (kontsulta data: 2025-10-20).
  61. ↑ (Ingelesez) Bilger, Michael. (2019-08-22). «Der Glockenbecher in Europa – eine Kartierung» Journal of Neolithic Archaeology 2018: 203–270 Pages.  doi:10.12766/JNA.2018S.11. (kontsulta data: 2025-10-17).
  62. ↑ (Ingelesez) Lillios, Katina T.; Blanco-González, Antonio; Drake, Brandon Lee; López-Sáez, José Antonio. (2016-03). «Mid-late Holocene climate, demography, and cultural dynamics in Iberia: A multi-proxy approach» Quaternary Science Reviews 135: 138–153.  doi:10.1016/j.quascirev.2016.01.011. (kontsulta data: 2025-10-19).
  63. ↑ (Ingelesez) Blanco-González, A.; Lillios, K. T.; López-Sáez, J. A.; Drake, B. L.. (2018-03-01). «Cultural, Demographic and Environmental Dynamics of the Copper and Early Bronze Age in Iberia (3300–1500 BC): Towards an Interregional Multiproxy Comparison at the Time of the 4.2 ky BP Event» Journal of World Prehistory 31 (1): 1–79.  doi:10.1007/s10963-018-9113-3. ISSN 1573-7802. (kontsulta data: 2025-10-19).
  64. ↑ Gibson, Alex M., ed. (2019-08-31). Bell Beaker Settlement of Europe: The Bell Beaker Phenomenon from a Domestic Perspective. Oxbow Books  doi:10.2307/j.ctvkjb2zq.13. ISBN 978-1-78925-127-2. (kontsulta data: 2025-10-20).
  65. ↑ (Ingelesez) García Sanjuán, Leonardo; Vargas Jiménez, Juan Manuel; Cáceres Puro, Luis Miguel; Costa Caramé, Manuel Eleazar; Díaz-Guardamino Uribe, Marta; Díaz-Zorita Bonilla, Marta; Fernández Flores, Álvaro; Hurtado Pérez, Víctor et al.. (2018-06-01). «Assembling the Dead, Gathering the Living: Radiocarbon Dating and Bayesian Modelling for Copper Age Valencina de la Concepción (Seville, Spain)» Journal of World Prehistory 31 (2): 179–313.  doi:10.1007/s10963-018-9114-2. ISSN 1573-7802. PMID 29962659. PMC 5984651. (kontsulta data: 2025-10-19).
  66. ↑ (Ingelesez) Murillo-Barroso, Mercedes; Martinón-Torres, Marcos; Massieu, Mª Dolores Camalich; Socas, Dimas Martín; González, Fernando Molina. (2017-10-01). «Early metallurgy in SE Iberia. The workshop of Las Pilas (Mojácar, Almería, Spain)» Archaeological and Anthropological Sciences 9 (7): 1539–1569.  doi:10.1007/s12520-016-0451-8. ISSN 1866-9565. (kontsulta data: 2025-10-19).
  67. ↑ (Ingelesez) Murillo-Barroso, Mercedes; Peñalver, Enrique; Bueno, Primitiva; Barroso, Rosa; de Balbín, Rodrigo; Martinón-Torres, Marcos. (2018-08-29). Biehl, Peter F. ed. «Amber in prehistoric Iberia: New data and a review» PLOS ONE 13 (8): e0202235.  doi:10.1371/journal.pone.0202235. ISSN 1932-6203. PMID 30157208. PMC 6114727. (kontsulta data: 2025-10-19).
  68. ↑ (Ingelesez) Schuhmacher, Thomas X.; Cardoso, João Luís; Banerjee, Arun. (2009-12-01). «Sourcing African ivory in Chalcolithic Portugal» Antiquity 83 (322): 983–997.  doi:10.1017/S0003598X00099294. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-10-19).
  69. ↑ Nocete, F.; Vargas, J. M.; Schuhmacher, T. X.; Banerjee, A.; Dindorf, W.. (2013-03-01). «The ivory workshop of Valencina de la Concepción (Seville, Spain) and the identification of ivory from Asian elephant on the Iberian Peninsula in the first half of the 3rd millennium BC» Journal of Archaeological Science 40 (3): 1579–1592.  doi:10.1016/j.jas.2012.10.028. ISSN 0305-4403. (kontsulta data: 2025-10-19).
  70. ↑ (Ingelesez) Lillios, Katina T.. (2020-10-21). «Mobility and Alterity in Iberian Late Prehistoric Archaeology: Current Research on the Neolithic–Early Bronze Age (6000–1500 BCE)» Annual Review of Anthropology 49 (1): 49–65.  doi:10.1146/annurev-anthro-010220-042345. ISSN 0084-6570. (kontsulta data: 2025-10-19).
  71. ↑ Nicolis, Franco. (2001). Bell beakers today: pottery, people, culture, symbols in prehistoric Europe ; proceedings of the International colloquium, Riva del Garda (Trento, Italy), 11-16 May 1998. Provincia autonoma di Trento, Servizio beni culturali, Ufficio beni archeologici ISBN 978-88-86602-43-3. (kontsulta data: 2025-10-19).
