Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Lurra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Lur» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Artikulu hau eguzki-sistemako hirugarren planetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lur (argipena)».
Lurra Lurraren ikur astronomikoa
A planetary disk of white cloud formations, brown and green land masses, and dark blue oceans against a black background. The Arabian peninsula, Africa and Madagascar lie in the upper half of the disk, whereas Antarctica is at the bottom.
Lurraren irudi elkartua, NASAk egina.
Izendapenak
Izen alternatiboa
Mundua, Ludia, Gaia, Amalur
Ezaugarri orbitalak
Garaia: J2000.0
Afelioa
152098232 km
(1.01671388 UA) 
Perihelioa
147098290 km
(0.98329134 UA) 
Erdi-ardatz handia
149598261 km
(1.00000261 UA) [1]
Eszentrikotasuna 0.01671123[1]
365.256363004 egun[2]
(1.000017421 urte)
Batezbesteko abiadura orbitala
29.78 km/s[3]
(107200 km/h)
Batezbesteko anomalia
269.05°[4]
Makurdura orbitala 7.155° Eguzkiaren ekuatorera;
1.57869°[5] plano inbariantera.
348.73936°[3]
Perihelioaren argumentua
114.20783°[3]
Sateliteak 1 (Ilargia)
1070 satelite artifizial
21000 hondakin atal
10 cm baino handiagoak 

(2013-10-24)[6]
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
6371.0 km[7]
Ekuatoreko erradioa
6378.1 km[8]
Poloko erradioa
6356.8 km[9]
Zapaltzea 0.0033528[10]
1/298.257222101 (ETRS89)
Zirkunferentzia 40075.017 km (ekuatoriala) [8]
40007.86 km (meridionala) [11][oh 1]
Gainazal azalera
510072000 km2[12][13]
(148940000 km2 (29.2%) lehorra
361132000 km2 (70.8%) ura)
Bolumena 1.08321×1012km3[3]
Masa 5.97219×1024kg[14]
3.0×10-6 Eguzki)
Batezbesteko dentsitatea 5.514 g/cm3[3]
Gainazal grabitatea
9.807 m/s2
(1 g)
0.3307[15]
11.186 km/s[3]
Errotazio periodo siderala
0.99726968 d[16]
(23h 56m 4.100s)
Ekuatoreko errotazio abiadura
1,674.4 km/h (465.1 m/s)[17]
23°26' 21.4119[2]
Albedoa 0.367 (geom.)[3]
0.306 (Bond)[3]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
Kelvin 184 K[18] 288 K[19] 330 K[20]
Celsius −89.2 °C 15 °C 56.7 °C
Atmosfera
Gainazaleko presioa
101.325 kPa (itsas mailan)
Osaera 78.08% nitrogeno (N2)[3] (aire lehorra)
20.95% oxigeno (O2)
0.930% argon
0.039% karbono dioxido[21]
~ 1% ur lurrun (klimaren arabera)

Lurra Eguzki-sistemako hirugarren planeta da, dentsoena eta bizia duen planeta ezagun bakarra. Datazio erradiometrikoa erabilita eta beste ebidentzia iturri batzuk hartuta, Lurra orain dela 4.500 milioi urte baino gehiago sortu zen[22][23][24][25]. Lurraren grabitateak[26] espazioko beste objektu batzuekin elkarrekintza du, bereziki Eguzkia eta Ilargiarekin, Lurraren satelite natural bakarra. Lurrak Eguzkiaren inguruan bira bat ematen du 365,26 egunean behin, urte gisa ezagutzen den denbora. Denbora honetan zehar Lurrak bere buruari 366,26 bira ematen dizkio[oh 2].

Lurraren biraketa-ardatza bere plano orbitalarekiko okertua dago, urtaroak sortuz[27]. Ilargiaren eta Lurraren arteko grabitazio elkarrekintzak itsasaldiak sortzen ditu, Lurra bere ardatzean egonkortzen du eta biraketa abiadura geldotzen du[28]. Lurra da Eguzki-sistemako planetarik dentsoena eta lau planeta telurikoen artean handiena.

Lurraren litosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko[29] izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71 urez estalita dago[30]. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta. Poloak gehienbat izotzez daude estaliak, itsas-izotzak eta Antartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago, burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin eta mantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin. Geruza hauek plaken tektonika eragiten dute.

Lurraren historiako lehen mila milioi urtetan, bizia agertu zen ozeanoetan, eta Lurraren atmosfera eta gainazala eraldatzen hasi zen, organismo aerobiko eta anaerobiko ugari sortuz. Ebidentzia geologikoaren arabera, biziaren jatorria orain dela 4.100 milioi urte eman zen, gutxienez. Hortik aurrera, Lurrak Eguzkiarekiko duen distantziak, ezaugarri fisikoek eta historia geologikoak baimendu du biziaren eboluzioa eta garapena. Lurreko biodibertsitate milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuz iraungipen masiboetan izan ezik[31]. Lurrean bizi izan diren espezieen %99 baino gehiago iraungita dago[32][33][34]. Gaur egun zenbat espezie bizi diren eztabaidarako gaia da[35][36][37], espezie gehienak ez direlako oraindik deskribatu[38]. Lurrean 7.600 milioi gizaki bizi dira, haren biosferaren eta mineralen mende[39]. Gizakiek gizarte eta kultura ezberdinak garatu dituzte; politikoki, Lurrean 200 estatu burujabe baino gehiago daude.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lur hitzaren jatorriaren inguruan eztabaida dago. Joseba Lakarrak bere erro monosilabikoen teorian kokatzen du jatorria, eta *dur errotik datorrela dio[40]. Beste etimologia batek dio zelta jatorrikoa dela, eta gainazala edo zorua esan nahi zuen[41]; irlandera zaharrean Lár esaten zen[42] edo galesez llawr. Hitz hauek aitzinbritonieratik datoz, *lọr[43]. Hitz honetatik hainbat eratorri daude hizkuntza zeltatan: lor bretoiera zaharrean eta leur bretoieraz zein kornubieraz, edo laur aitzinako galesez; guzti hauen esanahia "zorua" da[44]. Aintzinzelterazko *ɸlārom hitzetik dator eta hau aitzinindoeuroperako *pleh₂rom edo *ploh₂rom hitzetatik. *pleh₂- erroak "laua izatea" esan nahi du[45]. Hitz horretatik eratortzen dira ere latinezko plautus (oskoen 𐌐𐌋𐌀𐌅𐌕𐌀𐌃 hitzetik; "laua", "zabala"), plānus ("laua") eta planta ("landare") hitzak[46]. Latinezko hitz hauen jatorri berberekoak dira euskarazko "laua", "leun" eta "landare".

Lurraren sinonimo bezala hainbat hitz erabiltzen dira. Horietako bat ludi da, Sabin Aranak asmatutako neologismoa, lu- hitzari -di atzizkia gehituta[47]. Beste bat mundu da (gaztelaniaz: mundo, frantsesez: monde), latineko mundus hitzetik eratorria eta hau etruskotik (𐌌𐌖𐌈) edo aitzinindoeuroperatik (*mh₂nd-). Jatorrian "garbia" edo "edertua" esan nahi du (konparatu kontrako inmundizia hitzarekin)[48][49].

Termino zientifikoak erabiltzen direnean, latinezko terra eta tellūs hitzak eta antzinako grezierako γῆ () ere erabiltzen dira. Terra hitza terraformazio bezalako hitzetan erabiltzen da, eta aitzinindoeuroperako *ters- hitzetik eratorria da, "lehorra"; tellus hitza teluriko bezalako hitzetan erabiltzen da, aitzinindoeuroperako *telh₂-o- hizetik ("zorua"); grezierazko γῆ hitza geologia bezalako hitzetan erabiltzen da; bertatik dator ere Lurra izendatzeko sinonimoa den Gaia.

Kronologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren historia»

Sorrera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Disko protoplanetarioaren irudikapen artistikoa.

Eguzki-sisteman aurkitutako materialik zaharrenak 4.567,2±0,6 milioi urte ditu[50]. Orain dela 4.540±40 milioi urte Lurraren lehen egitura osatu zen[51][52]. Eguzki sistemaren sorrera eta garapena aldi berean eman zen. Teorian, nebulosa edo disko protoplanetario batetik sortzen dira planetak. Grabitatearen ondorioz disko hori biratzen hasten da, eta biraketarekin lauago egiten sortu berria den izarraren inguruan. Planetak disko horretan ere sortzen hasten dira, grabitazioaren ondorioz. Nebulosa horretan gasak, izotza eta hautsa daude. Teoria nebularraren arabera, planetesimalak sortzen dira akrezioz, eta Lurra bezalako planeta batek 10 eta 20 milioi urte artean behar izan zituen osatzeko[53].

Ilargiaren sorrera ere Lurraren sorrerarekin batera ikertzen da. Ilargia orain dela 4.530 milioi urte inguru sortu zen[54]. Hipotesi nagusiaren arabera Marteren tamaina zuen objektu batek, Tea izenekoa, Lurraren aurka jo zuen eta kanporatutako materialaren akrezioa sortu zen Ilargia[55]. Ikuspegi honen arabera Theia Lurraren masaren %10 inguru zuen[56], eta bere masaren zati bat Lurrean barneratu zen[57]. Orain dela 4.100 eta 3.800 milioi urte artean asteroide kopuru handi batek Lurra eta Ilargiaren aurka jo zuen, Bonbardaketa Handi Berantiarra deitu den fenomenoan. Lurraren inguruan eragin handia izan zuen, baina bereziki Ilargiarenean.

Historia geologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Garai geologiko»

Lurraren atmosfera eta ozeanoak sumendien aktibitatearen eta desgasifikazioaren ondorioz sortu ziren. Ur lurruna iturri hauetatik atera eta kondentsatu zen ozeanoak sortzeko, eta asteroide, protoplaneta eta kometen izotzarekin kopurua handitu zen[58]. Eredu honen arabera, atmosferako berotegi-efektuko gasek ozenoak ez izoztea ekarri zuen, Eguzkiak garai hartan gaur egun duen Eguzkiaren argitasunaren %70 baino ez baitzuen[59]. Orain dela 3.500 milioi urte Lurraren eremu magnetikoa eratu zen, atmosfera Eguzki haizeak eramatea ekidin zuena[60].

Lurra izotz-bola bat izan zenekoa

Lurraren kanpoaldean zegoen magma urtua solidotzen hasi zen geruza bat sortuz. Bi eredu daude gaur egun prozesu hau azaltzeko[61]: batean lur lehorreko masak pixkanaka sortu ziren gaur egungo formara iritsi arte[62]; bestean, probabilitate handiagoarekin, sorrera hori azkarra izan zen[63] Lurraren historiaren lehen uneetan, eta ondoren mugimendurik gabeko egoera kontinental egon zen[64][65]. Kontinenteak plaken tektonikaren ondorioz sortu ziren, Lurraren barnealdearen bero galeraren ondorioz. Ehunka milioi urte pasa eta gero, superkontinenteak sortu eta bereizi dira behin eta berriz. Orain dela 750 milioi urte Rodinia izeneko superkontinentea hautsi zen. Ondoren berriro elkartu ziren, Pannotia izenekoa sortzeko orain dela 600-540 milioi urte artean. Hau berriro apurtu eta Pangea osatu zen, orain dela 180 milioi urte hautsi zena[66].

Hainbat alditan glaziazioak egon dira, adibidez Neoproterozoikoan ia-ia lur osoa izotzez estali zen[67][68]. Gaur egungo izotzaren distribuzioa orain dela 40 milioi urte inguru hasi zen, eta izotza orain dela 3 milioi urte hasi zen handitzen. Latitude altuko eremuetan glaziazio ezberdinak eman dira ziklikoki hortik aurrera, 40.000 eta 100.000 urtean behin. Azken glaziazio kontinental handia orain dela 10.000 urte amaitu zen[69].

Biziaren jatorria eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Biziaren jatorria»
Ezagutzen diren izaki bizidunik zaharrenak fumarolatan bizi ziren mikroorganismoak ziren, orain dela 4.280 milioi urte inguru sortuak.

Orain dela 4.000 milioi urte inguru euren burua erreakzio kimikoz erreplikatzeko gai ziren lehen molekulak sortu ziren. 500 milioi urte beranduago azken arbaso unibertsal komuna bizi izan zen[70]. Fotosintesiari esker Eguzkiaren energia zuzenean eralda zitekeen biologian. Sortutako oxigeno molekularrak () atmosferan metatu zen, eta eguzki-erradiazioaren izpi ultramoreen ondorioz ozono geruza () sortu zen atmosferaren goiko geruzatan[71]. Zelula txikiak beste handiagoen barruan sartuz eukarioto izeneko zelula konplexuak sortu ziren[72][73]. Zelula-koloniak geroz eta espezializatuago bilakatu ziren, eta horrekin lehen organismo zelulaniztunak sortu ziren. Ozonoak eteten zuen erradiazio ultramorea gutxituz, Lur lehorra kolonizatu zuen biziak[74]. Bizitzaren lehen ebidentzia fosila Austaliako Mendebaldeako hareharri batean aurkitutako orain dela 3.480 milioi urteko mikrobioak daude[75]. Groenlandiako arroka metasedimentario batzuetan orain dela 3.700 milioi urteko grafito biogeniko arrastoak aurkitu dira[76]. Australian ere orain dela 4.100 milioi urteko material biotikoa aurkitu da[77][78]. Hala ere mikroorganismoak zuzenean erakusten dituen ebidentzia zuzenik zaharrena orain dela 3.450 milioi urtekoa da[79][80].

Neoproterozoikoan, orain dela 750 eta 580 milioi urte, Lurraren gehiengoa izotzez estali zen. Elur-bola Lurra deitu den hipotesi hau oso interesgarria da ondoren gertatutako Kanbriarreko leherketa aztertzeko, fosilizatzen ziren lehenengo animalia eta landareak azkar konplexuago egiten hasi baitzen[81]. Kanbriarreko leherketaren ostean, orain dela 535 milioi urte, bost iraungitze masibo izan dira[82]. Horietatik azkena orain dela 65 milioi urte gertatu zen, Kretazeo eta Tertziarioa bereizteko balio duen meteorito batek dinosauroak eta beste hainbat animalia hil eta ugaztunei bidea utzi zienean. Ugaztunak orain dela 66 milioi urte hasi ziren dibertsifikatzen, eta hainbat milioi urte beranduago Orrorin tugenensis izeneko primate bat zutik ibiltzeko gaitasuna eskuratu zuen[83]. Honek tresnen erabilera eta komunikazioa bultzatu zuen, burmuin handiago estimulatuz, giza eboluzioaren oinarrian. Duela 20.000 urte, gizakiak nekazaritza garatu zuen, Neolitoko iraultzan, eta harekin batera lehenengo zibilizazioak sortu ziren orain dela 10.000 urte: horrek Lurraren itxura guztiz eraldatu zuen[84].

Etorkizuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eguzkia#Nukleoko_hidrogenoa_amaitu_ostean»

Lurraren etorkizun urruna Eguzkiaren etorkizunari lotuta dago. Hurrengo 1.100 milioi urtetan, eguzkiaren luminositatea %10 handituko da, eta hurrengo 3.500 milioi urtetan %40 inguru[85]. Lurrazaleko tenperatura etengabe igoko da, karbonoaren ziklo inorganikoa bizkortuz eta kontzentrazioa gutxituz, landareentzat hilgarria den punturaino (10 ppm C4 fotosintesirako) iritsiz hemendik 500-900 milioi urte inguru[86]. Landare gabeziak atmosferako oxigenoa galtzea ekarriko du, animalien bizia ere ezinezko eginez[87]. Beste mila milioi urte pasata, lurrazaleko ur guztia desagertuko da, eta batez besteko tenperatura globala 70 ºC inguru izango da[88]. Puntu horretatik aurrera, Lurrean bizia egon daiteke beste 500 milioi urtez, edo 2.300 milioi urte atmosferatik nitrogenoa kentzen bada[89]. Eguzkia egonkorra balitz ere betirako, hurrengo mila milioi urtetan ozeanoetako uraren %27 mantura jaitsiko da, ozeano erdiko gandorretan ez delako nahikoa lurrun aterako[90].

Eguzkia erraldoi gorria izango da hemendik 5.000 milioi urte inguru. Ereduek aurreikusten dute Eguzkiaren tamaina handituko dela UA 1 izan arte (150 milioi kilometro), gaur egun baino 250 aldiz handiagoa[91][92]. Lurraren patua zein izango den ez dago hain argi. Erraldoi gorri gisa, Eguzkiak bere masaren %30 inguru galduko du, beraz itsasaldien efektuen ondorioz Lurra 1,7 UA ingurura urrunduko da (250 milioi kilometro) Eguzkiak bere erradio maximoa duenean. Izaki bizidunik egongo balitz, ia guztia (edo agian guztia) desagertuko litzateke Eguzkiaren argitasuna handitu delako (gaur egun duena baino 5.000 aldiz distiratsuagoa izango da)[85]. 2008an egindako simulazio batek erakutsi zuen Lurraren orbita erortzen joango dela, pixkanaka, Eguzkiaren grabitazioaren tiraldiaren ondorioz. Kromosferan sartzen den momentuan Lurra lurrundu eta desagertuko da[91].

Ezaugarri fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Forma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurraren topografia, bere zentrotik neurtua.[93].

Lurraren forma esferoide oblatu batena da. Errotazioaren ondorioz, Lurra hanpatua dago poloetan eta zabalduago ekuatorean[94]. Lurraren diametroa ekuatorean poloet

o 43 kilometro handiagoa da. Beraz, Lurraren masa zentrotik urrunen dagoen puntua Ekuadorren dagoen Chimborazo sumendia da[95][96][97][98]. Esferoidearen erreferentziarako batez besteko diametroa 12.742 kilometro da. Topografia lokalak esferoide idealizatutik urruntzen du Lurraren forma, nahiz eta eskala globat batean desbideraketa hauek txikiak dira Lurraren erradioarekin alderatuta: desbideraketa maximoa Marianetako itsas hobian ematen da, %0,17, itsas-mailaren azpitik 10.911 metrora daudenak; Everest mendiak 8.848 metrora dago itsas-mailatik, eta bere desbideraketa %0,14 da[oh 3].

Geodesian, Lurreko ozeanoek lur lehorrik edo itsasaldirik eta haizerik gabe hartuko lukeen formari geoide esaten zaio. Zehatzago esanda, geoidea da itsas mailan grabitazio ekipotentziala duen gainazala.

Tamaina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekuatoreko zirkunferentzia 40 091 km-koa da, diametroa aldiz, ekuatorean 12 756 km-koa den bitartean, poloetan 12 730 km-koa da.

Erreferentziazko bataz besteko diametroa 12 742 km ingurukoa da, gutxi gorabehera, 40 000/π. Garrantzitsua da jakitea, metroa definitzeko ekuatoretik Ipar Polora dagoen distantzia hartu zen ardatz gisa, Parisetik (Frantzia) pasata. Aipatutako distantziaren bat hamar milioirenek metro bat osatzen dute.

Lur planetaren tamainaren lehen neurketa Eratostenesek egin zuen, K. a. 240 urtean. Garai haietan Lurra itxura biribileko gisa irudikatzen eta onartzen zela esan beharra dago. Eratostenesek kalkulu konplexu hau egiteko Eguzkiak solstizioan zegoenean argitzen zuen lur eremuaren angelua neurtu zuen, Alexandriatik eta Sienatik, bi hiri hauen arteko distantzia 750 km-koa izanik. Egindako kalkuluei esker eskuratu zuen neurria 12 000 km-ko diametroa izan zen eta 40 000 km-ko zirkunferentzia, gaur egungo datuetatik oso hurbil egon zen, izan ere, %6-ko akatsa baino ez zuen egin.

Urteak pasa eta handik mende bat ingurura, Apameako Posidoniok, helburu berdinarekin, kalkuluak egiten hasi eta emaitza ezberdinak atera zitzaizkion. Haren arabera, 29 000 km-ko zirkunferentzia eduki beharko luke gure planetak, gaur egungo datuak begiratuz gero, zehaztasun gutxikoak direla jakingo dugu. Ptolomeok balio hau onartu zuenez, hurrengo mendeetan zehar erabilia izan zen, Eratostenesenak erdi ahaztuta geratu ziren bitartean.

1521ean Magallaesek gure munduari itzuli osoa eman zionean, Eratostenesen neurria berrezarri zen.

Konposizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurrazalaren konposizio kimikoa[99][100]
Konposatua Formula Konposizioa
Kontinentala Ozeanikoa
silikatoak %60,6 %48,6
aluminio oxido %15,9 %16,5
kaltzio oxido %6,41 %12,3
magnesio oxido %4,66 %6,8
burdin oxido %6,71 %6,2
sodio oxido %3,07 %2,6
potasio oxido %1,81 %0,4
titanio dioxido %0,72 %1,4
fosforo pentaoxido %0,13 %0,3
manganeso oxido %0,10 %1,4
Guztira %100,1 %99,9

Lurraren masa 5.97×1024 kg inguru da. Batez ere burdinez (%32,1), oxigenoz (%30,1), silizioz (%15,1), magnesioz (%13,9), sufrez (%2,9), nikelez (%1,8), kaltzioz (%1,5) eta aluminioz (%1,4 osatuta dago; gainontzeko %1,2 beste elementu kimikoen trazak dira. Masaren segragazioaren ondorioz, nukleoa batez ere burdinez osatuta dagoela estimatzen da (%88,8), nikel (%5,8), sufre (%4,5) eta elementu trazekin batera[101].

Lurrazalaren osagai nagusi ia guztiak oxidoak dira. Oxido ez direnen artean kloroa, sufrea eta fluorra dira, baina arroken %1 baino ez dira. Lurrazalaren %99 hamaika oxidok osatzen dute, batez ere silikatoak, alumina, burdin oxidoa, karea, magnesia eta potasak[102].

Barne egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren egitura»

Lurraren egitura, beste planeta teluriko guztietan bezala, geruzatan bereizia dago. Geruza hauek izan daitezke kimikoak edo fisikoak. Bi eredu daude lurraren barnealdea azaltzeko, eredu geoestatikoa eta geodinamikoa. Lurraren egitura mekanikoa aztertzen badugu, eredu geodinamikoa izango dugu; erreologia bakarrik aztertzen badugu, geoestatikoa. Eredu batean mantua dena eta bestean mesosfera denaren barnealdean nukleoa dago. Nukleoaren kanpoaldean biskositate oso baxua duen zona likido bat dago, eta barruan solidoa den barne nukleoa[103]. Barne nukleoak planetak baino pixka bat azkarrago biratzen du, 0,1-0,5º inguru gehiago urtean[104]. Barne nukleo honen erradioa lurraren bosten bat da.

Eredu geostatikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eredu geoestatikoa eta geodinamikoa erakusten duen eskema.