  72. ↑ Priego Fernández del Campo, María del Carmen; Quero Castro, Salvador. (1992). «El Ventorro, un poblado prehistórico de los albores de la metalurgia» Estudios de prehistoria y arqueología madrileñas (8): 1–381. ISSN 0213-0246. (kontsulta data: 2025-10-19).
  73. ↑ (Ingelesez) Garrido‐Pena, Rafael; Flores Fernández, Raúl; Herrero‐Corral, Ana M.; Muñoz Moro, Pedro; Gutiérrez Saez, Carmen; Paulos‐Bravo, Rodrigo. (2022-08). «ATLANTIC HALBERDS AS BELL BEAKER WEAPONS IN IBERIA: TOMB 1 OF HUMANEJOS (PARLA, MADRID, SPAIN)» Oxford Journal of Archaeology 41 (3): 252–277.  doi:10.1111/ojoa.12250. ISSN 0262-5253. (kontsulta data: 2025-10-19).
  74. ↑ (Ingelesez) Soriano, I.; Herrero-Corral, A.M.; Garrido-Pena, R.; Majó, T.. (2021-12). «Sex/gender system and social hierarchization in Bell Beaker burials from Iberia» Journal of Anthropological Archaeology 64: 101335.  doi:10.1016/j.jaa.2021.101335. (kontsulta data: 2025-10-19).
  75. ↑ Armbruster, Barbara. (2015). «Early gold technology as an indicator of circulation processes in Atlantic Europe» The Bell Beaker transition in Europe: Mobility and local evolution during the 3rd millenium BC. Oxbow Books, 140–149 or..
  76. ↑ (Ingelesez) García Sanjuán, Leonardo; Vargas Jiménez, Juan Manuel; Cáceres Puro, Luis Miguel; Costa Caramé, Manuel Eleazar; Díaz-Guardamino Uribe, Marta; Díaz-Zorita Bonilla, Marta; Fernández Flores, Álvaro; Hurtado Pérez, Víctor et al.. (2018-06). «Assembling the Dead, Gathering the Living: Radiocarbon Dating and Bayesian Modelling for Copper Age Valencina de la Concepción (Seville, Spain)» Journal of World Prehistory 31 (2): 179–313.  doi:10.1007/s10963-018-9114-2. ISSN 0892-7537. PMID 29962659. PMC 5984651. (kontsulta data: 2025-10-19).
  77. ↑ «La Renke Iparreko herriska.» Kultura Ondarea. (Kultura eta Hizkuntza Politika Saila).
  78. ↑ Gibson, Alex M., ed. (2019-08-31). Bell Beaker Settlement of Europe: The Bell Beaker Phenomenon from a Domestic Perspective. Oxbow Books  doi:10.2307/j.ctvkjb2zq.13. ISBN 978-1-78925-127-2. (kontsulta data: 2025-10-17).
  79. ↑ (Ingelesez) Q.P.J., Bourgeois,. (2013-01-10). Monuments on the horizon : the formation of the barrow landscape throughout the 3rd and the 2nd millennium BCE. (kontsulta data: 2025-10-21).
  80. ↑ (Ingelesez) Bourgeois, Quentin; Kroon, Erik. (2017(e)ko urr. 12(a)). «The impact of male burials on the construction of Corded Ware identity: Reconstructing networks of information in the 3rd millennium BC» PLOS ONE 12 (10): e0185971.  doi:10.1371/journal.pone.0185971. ISSN 1932-6203. PMID 29023552. PMC 5638321. (kontsulta data: 2025-10-21).
  81. ↑ (Ingelesez) K., Wentink,. (2020-07-08). Stereotype: the role of grave sets in Corded Ware and Bell Beaker funerary practices. (kontsulta data: 2025-10-21).
  82. ↑ (Ingelesez) Evans, Christopher. (2017-12). «H. Fokkens , B.J.W. Steffens& S.F.M van As . Farmers, fishers, fowlers, hunters: knowledge generated by development-led archaeology about the Late Neolithic, the Early Bronze Age and the start of the Middle Bronze Age (2850–1500 cal BC) in the Netherlands» Antiquity 91 (360): 1671–1672.  doi:10.15184/aqy.2017.199. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-10-21).
  83. ↑ Gibson, Alex M., ed. (2019-08-31). Bell Beaker Settlement of Europe: The Bell Beaker Phenomenon from a Domestic Perspective. Oxbow Books  doi:10.2307/j.ctvkjb2zq.26. ISBN 978-1-78925-127-2. (kontsulta data: 2025-10-21).
  84. ↑ Wiliams, Gavin; Freudenberg, Mechtild; Drenth, Erik. THE BELONGINGS OF A BELL BEAKER SMITH? A STONE HOARD FROM HENGELO, PROVINCE OF GELDERLAND, THE NETHERLANDS. (kontsulta data: 2025-10-21).
  85. ↑ (Ingelesez) Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03-08). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555 (7695): 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 0028-0836. PMID 29466337. PMC 5973796. (kontsulta data: 2025-10-21).
  86. ↑ Lanting, Jan N., ed. (1976). Glockenbechersymposion Oberried 1974. Fibula-van Dishoeck ISBN 978-90-228-3619-4. (kontsulta data: 2025-10-21).
  87. ↑ Roux, Le; Tanguy, Charles. (2005). «Ewen Ihuel - La diffusion du silex du Grand- Pressigny dans le Massif armoricain au Néolithique.» Revue Archéologique de l'Ouest 22 (1): 263–264. (kontsulta data: 2025-10-21).
  88. ↑ (Frantsesez) Salanova, Laure; Brunet, Paul; Cottiaux, Richard; Hamon, Tony; Langry-François, Fabien; Martineau, Remi; Polloni, Angélique; Renard, Caroline et al.. (2011). «Du Néolithique récent à l’âge du Bronze dans le centre nord de la France : les étapes de l’évolution chrono-culturelle» Revue archéologique de Picardie. Numéro spécial 28 (1): 77–102.  doi:10.3406/pica.2011.3323. ISSN 1272-6117. (kontsulta data: 2025-10-21).
  89. ↑ Brunel, Samantha; Bennett, E. Andrew; Cardin, Laurent; Garraud, Damien; Barrand Emam, Hélène; Beylier, Alexandre; Boulestin, Bruno; Chenal, Fanny et al.. (2020-06-09). «Ancient genomes from present-day France unveil 7,000 years of its demographic history» Proceedings of the National Academy of Sciences 117 (23): 12791–12798.  doi:10.1073/pnas.1918034117. PMID 32457149. PMC 7293694. (kontsulta data: 2025-10-21).
  90. ↑ (Ingelesez) James, Hannah F.; Willmes, Malte; Boel, Ceridwen A.; Courtaud, Patrice; Chancerel, Antoine; Ciesielski, Elsa; Desideri, Jocelyne; Bridy, Audrey et al.. (2019-04). «Who's been using my burial mound? Radiocarbon dating and isotopic tracing of human diet and mobility at the collective burial site, Le Tumulus des Sables, southwest France» Journal of Archaeological Science: Reports 24: 955–966.  doi:10.1016/j.jasrep.2019.03.012. (kontsulta data: 2025-10-21).
  91. ↑ (Ingelesez) Nicolas, Clément. (2017-12). «Arrows of Power from Brittany to Denmark (2500–1700 BC)» Proceedings of the Prehistoric Society 83: 247–287.  doi:10.1017/ppr.2017.5. ISSN 0079-497X. (kontsulta data: 2025-10-21).
  92. ↑ Nicolas, Clément; Favrel, Quentin; Rousseau, Lolita; Ard, Vincent; Blanchet, Stéphane; Donnart, Klet; Fromont, Nicolas; Manceau, Lorraine et al.. (2019). Gibson (ed.), Alex M. ed. «The introduction of the Bell Beaker culture in Atlantic France: an overview of settlements» Bell Beaker Settlement of Europe: The Bell Beaker Phenomenon from a Domestic Perspective (Oxbow Books): 329–352. (kontsulta data: 2025-10-21).
  93. ↑ (Frantsesez) Tinevez, Jean-Yves. (2022-05-02). «L’habitat néolithique en Bretagne : un bilan des recherches, 1999-2018» Revue archéologique de l'Ouest (38)  doi:10.4000/rao.8024. ISSN 0767-709X. (kontsulta data: 2025-10-21).
  94. ↑ (Ingelesez) Gandois, Henri; Rousseau, Lolita; Gehres, Benjamin; Carlier, Cécile Le; Querré, Guirec; Poissonnier, Bertrand; Gilbert, Jean-Maurice. (2020-09). «NEW HINTS OF METALLURGICAL ACTIVITY ON THE ATLANTIC COAST OF FRANCE IN THE MID THIRD MILLENNIUM BC: OVERVIEW AND PERSPECTIVES ON BEAKER METALLURGY IN WESTERN EUROPE» The Antiquaries Journal 100: 1–32.  doi:10.1017/S0003581520000153. ISSN 0003-5815. (kontsulta data: 2025-10-21).
  95. ↑ Heyd, V, Kulcsár, G & Preda-Balanica, B (eds) 2021, Yamnaya Interactions : Proceedings of the International Workshop held in Helsinki, 25-26 April 2019. The Yamnaya Impact on Prehistoric Europe, vol. 2, vol. 44, Archaeolingua, Budapest.
  96. ↑ (Ingelesez) Kristiansen, Kristian; Kroonen, Guus; Willerslev, Eske. (2023-05-11). The Indo-European Puzzle Revisited: Integrating Archaeology, Genetics, and Linguistics. Cambridge University Press ISBN 978-1-009-26174-6. (kontsulta data: 2025-11-11).
  97. ↑ (Ingelesez) Furholt, Martin. (2014-12). «Upending a ‘Totality’: Re-evaluating Corded Ware Variability in Late Neolithic Europe» Proceedings of the Prehistoric Society 80: 67–86.  doi:10.1017/ppr.2013.20. ISSN 0079-497X. (kontsulta data: 2025-11-11).