Eredu geodinamikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Litosfera. Modu elastikoan jarduten duen goiko azala da. 250 km-ko lodiera du eta lurrazal osoa eta mantuaren zati bat hartzen ditu.
  • Astenosfera. Fluxu eran portatzen den mantuaren zatia da. Geruza horretan uhin sismikoen abiadura jaisten da.
  • Mesosfera edo behe mantua. Mineralak dentsoagoak bilakatzen dira euren konposaketa aldatu gabe.
  • D geruza. Mesosfera eta endosferaren arteko trantsizio aldea da. Arrokak asko berotu eta litosferaraino igo daitezke sumendiak sortuz.
  • Endosfera. Eredu geoestatikoko nukleoaren parekoa da.

Beroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurraren barne-beroa akrezio planetarioak sortutako hondar-berotik (%20) eta desintegrazio erradioaktiboak sortzen duen berotik (%80) dator.[105] Lur planetaren kasuan, bero gehien ekoizten duten isotopoak hauek dira: potasio-40, uranio-238, uranio-235 eta torio-232.[106] Planetaren erdigune edo nukleoan, tenperatura 7000ºK-etara eta presioa 360 GPa-ko iritsi daiteke.[107] Lur planetaren bero-iturri nagusia isotopoen desintegrazio erradioaktiboan oinarritutakoa denez, gure planeta gaztea zenean, bizitza ez oso luzeko isotopoak erabat desintegratu baino lehen, beroa askoz ere handiagoa eduki behar izan zuela diote zientzialariek. Bero ekoizpen gehigarri honek, gutxi gorabehera duela 3000 milioi urte gaur egungoaren bikoitza zena,[105] planetaren barneko tenperatura gradienteak areagotu izanaren aukera aintzakotzat hartzeko modukoa da. Hau hala izan bazen, mantuaren konbekzioa eta plaken tektonika askoz ere nabariagoa izango zen eta beraz, komatiten antzeko harri igneoen eraketa bideragarria. Bestela esanda, aipatutako harrien existentzia azalduko zuen tenperatura gradienteak areagotu izanak.[108]

Gaur egun bero ekoizpen handiena duten isotopoak[109]
Isotopoa Igorritako beroa
Isotopoa Watt/kg-ko
Batez besteko bizia
Urtetan
Mantuan dagoen batez besteko kontzentrazioa
Kg isotopo/kg mantuko
Igorritako beroa
Mantuan W/kg
238U 9,46 × 10-5 4,47 × 109 30,8 × 10-9 2,91 × 10-12
235U 5,69 × 10-4 7,04 × 108 0,22 × 10-9 1,25 × 10-13
232Th 2,64 × 10-5 1,40 × 1010 124 × 10-9 3,27 × 10-12
40K 2,92 × 10-5 1,25 × 109 36,9 × 10-9 1,08 × 10-12

Lurraren bero-galeraren batez bestekoa 87 mW m-2-koa da; hala hala izanda, planetaren bero-galera orokorra 4,42 × 1013 W-koa da.[110] Nukleoaren energia termikoaren zati batek, mantuko lumei esker gainazalerantz ihes egiten du, prozesu edo konbekzio mota hau tenperatura altuetan haitzak azaleratzean datza. Luma hauek puntu beroak eta basaltozko koladak eragin ditzakete.[111] Lurrak galtzen duen bero gehienak plaka tektonikoen artetik igaroz edo hauetatik iragazi eta ozeanoko dortsaletan dauden mantuaren azaleratzeetatik ihes egiten du. Gainerako galera guztiak litosferaren bidez gertatzen dira, batez ere ozeanoetan, bertan lurrazala kontinenteetan baino askoz ere meheagoa baita.[112]

Plaken tektonika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Plaken tektonika»
Munduko plaka tektonikoen mapa.
Muga motak adierazten dituen eskema

Plaken tektonikaren teoriaren arabera, Lurraren azala plaka deritzen zenbait zatitan banatuta dago. Plaka horiek litosfera-zati mugikorrak dira; beraz, lurrazal kontinentalaz edota lurrazal ozeanikoz eta mantu zati batez osatuta daude, eta 80 eta 150 km bitarteko lodiera dute. Litosfera-zatiak edo plakak, denbora-eskala geologikoan, makurdurarekiko zurruntasunik gabeko fluido likatsuen gisan jokatzen duen astenosferaren gainean mugitzen dira, 1-20 cm/u bitarteko abiadurarekin[113]. Beraz, plakak esfera baten gaineko estalki-zati mugikor gisa irudika daitezke. Plaken etengabeko mugimenduen eraginez, esfortzu izugarriak sortzen dira, eta horiek plaken arteko mugetan lurrikara edo prozesu magmatikoen bitartez islatzen den deformazioa eragiten dute. Deformazioa, batez ere, plaken arteko mugetan pilatzen denez, plakek gorputz zurrun gisa jokatzen dutela onartzen da. Plaken mugimenduaren arabera, hiru muga-mota bereizten dira: muga dibergenteak, non plakak elkarrengandik urrundu egiten baitira (rift kontinentalak eta ozeano-gandorrak); muga konbergente edo subdukzio-eremuak, non plaken hurbilketa-mugimenduaren ondorioz plaka bat bestearen azpitik mantuan barneratzen baita; eta muga kontserbakorrak edo faila transformatzaileak, zeinetan plaken mugimendua horizontalki eta norabide berean gertatzen baita litosfera sortu edo deuseztatu gabe[114].

Plaken arteko mugak dira lurrazalean aurki daitezkeen eremurik ezegonkorrenak; horietan sortzen dira lurrikara eta sumendi gehienak, eta muga horietan garatzen dira Lurraren azaleko ezaugarri topografiko nabarmenenak (ozeano-gandorrak, ozeanoetako fosak eta mendikateak). Prozesu horiek erabiliz definitu dira lurrazala osatzen duten zazpi plaka nagusiak: Ozeano Barekoa, Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa, Eurasiakoa, Afrikakoa, India-Australiakoa eta Antartikakoa. Horietaz gain, eskala txikiagoko dozena bat plaka definitzen dira; horien artean ezagunenak Ozeano Barearen ekialdean dauden Nazca eta Cocos plakak dira[114]. Cocos plaka da guztietan mugimendurik azkarrena duena, urtero 75 milimetro mugitzen baita[115]. Plakarik geldoena, aldiz, Eurasiar plaka da, 21 milimetrorekin urtean[116]. Plaka bat litosfera ozeanikoz soilik egon daiteke eratuta (Ozeano Bareko plaka), edo litosfera ozeanikoz eta kontinentalaz, baina sekula ez litosfera kontinentalaz soilik[114].

Lurrazala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Litosfera» eta «Forma geografiko»
Urik gabeko Lurra. Altuerak 20 aldiz handiagotuak daude. Klik eginez gero, irudia mugitu daiteke.
Urik gabeko Lurra. Altuerak 20 aldiz handiagotuak daude. Klik eginez gero, irudia mugitu daiteke.