  98. ↑ (Ingelesez) Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Sjögren, Karl-Göran; Rasmussen, Simon; Rasmussen, Morten; Stenderup, Jesper; Damgaard, Peter B.; Schroeder, Hannes et al.. (2015-06). «Population genomics of Bronze Age Eurasia» Nature 522 (7555): 167–172.  doi:10.1038/nature14507. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-11-11).
  99. ↑ (Ingelesez) Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Fischer, Anders; Sjögren, Karl-Göran; Ingason, Andrés; Macleod, Ruairidh; Rosengren, Anders; Schulz Paulsson, Bettina et al.. (2024-01). «100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark» Nature 625 (7994): 329–337.  doi:10.1038/s41586-023-06862-3. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-11-11).
  100. ↑ (Ingelesez) Furholt, Martin. (2019-12). «Re-integrating Archaeology: A Contribution to aDNA Studies and the Migration Discourse on the 3rd Millennium BC in Europe» Proceedings of the Prehistoric Society 85: 115–129.  doi:10.1017/ppr.2019.4. ISSN 0079-497X. (kontsulta data: 2025-11-11).
  101. ↑ (Ingelesez) Saag, Lehti; Varul, Liivi; Scheib, Christiana Lyn; Stenderup, Jesper; Allentoft, Morten E.; Saag, Lauri; Pagani, Luca; Reidla, Maere et al.. (2017-07-24). «Extensive Farming in Estonia Started through a Sex-Biased Migration from the Steppe» Current Biology 27 (14): 2185–2193.e6.  doi:10.1016/j.cub.2017.06.022. ISSN 0960-9822. PMID 28712569. (kontsulta data: 2025-11-11).
  102. ↑ Goldberg, Amy; Günther, Torsten; Rosenberg, Noah A.; Jakobsson, Mattias. (2017-03-07). «Ancient X chromosomes reveal contrasting sex bias in Neolithic and Bronze Age Eurasian migrations» Proceedings of the National Academy of Sciences 114 (10): 2657–2662.  doi:10.1073/pnas.1616392114. PMID 28223527. PMC 5347611. (kontsulta data: 2025-11-11).
  103. 1 2 3 Olalde, Iñigo; Mallick, Swapan; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Villalba-Mouco, Vanessa; Silva, Marina; Dulias, Katharina; Edwards, Ceiridwen J. et al.. (2019-03-01). «The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years» Science 363: 1230–1234.  doi:10.1126/science.aav4040. ISSN 0036-8075. (kontsulta data: 2025-02-26).
  104. ↑ Papac, Luka; Ernée, Michal; Dobeš, Miroslav; Langová, Michaela; Rohrlach, Adam B.; Aron, Franziska; Neumann, Gunnar U.; Spyrou, Maria A. et al.. (2021-08-25). «Dynamic changes in genomic and social structures in third millennium BCE central Europe» Science Advances 7 (35): eabi6941.  doi:10.1126/sciadv.abi6941. PMID 34433570. PMC 8386934. (kontsulta data: 2025-11-11).
  105. ↑ Nicolis, Franco. (2001). Bell beakers today: pottery, people, culture, symbols in prehistoric Europe ; proceedings of the International colloquium, Riva del Garda (Trento, Italy), 11-16 May 1998. Provincia autonoma di Trento, Servizio beni culturali, Ufficio beni archeologici ISBN 978-88-86602-43-3. (kontsulta data: 2025-11-11).
  106. ↑ (Ingelesez) Risch, Roberto; Friederich, Susanne; KüSsner, Mario; Meller, Harald. (2022-12). «Architecture and Settlement Dynamics in Central Germany from the Late Neolithic to the Early Bronze Age» Proceedings of the Prehistoric Society 88: 123–154.  doi:10.1017/ppr.2022.10. ISSN 0079-497X. (kontsulta data: 2025-11-11).
  107. ↑ Bartelheim, Martin, ed. (2002). Die Anfänge der Metallurgie in der alten Welt =: The beginnings of metallurgy in the old world. Verlag Marie Leidorf ISBN 978-3-89646-871-0. (kontsulta data: 2025-11-11).
  108. ↑ (Ingelesez) Brotherton, Paul; Haak, Wolfgang; Templeton, Jennifer; Brandt, Guido; Soubrier, Julien; Jane Adler, Christina; Richards, Stephen M.; Sarkissian, Clio Der et al.. (2013-04-23). «Neolithic mitochondrial haplogroup H genomes and the genetic origins of Europeans» Nature Communications 4 (1)  doi:10.1038/ncomms2656. ISSN 2041-1723. PMID 23612305. PMC 3978205. (kontsulta data: 2025-11-11).
  109. ↑ Spatzier, André. (2020-01-01). «The enclosure complex Pömmelte–Schönebeck: The dialectic of two circular monuments of the late 3rd to early 2nd millennium BC in Central Germany» Der Aufbruch zu neuen Horizonten. Neue Sichtweisen über die europäische Frühbronzezeit. Abschlusstagung der Forschungsgruppe FOR550, 26.-29. November 2010 in Halle/Saale (kontsulta data: 2025-11-11).
  110. ↑ Meller, Harald. (2019-01-01). «Princes, Armies, Sanctuaries - The emergence of complex authority in the Central German Únětice culture.» Acta Archaeologica (kontsulta data: 2025-11-11).
  111. ↑ British Museum Events. (2022-03-03). Concepts of cosmos in the world of Stonehenge. (kontsulta data: 2025-11-11).
  112. ↑ Besse, Marie. (2003). «Les céramiques communes des Campaniformes européens» Gallia Préhistoire 45 (1): 205–258.  doi:10.3406/galip.2003.2039. (kontsulta data: 2025-11-11).
  113. ↑ (Ingelesez) Nicolas, Clément. (2020-05-08). «Bracer Ornaments! An investigation of Bell Beaker stone ‘wrist-guards’ from Central Europe» Journal of Neolithic Archaeology: 15–107.  doi:10.12766/jna.2020.2. ISSN 2197-649X. (kontsulta data: 2025-11-11).
  114. ↑ (Ingelesez) Fokkens, Harry; Achterkamp, Yvonne; Kuijpers, Maikel. (2008-01). «Bracers or Bracelets? About the Functionality and Meaning of Bell Beaker Wrist-guards» Proceedings of the Prehistoric Society 74: 109–140.  doi:10.1017/S0079497X00000165. ISSN 0079-497X. (kontsulta data: 2025-11-11).
  115. ↑ (Ingelesez) Petřík, J.; Sosna, D.; Prokeš, L.; Štefanisko, D.; Galeta, P.. (2018-06). «Shape matters: assessing regional variation of Bell Beaker projectile points in Central Europe using geometric morphometrics» Archaeological and Anthropological Sciences 10 (4): 893–904.  doi:10.1007/s12520-016-0423-z. ISSN 1866-9557. (kontsulta data: 2025-11-11).
  116. ↑ Turek, Jan. (2013). «Age and Gender Identities in European Copper Age: An Anthropological Perspective» Indian Anthropologist 43 (2): 73–86. ISSN 0970-0927. (kontsulta data: 2025-11-11).
  117. ↑ Müller, A. 2001. Gender differentiation in burial rites and grave-goods in the Eastern or Bohemian-Moravian Group of the Bell Beaker Culture. In Nicolis, F., ed., Bell Beakers Today: Pottery, People, Culture, Symbols in Prehistoric Europe. Trento: Provincia Autonoma di Trento, Servizio Beni Culturali Ufficio Beni Archeologici: 589–599.
  118. ↑ (Frantsesez) Le Brun-Ricalens, Foni; Toussaint, Michel; Valotteau, François. (2011). Salanova, Laure ed. «Chapitre IX. Les sépultures campaniformes d’Altwies – ‘‘Op dem Boesch’’ (Grand-Duché de Luxembourg)» Les sépultures individuelles campaniformes en France (CNRS Éditions): 115–123.  doi:10.4000/books.editionscnrs.55090. ISBN 978-2-271-07124-8. (kontsulta data: 2025-11-11).
  119. ↑ (Frantsesez) Lemercier, Olivier; Tchérémissinoff, Yaramila. (2011). Salanova, Laure ed. «Chapitre XIV. Du Néolithique final au Bronze ancien : les sépultures individuelles campaniformes dans le sud de la France» Les sépultures individuelles campaniformes en France (CNRS Éditions): 177–194.  doi:10.4000/books.editionscnrs.55170. ISBN 978-2-271-07124-8. (kontsulta data: 2025-11-11).
  120. ↑ Melis, Maria Grazia. (2019). Bell Beaker evidence in the domestic sphere of island contexts: Sardinia and Sicily. GBR ISBN 978-1-78925-124-1. (kontsulta data: 2025-11-11).
  121. ↑ Sarti, Lucia; Fenu, Pino; Leonini, Valentina; Martini, Fabio; Perusin, Sara. (2012). «The Bell Beaker Tumulus of Via Bruschi in Sesto Fiorentino (Florence, Italy): New Research» MOM Éditions 58 (1): 231–238. (kontsulta data: 2025-11-11).
  122. ↑ (Ingelesez) Dolfini, Andrea. (2020-12). «From the Neolithic to the Bronze Age in Central Italy: Settlement, Burial, and Social Change at the Dawn of Metal Production» Journal of Archaeological Research 28 (4): 503–556.  doi:10.1007/s10814-019-09141-w. ISSN 1059-0161. (kontsulta data: 2025-11-11).
  123. ↑ Concu, Cristina. Tesi di Laurea: Bingia'e Monti - Gonnostramatza. Un sito archeologico tra l'età del Rame e l'età del Bronzo. (kontsulta data: 2025-11-11).
  124. ↑ Drudi, Stefano. Un nuovo quadro d'insieme per la corrente del Vaso Campaniforme in Sardegna. (kontsulta data: 2025-11-11).
  125. ↑ Piccolo, Salvatore. (2013). Ancient stones: the Dolmen culture in prehistoric South-eastern Sicily. Brazen Head Publishing ISBN 978-0-9565106-2-4. (kontsulta data: 2025-11-11).