Lurraren azalera 510 milioi km2 ingurukoa da.[117] Honen % 70,8, hau da, 361,13 milioi km2 itsas mailaren azpitik dago eta itsas urez estalia dago.[118] Ozeanoen azaleraren azpian, plataforma kontinental gehienak, mendiak, sumendiak,[119] lubaki ozeanikoak, urpeko arroilak, goi-ordoki ozeanikoak, mundu osoa hartzen duten ozeano erdiko mendikateak daude. Gainerako % 29,2a, 148.94 milioi km2, ez dago urez estalia. Leku batetik bestera erliebea oso ezberdina da eta mendiak, basamortuak, lautadak, goi-ordokiak eta bestelako forma geografikoak aurkitu ditzakegu bertan. Tektonika, higadura, sumendi-erupzioak, uholdeak, meteorizazioa, glaziazioa, koralezko arrezifeen hazkundea eta meteoritoen eragina dira Lurraren azalera etengabe birmoldatzen duten prozesuak, denbora geologikoan.[120][121]

Lurrazal kontinentala dentsitate txikiko materialez osatua dago, esate baterako, granito igneoak eta andesita. Basaltoa ez da hain ohikoa urik gabeko lurrazalean, baina dentsitate gutxiago duen arroka bolkaniko hau ozeanoen hondoetako osagai nagusia da.[122] Arroka sedimentarioak lurperatuta geratu eta elkarrekin trinkotutako sedimentuek osatzen dute. Ia kontinenteko azaleraren % 75a arroka sedimentarioek estaltzen dute, nahiz eta lurrazalaren % 5 osatzen duten soilik.[123] Lurrean aurkitutako hirugarren arroka mota arroka metamorfikoa da. Mota hau jadanik existitzen diren arroka moten eraldaketaren ondorioz sortutakoa da, presio eta tenperatura altuen eraginez. Lurraren gainazalean silikatozko mineral ugarienak kuartzoa, feldespatoak, anfibola, mika, piroxenoa eta olibinoa dira.[124] Karbonatozko mineral arruntak kaltzita (kareharrian aurkitzen dena) eta dolomita dira.[125]

Lurraren azaleraren altuera Itsaso Hilaren -418 metroetatik (lurreko puntu baxuena), Everest mendiko 8.848 metroetara doa, hau delarik munduko punturik altuena. Itsas mailaren gainetik dagoen lurraren batez besteko altuera 797 metrokoa da.[126]

Pedosfera lurrazal kontinentalaren kanpoaldeko geruza da eta lurzorua eta lurzoruaren eraketa prozesuetan oinarritzen da. Landatu daitekeen lurrazala lurrazal lehorraren % 10,9a da, % 1,3 laborantza izanik iraunkorki.[127][128] Lurrazal lehorraren % 40 inguru nekazaritzan erabiltzen da: 16,7 miloi km2 laborantzan eta eta 33,5 milioi km2 larreetan.[129]

Hidrosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hidrosfera»

Lurraren azalera handiena urak hartzen du. Esan genezake, Lurraren azalerako 4 zatitik 3 ura direla. Ur masa guzti horri hidrosfera deritzo, eta ur gaziz eta ur gezaz osaturik dago. Baina ur gazi eta gezaren arteko banaketa ez da orekatua: ur guztitik %94 ur gazia da eta %6 bakarrik da ur geza. Ura izotz forman egon daiteke (solidoa), glaziarretan eta izotz-kaskoetan gertatzen den bezala, likidoa itsasoetan, lakuetan, ibaietan eta abarretan.

Atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren atmosfera»
Lurraren hodeitza erakusten duen argazkia, NASAko Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer tresna erabiliz aterata.
Lurraren hodeitza erakusten duen argazkia, NASAko Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer tresna erabiliz aterata.

Lurraren itsas mailako presio atmosferikoa 101,325 kPa edo 14,696 psi-koa da batezbesteko[130], eta 8,5 km-ko altuera du[131]. Atmosfera lehor batean, osaera honakoa da: % 78,084 nitrogenoa, % 20,946 oxigenoa, % 0,934 argona eta karbono dioxido eta beste gas molekulen kopuru txikia.[130] Ur lurrunaren edukia % 0,01 eta % 4 artean dago[130], baina bataz beste % 1 inguru da[131]. Troposferaren altuera latitudearekin aldatzen da: poloetan 8 kilometrokoa da, ekuatorean 17 km-tara iristen delarik. Eguraldiaren eta urtaroko faktoreen arabera aldakuntza batzuk jasaten ditu.[132]

Lurraren biosferak bere atmosfera nabarmenki aldatu du. Fotosintesi oxigenikoaren ondorioz, duela 2,7 miloi urte sortzen hasi zena, gaur egun nitrogeno-oxigenoz osatuta dugun atmosfera osatuz joan zen.[71] Aldaketa horrek organismo aerobikoen ugaritzea ahalbidetu zuen, eta era ez zuzenean, ozono geruzaren eraketa, O2 atmosferiko hori O3an bihurtzen joan baitzen. Ozono geruzak eguzki-erradiazio ultramorearen oztopatzen du, Lurrean bizitza ahalbidetuz.[133] Bizitzarentzat garrantzitsuak diren beste funtzio atmosferikoak ur lurruna garraiatzea, gas erabilgarriak eskaintzea, meteoro txikiek azalera kolpatu aurretik erretzea eta tenperatura leuntzea lirateke.[134] Azken fenomeno hau berotegi-efektua bezala ezagutzen da: atmosferan dauden molekulek lurretik igortzen den energia termikoa harrapatzen dute, ondorioz batez besteko tenperatura igoz. Ur lurruna, karbono dioxidoa, metanoa, oxido nitrosoa eta ozonoa dira berotegi-efektua sortzen duten gas nagusiak. Beroaren atxikipen-efektu hori gabe, batez besteko tenperatura -18 °C izango litzateke, oraingo +15 °C-en aldean[135], eta ziurrenik Lurreko bizitza ez litzateke gaur egungo forman existituko.[136] 2017ko maiatzean, argi distira batzuk, milioika kilometrotara zegoen satelite batetik ikusi zituztenak, atmosferako izotz kristalek islatutako argia zela aurkitu zuten.[137][138]

Eguraldia eta klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Meteorologia», «Eguraldi» eta «Klima»

Goi-atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kanpo-espazio»

Eremu grabitatorioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eremu magnetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren eremu magnetikoa»

Lurra iman bat bezalakoa da; iman horren poloak lurburuetatik oso hurbil daude. Horregatik iparrorratzaren orratzak iparraldeko eta hegoaldeko polo magnetikoekin lerroz lerro jartzen dira. Eremu magnetikoak Lurraren kanpoko gunean dabilen burdin urtuaren eroamenak eragiten duen korronte elektrikoan du sorburua. Hala, Lurra eremu magnetiko batek (magnetosferak) inguratua dago; magnetosfera hori atmosferan 140 km-tik gora hedatzen da, eta Eguzkiak igortzen dituen partikula karga elektrikodunak erakartzen ditu eta guztiz garrantzizkoa da hori hala izatea, partikula horiek Lurrera eroriz gero bizitza suntsituko bailukete. Oso gertaera ikusgarriak izaten dira halakoetan: aurorak).

Magnetosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Magnetosfera»

Orbita eta errotazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Lurraren mugimenduak»
Lurraren errotazio mugimendua.

Lurra, gainerako planetak bezala, bi higidura nagusiren mendean dago, errotazio higiduraren eta translazio higiduraren mendean, hain zuzen. Lurrak errotazioa, hots, bere ardatzaren gaineko jira osoa egiteko, 23 ordu, 56 minutu eta 4 segundo behar ditu (egunaren iraupena). Halaber, Eguzkiaren grabitazio indarrak erakarrita, Lurrak segundo bakoitzeko 29,8 km egiten ditu Eguzkiaren inguruko orbita eliptikoan zehar (translazioa), eta 365,25 egun behar ditu itzuli osoa egiteko (urtearen iraupena). Lurraren bi higidura horien planoek 23° 27'-ko angelua eratzen dute, ekliptikaren angelua deitua. Planetaren errotazioak sortzen duen indar zentrifugoa dela eta, Lurrak esfera baten eitea du, zapalagoa Ipar eta Hego buruetan Ekuatore aldean baino.

Orbita[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errotazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makurdura axiala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizigarritasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baliabide naturalak eta lurzoruaren erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hondamendi naturalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giza geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ilargia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Ilargia»
Zenbat Ilargi du Lurrak?