  126. ↑ Tusa, Sebastiano. (1999). La Sicilia nella preistoria. Sellerio ISBN 978-88-389-1440-9. (kontsulta data: 2025-11-11).
  127. ↑ Salvà Simonet, Bartomeu; Calvo Trias, Manuel Antonio; Guerrero Ayuso, Víctor Manuel. (2002). «Los orígenes del poblamiento balear: una discusión no acabada» Complutum (13): 159–192. ISSN 1988-2327. (kontsulta data: 2025-11-11).
  128. ↑ (Ingelesez) Waldren, W.. (2003). «Evidence of Iberian Bronze Age ‘Boquique’ Pottery in the Balearic Islands: Trade, Marriage or Culture?» Oxford Journal of Archaeology 22 (4): 357–374.  doi:10.1046/j.1468-0092.2003.00193.x. ISSN 1468-0092. (kontsulta data: 2025-11-11).
  129. ↑ Villar Liébana, Francisco. (2004). «La lengua de los celtas y otros pueblos indoeuropeos de la Península Ibérica» Celtas y Vettones : Torreón de los Guzmanes, Iglesia de Santo Tomé el Viejo, Avila, septiembre-diciembre 2001, 2004, ISBN 84-89518-76-9, págs. 114-121 (Real Academia de la Historia): 114–121. ISBN 978-84-89518-76-6. (kontsulta data: 2025-02-23).
  130. ↑ (Ingelesez) Kitson, P.R.. (1996-11). «BRITISH AND EUROPEAN RIVER‐NAMES» Transactions of the Philological Society 94 (2): 73–118.  doi:10.1111/j.1467-968X.1996.tb01178.x. ISSN 0079-1636. (kontsulta data: 2025-10-21).
  131. ↑ Barnabas Horvath, Csaba. (2019-09-30). «Redefining Pre-Indo-European Language Families of Bronze Age Western Europe: A Study Based on the Synthesis of Scientific Evidence From Archaeology, Historical Linguistics and Genetics» European Scientific Journal ESJ 15 (26)  doi:10.19044/esj.2019.v15n26p1. (kontsulta data: 2025-02-23).
  132. ↑ https://doi.org/10.1101/2025.02.28.640770
  133. ↑ Cox, Margaret, ed. (2002). Human osteology in archaeology and forensic science. (repr. argitaraldia) Greenwich Medical Media ISBN 978-1-84110-046-3. (kontsulta data: 2025-02-24).
  134. ↑ Gallagher, A.; Gunther, M. M.; Bruchhaus, H.. (2009-03-01). «Population continuity, demic diffusion and Neolithic origins in central-southern Germany: The evidence from body proportions» HOMO 60 (2): 95–126.  doi:10.1016/j.jchb.2008.05.006. ISSN 0018-442X. (kontsulta data: 2025-02-24).
  135. ↑ Desideri, Jocelyne. (2008). Europe during the third millennium BC and Bell Beaker culture phenomenon: Peopling history through dental non-metric traits study. Prix Latsis Universitaires.
  136. ↑ Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Luo, Yontao; Mallick, Swapan; Rohland, Nadin; Zhan, Yiping; Genschoreck, Teri; Webster, Teresa et al.. (2012-11-01). «Ancient Admixture in Human History» Genetics 192 (3): 1065–1093.  doi:10.1534/genetics.112.145037. ISSN 1943-2631. PMID 22960212. PMC PMC3522152. (kontsulta data: 2025-02-26).
  137. ↑ Villalba-Mouco, Vanessa; Oliart, Camila; Rihuete-Herrada, Cristina; Childebayeva, Ainash; Rohrlach, Adam B.; Fregeiro, María Inés; Celdrán Beltrán, Eva; Velasco-Felipe, Carlos et al.. (2021-11-17). «Genomic transformation and social organization during the Copper Age–Bronze Age transition in southern Iberia» Science Advances 7 (47): eabi7038.  doi:10.1126/sciadv.abi7038. PMID 34788096. PMC PMC8597998. (kontsulta data: 2025-02-26).
  138. ↑ (Ingelesez) Lee, Esther J.; Makarewicz, Cheryl; Renneberg, Rebecca; Harder, Melanie; Krause-Kyora, Ben; Müller, Stephanie; Ostritz, Sven; Fehren-Schmitz, Lars et al.. (2012). «Emerging genetic patterns of the european neolithic: Perspectives from a late neolithic bell beaker burial site in Germany» American Journal of Physical Anthropology 148 (4): 571–579.  doi:10.1002/ajpa.22074. ISSN 1096-8644. (kontsulta data: 2025-02-26).
  139. ↑ (Ingelesez) Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555 (7695): 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 1476-4687. PMID 29466337. PMC PMC5973796. (kontsulta data: 2025-02-26).
  140. ↑ (Ingelesez) Haak, Wolfgang; Lazaridis, Iosif; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Llamas, Bastien; Brandt, Guido; Nordenfelt, Susanne et al.. (2015-06). «Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe» Nature 522 (7555): 207–211.  doi:10.1038/nature14317. ISSN 1476-4687. PMID 25731166. PMC PMC5048219. (kontsulta data: 2025-02-26).
  141. ↑ (Ingelesez) Mathieson, Iain; Lazaridis, Iosif; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Patterson, Nick; Roodenberg, Songül Alpaslan; Harney, Eadaoin; Stewardson, Kristin et al.. (2015-12). «Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians» Nature 528 (7583): 499–503.  doi:10.1038/nature16152. ISSN 1476-4687. PMID 26595274. PMC PMC4918750. (kontsulta data: 2025-02-26).
  142. ↑ Yediay, Fulya Eylem; Kroonen, Guus; Sabatini, Serena; Frei, Karin Margarita; Frank, Anja B.; Pinotti, Thomaz; Wigman, Andrew; Thorsø, Rasmus et al.. (2024-12-02). «Ancient genomics support deep divergence between Eastern and Western Mediterranean Indo-European languages» bioRxiv: 2024.12.02.626332.  doi:10.1101/2024.12.02.626332. ISSN 2692-8205. PMID 39677618. PMC PMC11642759. (kontsulta data: 2025-02-26).
  143. ↑ Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Sjögren, Karl-Göran; Rasmussen, Simon; Rasmussen, Morten; Stenderup, Jesper; Damgaard, Peter B.; Schroeder, Hannes et al.. (2015-06-01). «Population genomics of Bronze Age Eurasia» Nature 522: 167–172.  doi:10.1038/nature14507. ISSN 0028-0836. (kontsulta data: 2025-02-26).
  144. ↑ (Ingelesez) Maciamo. «Eupedia» Eupedia (kontsulta data: 2025-02-26).
  145. ↑ (Ingelesez) Furtwängler, Anja; Rohrlach, A. B.; Lamnidis, Thiseas C.; Papac, Luka; Neumann, Gunnar U.; Siebke, Inga; Reiter, Ella; Steuri, Noah et al.. (2020-04-20). «Ancient genomes reveal social and genetic structure of Late Neolithic Switzerland» Nature Communications 11 (1): 1915.  doi:10.1038/s41467-020-15560-x. ISSN 2041-1723. PMID 32313080. PMC PMC7171184. (kontsulta data: 2025-02-26).
  146. ↑ (Ingelesez) Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Fischer, Anders; Sjögren, Karl-Göran; Ingason, Andrés; Macleod, Ruairidh; Rosengren, Anders; Schulz Paulsson, Bettina et al.. (2024-01). «100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark» Nature 625 (7994): 329–337.  doi:10.1038/s41586-023-06862-3. ISSN 1476-4687. PMID 38200294. PMC PMC10781617. (kontsulta data: 2025-02-27).
  147. ↑ Papac, Luka; Ernée, Michal; Dobeš, Miroslav; Langová, Michaela; Rohrlach, Adam B.; Aron, Franziska; Neumann, Gunnar U.; Spyrou, Maria A. et al.. (2021-08-25). «Dynamic changes in genomic and social structures in third millennium BCE central Europe» Science Advances 7 (35): eabi6941.  doi:10.1126/sciadv.abi6941. PMID 34433570. PMC PMC8386934. (kontsulta data: 2025-02-27).
  148. ↑ Engovatova, Asya; Mustafin, Kharis; Alborova, Irina; Kanapin, Alexander; Samsonova, Anastasia; Mednikova, Maria. (2024-04-30). «“Lost Child” or Vanguard? Linking Fatyanovo Population with Middle Volga Abashevo Culture using Ancient DNA Sequencing Data» Stratum plus. Archaeology and Cultural Anthropology (2): 227–249.  doi:10.55086/sp242227249. ISSN 1608-9057. (kontsulta data: 2025-02-27).
  149. ↑ Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03-01). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555: 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 0028-0836. (kontsulta data: 2025-03-02).
  150. ↑ (Ingelesez) Saupe, Tina; Montinaro, Francesco; Scaggion, Cinzia; Carrara, Nicola; Kivisild, Toomas; D’Atanasio, Eugenia; Hui, Ruoyun; Solnik, Anu et al.. (2021-06-21). «Ancient genomes reveal structural shifts after the arrival of Steppe-related ancestry in the Italian Peninsula» Current Biology 31 (12): 2576–2591.e12.  doi:10.1016/j.cub.2021.04.022. ISSN 0960-9822. PMID 33974848. (kontsulta data: 2025-03-02).
  151. ↑ Posth, Cosimo; Zaro, Valentina; Spyrou, Maria A.; Vai, Stefania; Gnecchi-Ruscone, Guido A.; Modi, Alessandra; Peltzer, Alexander; Mötsch, Angela et al.. (2021-09-24). «The origin and legacy of the Etruscans through a 2000-year archeogenomic time transect» Science Advances 7 (39): eabi7673.  doi:10.1126/sciadv.abi7673. PMID 34559560. PMC PMC8462907. (kontsulta data: 2025-03-02).