Ilargia Lurraren satelite bakarra da. Lurraren inguruan biraka dabilena. Ilargia eta Lurraren artean, batez beste, 380.000 km daude. Ilargia Lurretik lau modu desberdinetan ikus daiteke. Modu bakoitzak aldi izena jaso du. Ilargialdiek ilgora, ilbehera, iargi berria eta ilargi betea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Denbora horrek hilabete sinodiko izena dauka. Ilargiaren traslazio eta errotazio denborak berdinak dira, horregatik alde bera ikusten da beti Lurretik.

Itsasaldiak Ilargiaren eraginpean doaz, eta hondartzara goazenean aurkitu dezakegu bai itsasgora, itsasoa aurrera doanean; bai itsasbehera, itsasoa atzera doanean.

Asteroideak eta satelite artifizialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikuspegi historikoa eta kulturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Lurraren zirkunferentzia ia zehazki 40.000 kilometrokoa da, izan ere metroa neurri honen arabera kalibratu zen, Polotik Ekuatorera dagoen distantziaren 10 milioirena. Informazio gehiagorako, irakurri Sistema metriko hamartarra artikulua.
  2. Bi neurketa hauen arteko tartea Lurrak Eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen duenean ardatzarekiko bira gehigarri bat suposatzen duelako egiten da.
  3. Bestela esanda, Lurrak billar bola baten tamaina izango balu, mendi altuak eta ozeano sakonak inperfekzio txikiak baino ez lirateke, eta lautada handiak edo lautada abisalak eskualde oso leunak lirateke

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Simon, J. L.; Bretagnon, P.; Chapront, J.; Chapront-Touze, M.; Francou, G.; Laskar, J. (1994-02-01) «Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets» Astronomy and Astrophysics (282): 663–683 ISSN 0004-6361 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  2. a b   USEFUL CONSTANTS . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  3. a b c d e f g h i   Earth Fact Sheet . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  4.   Earth mean anomaly|website=Wolfram Alpha - Wolfram|Alpha Results . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  5.   Allen, C. W. (2000) Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia) AIP Press ISBN 0387987460 .
  6. (Ingelesez)  «How Many Satellites are in Space? - Universe Today» Universe Today 2013-10-24 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  7.   CRC handbook of chemistry and physics, 2000-2001 (81st ed. argitaraldia) CRC Press 2000 ISBN 0849304814 .
  8. a b   NGA: (U) World Geodetic System 1984 (UNCLASSIFIED) . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  9.   Global earth physics : a handbook of physical constants American Geophysical Union 1995 ISBN 0875908519 .
  10.   Petit, International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Conventions Centre. US Naval Observatory (USNO). Bureau International des Poids et Mesures (BIPM). Hrsg.: Dennis D. McCarthy ; Gerard (2004) IERS Conventions (2003) Bundesamt für Kartographie und Geodäsie ISBN 3898888843 .
  11.   How WGS 84 defines Earth 2011-04-24 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  12.   8(o) Introduction to the Oceans . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  13. (Ingelesez)  The World Factbook — Central Intelligence Agency . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  14.   Earth - By the Numbers | Planets - NASA Solar System Exploration . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  15.   Williams, James G. (1994-08-01) «Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation» The Astronomical Journal (108): 711–724 doi:10.1086/117108 ISSN 0004-6256 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  16.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000) Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia) AIP Press ISBN 0387987460 .
  17.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000) Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia) AIP Press ISBN 0387987460 .
  18.   World: Lowest Temperature | ASU World Meteorological Organization 2010-06-16 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  19. (Ingelesez)  Temperature may hit high in 2010 2009-12-10 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  20.   World: Highest Temperature | ASU World Meteorological Organization 2013-01-04 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  21. National Oceanic & Atmospheric Administration (NOAA) – Earth System Research Laboratory (ESRL), Trends in Carbon Dioxide.
  22.   Geologic Time: Age of the Earth . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  23.   Lurraren adina - Zientzia.eus . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  24.   Dalrymple, G. Brent «The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved» Geological Society, London, Special Publications (1): 205–221 doi:10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  25.   Manhes, Gérard; Allègre, Claude J.; Dupré, Bernard; Hamelin, Bruno «Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics» Earth and Planetary Science Letters (3): 370–382 doi:10.1016/0012-821x(80)90024-2 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  26.   Lurreko grabitatea. PisuaBatxilergoko Fisikako edukiak Ordiziako Jakintza ikastolan . Noiz kontsultatua: 2018-12-11 .
  27.   Global earth physics : a handbook of physical constants American Geophysical Union 1995 ISBN 0875908519 PMC 31753729 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  28. (Ingelesez)  Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A. C. M.; Levrard, B. (2004-11-23) «A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth» Astronomy & Astrophysics (1): 261–285 doi:10.1051/0004-6361:20041335 ISSN 0004-6361 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  29.   «Txikipedia:Plaken tektonika - Wikipedia, entziklopedia askea.» eu.wikipedia.org . Noiz kontsultatua: 2018-12-11 .
  30. (Ingelesez)  «Oceans & Coasts | National Oceanic and Atmospheric Administration» www.noaa.gov . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  31.   Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Ferry, Paul A. (2010-08-23) «Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land» Biology Letters (4): 544–547 doi:10.1098/rsbl.2009.1024 ISSN 1744-957X PMID 20106856 PMC PMC2936204 . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  32. (Ingelesez)  Kunin, W. E.; Gaston, K. J. (2012-12-06) The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences Springer Science & Business Media ISBN 9789401158749 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  33. (Ingelesez)  Stearns, Beverly Peterson; Stearns, Stephen C. (2000) Watching, from the Edge of Extinction Yale University Press ISBN 0300084692 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  34. (Ingelesez)  Opinion | Prehistory’s Brilliant Future . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  35. (Ingelesez)  «How many species on Earth? About 8.7 million, new estimate says» ScienceDaily . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  36.   Biodibertsitatearena, 1 Noe zaharraren legatua - Zientzia.eus . Noiz kontsultatua: 2017-11-30 .
  37. (Ingelesez)  «Researchers find that Earth may be home to 1 trillion species | NSF - National Science Foundation» www.nsf.gov . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  38.   Mora, Camilo; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina; Simpson, Alastair G. B.; Worm, Boris (2011-08-23) «How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?» PLoS Biology (8) doi:10.1371/journal.pbio.1001127 ISSN 1544-9173 PMID 21886479 PMC PMC3160336 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  39. (Ingelesez)  Hwang, Andrew D. «7.5 billion and counting: How many humans can the Earth support?» The Conversation . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  40. (Gaztelaniaz)  Andrinua, Joseba Andoni Lakarra (2011) «Erro monosilabikoaren teoria eta aitzineuskararen berreraiketa: zenbaii alderdi eta ondorio» Fontes linguae vasconum: Studia et documenta (113) ISSN 0046-435X . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  41. (Gaztelaniaz)  Charencey, Hyacinthe de (1908) «Neuf étymologies basques» Revista internacional de los estudios vascos = Eusko ikaskuntzen nazioarteko aldizkaria = Revue internationale des ètudes basques = International journal on Basque studies, RIEV (4) ISSN 0212-7016 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  42. (Ingelesez)  edil@qub.ac.uk «eDIL - Irish Language Dictionary» edil.qub.ac.uk . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  43.   Ranko., Matasović, (2009) Etymological dictionary of proto-Celtic Brill ISBN 9789004173361 PMC 262430534 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  44. (Ingelesez)  «Reconstruction:Proto-Brythonic/lọr - Wiktionary» en.wiktionary.org . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  45.   1973-, Vaan, Michiel Arnoud Cor de, (2008) Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages Brill ISBN 9789004167971 PMC 225873936 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  46. (Ingelesez)  «Reconstruction:Proto-Indo-European/pleh₂- - Wiktionary» en.wiktionary.org . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  47.   Inés., Pagola Hernández, (2005) Neologismos en la obra de Sabino Arana Goiri Euskaltzaindia ISBN 8495438232 PMC 433329956 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  48.   [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=mundus1 «Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, mundus»] www.perseus.tufts.edu . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  49.   [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=mundus2 «Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, mundus»] www.perseus.tufts.edu . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  50. (Ingelesez)  Bowring, S. A.; Housh, T. (1995-09-15) «The Earth's early evolution» Science (5230): 1535–1540 doi:10.1126/science.7667634 ISSN 0036-8075 PMID 7667634 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  51.   Brent., Dalrymple, G. (1991) The age of the earth Stanford University Press ISBN 0804715696 PMC 22347190 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  52.   Dalrymple, G. Brent (2001) «The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved» Geological Society, London, Special Publications (1): 205–221 doi:10.1144/gsl.sp.2001.190.01.14 ISSN 0305-8719 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  53. (Ingelesez)  Yin, Qingzhu; Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F. (2002-08) «A short timescale for terrestrial planet formation from Hf–Wchronometry of meteorites» Nature (6901): 949–952 doi:10.1038/nature00995 ISSN 0028-0836 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  54. (Ingelesez)  Kleine, Thorsten; Palme, Herbert; Mezger, Klaus; Halliday, Alex N. (2005-12-09) «Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon» Science (5754): 1671–1674 doi:10.1126/science.1118842 ISSN 0036-8075 PMID 16308422 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  55.   Controversial Moon Origin Theory Rewrites History : Discovery News 2010-01-09 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  56. (Ingelesez)  M., Canup, R.; E., Asphaug, (2001-12) «An impact origin of the Earth-Moon system» AGU Fall Meeting Abstracts . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  57. (Ingelesez)  Canup, Robin M.; Asphaug, Erik (2001-08) «Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation» Nature (6848): 708–712 doi:10.1038/35089010 ISSN 0028-0836 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  58. (Ingelesez)  Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000-11) «Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth» Meteoritics & Planetary Science (6): 1309–1320 doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x ISSN 1086-9379 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  59.   The evolving Sun and its influence on planetary environments : proceedings of a workshop held at Instituto de Astrofísica de Andalucía, Granada, Spain, 18-20 June 2001 (1st ed. argitaraldia) Astronomical Society of the Pacific 2002 ISBN 1583811095 PMC 51893229 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  60.   Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  61.   1930-2015., Rogers, John J. W. (John James William), (2004) Continents and supercontinents Oxford University Press ISBN 1423720504 PMC 61341472 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  62. (Ingelesez)  Hurley, Patrick M.; Rand, John R. (1969-06-13) «Pre-Drift Continental Nuclei» Science (3885): 1229–1242 doi:10.1126/science.164.3885.1229 ISSN 0036-8075 PMID 17772560 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  63.   De Smet, J.; Van den Berg, A.P.; Vlaar, N.J. (2000-07) «Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle» Tectonophysics (1-2): 19–33 doi:10.1016/s0040-1951(00)00055-x ISSN 0040-1951 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  64. (Ingelesez)  Harrison, T. M.; Blichert-Toft, J.; Müller, W.; Albarede, F.; Holden, P.; Mojzsis, S. J. (2005-12-23) «Heterogeneous Hadean Hafnium: Evidence of Continental Crust at 4.4 to 4.5 Ga» Science (5756): 1947–1950 doi:10.1126/science.1117926 ISSN 0036-8075 PMID 16293721 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  65.   Hong, Dawei; Zhang, Jisheng; Wang, Tao; Wang, Shiguang; Xie, Xilin (2004-09) «Continental crustal growth and the supercontinental cycle: evidence from the Central Asian Orogenic Belt» Journal of Asian Earth Sciences (5): 799–813 doi:10.1016/s1367-9120(03)00134-2 ISSN 1367-9120 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  66.   Murphy, J. Brendan; Nance, R. (2004) «How Do Supercontinents Assemble?» American Scientist (4): 324 doi:10.1511/2004.4.324 ISSN 0003-0996 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  67. (Ingelesez)  Pu, Judy P.; Bowring, Samuel A.; Ramezani, Jahandar; Myrow, Paul; Raub, Timothy D.; Landing, Ed; Mills, Andrea; Hodgin, Eben et al. (2016-09-28) «Dodging snowballs: Geochronology of the Gaskiers glaciation and the first appearance of the Ediacaran biota» Geology (11): 955–958 doi:10.1130/g38284.1 ISSN 0091-7613 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  68. (Ingelesez)  Harland, W. B. (1964-05) «Critical evidence for a great infra-Cambrian glaciation» Geologische Rundschau (1): 45–61 doi:10.1007/bf01821169 ISSN 0016-7835 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  69.   «Paleoclimatology» www.lakepowell.net . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  70.   Doolittle, W. F. (2000-2) «Uprooting the tree of life» Scientific American (2): 90–95 ISSN 0036-8733 PMID 10710791 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  71. a b (Ingelesez)  Zimmer, Carl The Mystery of Earth’s Oxygen . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  72. (Ingelesez)  http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0469%281965%29022%3C0225%3AOTOARO%3E2.0.CO%3B2 doi:10.1175/1520-0469(1965)022%3C0225:otoaro%3E2.0.co;2 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  73.   Gray, Michael W. (2017-05-15) «Lynn Margulis and the endosymbiont hypothesis: 50 years later» Molecular Biology of the Cell (10): 1285–1287 doi:10.1091/mbc.E16-07-0509 ISSN 1059-1524 PMID 28495966 PMC PMC5426843 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  74. (Ingelesez)  «NASA - Early Life on Land» www.nasa.gov . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  75. (Ingelesez)  Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (2013-12) «Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in theca.3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia» Astrobiology (12): 1103–1124 doi:10.1089/ast.2013.1030 ISSN 1531-1074 PMID 24205812 PMC PMC3870916 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  76.   Ohtomo, Yoko; Kakegawa, Takeshi; Ishida, Akizumi; Nagase, Toshiro; Rosing, Minik T. (2013-12-08) «Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks» Nature Geoscience (1): 25–28 doi:10.1038/ngeo2025 ISSN 1752-0894 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  77.   «Excite News - Hints of life on what was thought to be desolate early Earth» apnews.excite.com . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  78. (Ingelesez)  Bell, Elizabeth A.; Boehnke, Patrick; Harrison, T. Mark; Mao, Wendy L. (2015-11-24) «Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon» Proceedings of the National Academy of Sciences (47): 14518–14521 doi:10.1073/pnas.1517557112 ISSN 0027-8424 PMID 26483481 PMC PMC4664351 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  79. (Ingelesez)  «Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3.5 billion years ago» news.wisc.edu . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  80. (Ingelesez)  Schopf, J. William; Kitajima, Kouki; Spicuzza, Michael J.; Kudryavtsev, Anatoliy B.; Valley, John W. (2018-01-02) «SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon-correlated carbon isotope compositions» Proceedings of the National Academy of Sciences (1): 53–58 doi:10.1073/pnas.1718063115 ISSN 0027-8424 PMID 29255053 PMC PMC5776830 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  81.   The Proterozoic biosphere : a multidisciplinary study Cambridge University Press 1992 ISBN 0521366151 PMC 23583672 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  82. (Ingelesez)  Raup, David M.; Sepkoski, J. John (1982-03-19) «Mass Extinctions in the Marine Fossil Record» Science (4539): 1501–1503 doi:10.1126/science.215.4539.1501 ISSN 0036-8075 PMID 17788674 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  83.   Gould, Stephen Jay (1994-10) «The Evolution of Life on the Earth» Scientific American (4): 84–91 doi:10.1038/scientificamerican1094-84 ISSN 0036-8733 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  84. (Ingelesez)  Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J. (2007-01-01) «The impact of humans on continental erosion and sedimentation» Geological Society of America Bulletin (1-2): 140–156 doi:10.1130/b25899.1 ISSN 0016-7606 . Noiz kontsultatua: 2018-07-01 .
  85. a b (Ingelesez)  Sackmann, I.-Juliana; Boothroyd, Arnold I.; Kraemer, Kathleen E. (1993-11) «Our Sun. III. Present and Future» The Astrophysical Journal (418): 457 doi:10.1086/173407 ISSN 0004-637X . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  86.   SPACE.com -- Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? 2009-06-05 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  87.   1949-, Ward, Peter D. (Peter Douglas), (2003, ©2002) The life and death of planet Earth : how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world Times Books ISBN 0805067817 PMC 50322946 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  88.   «BBC NEWS» news.bbc.co.uk . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  89. (Ingelesez)  Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. (2009-06-16) «Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere» Proceedings of the National Academy of Sciences (24): 9576–9579 doi:10.1073/pnas.0809436106 ISSN 0027-8424 PMID 19487662 PMC PMC2701016 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  90.   Bounama, C.; Franck, S.; von Bloh, W. (2001-12-31) «The fate of Earth’s ocean» Hydrol. Earth Syst. Sci. (4): 569–576 doi:10.5194/hess-5-569-2001 ISSN 1607-7938 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  91. a b (Ingelesez)  Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert (2008-05-01) «Distant future of the Sun and Earth revisited» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (1): 155–163 doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x ISSN 0035-8711 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  92.   Hope dims that Earth will survive Sun's death - space - 22 February 2008 - New Scientist 2012-04-15 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  93. (Alemanez)  «Astronomische und Physikalische Geodäsie: Startseite» www.iapg.bgu.tum.de . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  94.   «Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model» www.ngs.noaa.gov . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  95.   «Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain» archives.profsurv.com . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  96.   Sharp, David (2005-03) «Chimborazo and the old kilogram» The Lancet (9462): 831–832 doi:10.1016/s0140-6736(05)71021-7 ISSN 0140-6736 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  97. (Ingelesez)  «Tall Tales about Highest Peaks» www.abc.net.au 2004-04-16 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  98. (Ingelesez)  «The 'Highest' Spot on Earth?» NPR.org . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  99.   Rudnick, R.L.; Gao, S. (2003) «Composition of the Continental Crust» Treatise on Geochemistry (Elsevier): 1–64 doi:10.1016/b0-08-043751-6/03016-4 ISBN 9780080437514 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  100.   White, W.M.; Klein, E.M. (2014) «Composition of the Oceanic Crust» Treatise on Geochemistry (Elsevier): 457–496 doi:10.1016/b978-0-08-095975-7.00315-6 ISBN 9780080983004 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  101. (Ingelesez)  Morgan, John W.; Anders, Edward (1980-12-01) «Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury» Proceedings of the National Academy of Sciences (12): 6973–6977 doi:10.1073/pnas.77.12.6973 ISSN 0027-8424 PMID 16592930 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  102.   C.), Brown, G. C. (Geoff (1981) The inaccessible earth Allen & Unwin ISBN 0045500274 PMC 7523842 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  103.   Global earth physics : a handbook of physical constants American Geophysical Union 1995 ISBN 0875908519 PMC 31753729 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  104. (Ingelesez)  Kerr, Richard A. (2005-08-26) «Earth's Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet» Science (5739): 1313–1313 doi:10.1126/science.309.5739.1313a ISSN 0036-8075 PMID 16123276 . Noiz kontsultatua: 2018-10-19 .
  105. a b   Lawson,, Turcotte, Donald Geodynamics (2nd ed. argitaraldia) ISBN 0521661862 PMC 48194722 . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  106.   «12.10.2003 - Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core» www.berkeley.edu . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  107.   www.homepages.ucl.ac.uk . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  108.   «Wayback Machine» web.archive.org 2011-04-30 . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  109.   Lawson,, Turcotte, Donald Geodynamics (2nd ed. argitaraldia) ISBN 0521661862 PMC 48194722 . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  110. (Ingelesez)  «AGU - American Geophysical Union» AGU . Noiz kontsultatua: 2018-12-06 .
  111. Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E. (1989). «Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails». Science (ingelesez) 246 (4926): 103-107. Bibcode:1989Sci...246..103R. PMID 17837768. doi:10.1126/science.246.4926.103.
  112. Sclater, John G; Parsons, Barry; Jaupart, Claude (1981). «Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss». Journal of Geophysical Research (ingelesez) 86 (B12): 11535. Bibcode:1981JGR....8611535S. doi:10.1029/JB086iB12p11535.
  113.   Atutxa, Arturo Apraiz (2005-12-31) Plaka-tektonika: Lurraren funtzionamendua ulertzeko teoria UEU ISBN 9788484380757 . Noiz kontsultatua: 2019-01-07 .
  114. a b c   Apraiz, Arturo «Plaken tektonika» zthiztegia.elhuyar.eus (Elhuyar) . Noiz kontsultatua: 2018-12-16 .
  115.   «Ocean Drilling Program Leg 170 Scientific Results: Chapter 7» www-odp.tamu.edu . Noiz kontsultatua: 2019-01-07 .
  116.   «GPS Time Series» sideshow.jpl.nasa.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-07 .
  117.   «8(o) Introduction to the Oceans» www.physicalgeography.net . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  118.   «World — The World Factbook - Central Intelligence Agency» www.cia.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  119.   Exploring the ocean basins with satellite altimeter data, . Noiz kontsultatua: 2018-01-30 .
  120.   «Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects» www.lpi.usra.edu . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  121.   E., Martin, Ronald (2013) Earth's evolving systems : the history of planet Earth Jones & Bartlett Learning ISBN 9780763780012 PMC 635476788 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  122.   «Layers of the Earth» www.webcitation.org . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  123.   «Weathering and Sedimentary Rocks» www.webcitation.org . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  124.   1952-, De Pater, Imke, () Planetary sciences (2nd ed. argitaraldia) Cambridge University Press 154. orrialdea ISBN 9780521853712 PMC 437299197 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  125.   1941-, Wenk, Hans-Rudolf, () Minerals : their constitution and origin Cambridge University Press 359. orrialdea ISBN 0521822386 PMC 50511051 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  126. (Ingelesez)  Center, National Geophysical Data «Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1» ngdc.noaa.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  127.   «Arable land (% of land area) | Data» data.worldbank.org . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  128.   «Permanent cropland (% of land area) | Data» data.worldbank.org . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  129.   Hooke, Roger LeB.; Martín-Duque, José F. (2012-12-01) «Land transformation by humans: A review» GSA Today (12): 4–10 doi:10.1130/gsat151a.1 ISSN 1052-5173 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  130. a b c (Ingelesez)  LaRC, Katie Lorentz : «NASA - Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5-9» www.nasa.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  131. a b   «Earth Fact Sheet» nssdc.gsfc.nasa.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  132.   «The height of the tropopause» www-das.uwyo.edu . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  133.   Causes and environmental implications of increased UV-B radiation Royal Society of Chemistry 2000 ISBN 1591244269 PMC 50745501 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  134. (Ingelesez)  Raper/MSFC, Jeremy «NASA - Redirect Page» www.nasa.gov . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  135.   «7(h) The Greenhouse Effect» www.physicalgeography.net . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  136.   Narottam., Gaan, () Climate change and international politics Kalpaz 40. orrialdea ISBN 9788178356419 PMC 213457663 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  137. (Ingelesez)  Fleur, Nicholas St (2017-05-19) «Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .
  138.   Marshak, Alexander; Várnai, Tamás.; Kostinski, Alexander (2017-05-01) «Terrestrial glint seen from deep space: Oriented ice crystals detected from the Lagrangian point» Geophysical Research Letters (44): 5197–5202 doi:10.1002/2017GL073248 ISSN 0094-8276 . Noiz kontsultatua: 2019-01-30 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lurra Aldatu lotura Wikidatan
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Eguzki-sistema