  152. ↑ Antonio, Margaret L.; Gao, Ziyue; Moots, Hannah M.; Lucci, Michaela; Candilio, Francesca; Sawyer, Susanna; Oberreiter, Victoria; Calderon, Diego et al.. (2019-11-08). «Ancient Rome: A genetic crossroads of Europe and the Mediterranean» Science 366 (6466): 708–714.  doi:10.1126/science.aay6826. PMID 31699931. PMC PMC7093155. (kontsulta data: 2025-03-02).
  153. 1 2 Yediay, Fulya Eylem; Kroonen, Guus; Sabatini, Serena; Frei, Karin Margarita; Frank, Anja B.; Pinotti, Thomaz; Wigman, Andrew; Thorsø, Rasmus et al.. (2024-12-02). «Ancient genomics support deep divergence between Eastern and Western Mediterranean Indo-European languages» bioRxiv: 2024.12.02.626332.  doi:10.1101/2024.12.02.626332. ISSN 2692-8205. PMID 39677618. PMC PMC11642759. (kontsulta data: 2025-03-02).
  154. ↑ Fregel, Rosa; Ordóñez, Alejandra C; Serrano, Javier G. (2021-03-01). «The demography of the Canary Islands from a genetic perspective» Human Molecular Genetics 30 (R1): R64–R71.  doi:10.1093/hmg/ddaa262. ISSN 0964-6906. (kontsulta data: 2025-03-02).
  155. ↑ (Ingelesez) Serrano, Javier G.; Ordóñez, Alejandra C.; Santana, Jonathan; Sánchez-Cañadillas, Elías; Arnay, Matilde; Rodríguez-Rodríguez, Amelia; Morales, Jacob; Velasco-Vázquez, Javier et al.. (2023-08-15). «The genomic history of the indigenous people of the Canary Islands» Nature Communications 14 (1): 4641.  doi:10.1038/s41467-023-40198-w. ISSN 2041-1723. PMID 37582830. PMC PMC10427657. (kontsulta data: 2025-03-02).
  156. ↑ Fregel, Rosa; Ordóñez, Alejandra C; Serrano, Javier G. (2021-03-01). «The demography of the Canary Islands from a genetic perspective» Human Molecular Genetics 30 (R1): R64–R71.  doi:10.1093/hmg/ddaa262. ISSN 0964-6906. (kontsulta data: 2025-03-02).
  157. ↑ (Ingelesez) Fregel, Rosa; Ordóñez, Alejandra C.; Santana-Cabrera, Jonathan; Cabrera, Vicente M.; Velasco-Vázquez, Javier; Alberto, Verónica; Moreno-Benítez, Marco A.; Delgado-Darias, Teresa et al.. (2019(e)ko mar. 20(a)). «Mitogenomes illuminate the origin and migration patterns of the indigenous people of the Canary Islands» PLOS ONE 14 (3): e0209125.  doi:10.1371/journal.pone.0209125. ISSN 1932-6203. PMID 30893316. PMC PMC6426200. (kontsulta data: 2025-03-02).
  158. ↑ Ordóñez, Alejandra C.; Fregel, R.; Trujillo-Mederos, A.; Hervella, Montserrat; de-la-Rúa, Concepción; Arnay-de-la-Rosa, Matilde. (2017-02-01). «Genetic studies on the prehispanic population buried in Punta Azul cave (El Hierro, Canary Islands)» Journal of Archaeological Science 78: 20–28.  doi:10.1016/j.jas.2016.11.004. (kontsulta data: 2025-03-02).
  159. ↑ (Ingelesez) Drosou, Konstantina; Collin, Thomas C.; Freeman, Peter J.; Loynes, Robert; Freemont, Tony. (2020-10-12). «The first reported case of the rare mitochondrial haplotype H4a1 in ancient Egypt» Scientific Reports 10 (1): 17037.  doi:10.1038/s41598-020-74114-9. ISSN 2045-2322. PMID 33046824. PMC PMC7550590. (kontsulta data: 2025-03-02).
  160. ↑ (Ingelesez) Loreille, Odile; Ratnayake, Shashikala; Bazinet, Adam L.; Stockwell, Timothy B.; Sommer, Daniel D.; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Johnson, Philip L. F. et al.. (2018-03). «Biological Sexing of a 4000-Year-Old Egyptian Mummy Head to Assess the Potential of Nuclear DNA Recovery from the Most Damaged and Limited Forensic Specimens» Genes 9 (3): 135.  doi:10.3390/genes9030135. ISSN 2073-4425. PMID 29494531. PMC PMC5867856. (kontsulta data: 2025-03-02).
  161. ↑ «The Tutankhamun DNA Project» www.igenea.co.uk (kontsulta data: 2025-03-02).

Bibliografia osagarria eta sakontzeko

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Blasco Bosqued, Concepción eta Liesau, Corina (2001) "Conjunto campaniforme de Ciempozuelo" Real Academia de la Historia. hemendik hartua: Catálogo de la exposición Tesoros de la Real Academia de la Historia. 2001
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanpai-formako_ontzien_kultura&oldid=10454182"(e)tik eskuratuta