8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Eguzki-sistema

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Eguzki sistemaren errepresentazio bat. Gorputzen tamaina eskalan dago, ez ordea distantziak

Eguzki-sistema Eguzkiaren inguruan, oro har orbita ezberdinetan jirabiran, dabiltzan objektu ezberdinak (planetak, planeta nanoak, sateliteak, asteroideak, kometak...) biltzen dituen Unibertsoaren zatia da. Zentsu hertsian, Eguzkia eta bere inguruan grabitazioak itxita biratzen duten gorputzen multzoa da, biraketa hori zuzenekoa edo zeharkakoa izan daitekelarik[oh 1]. Eguzkiaren inguruan zuzenean biratzen duten objeturik handienak zortzi planetak dira[oh 2]. Beste objetuak nabarmendi txikiagoak dira, izan planeta nano edo Eguzki-sistemako gorputz txikiak. Modu ez zuzenean Eguzkiaren inguruan biratzen ari diren objetuetatik, planeten ilarkiak, bi planetarik txikiena den Merkurio baino handiagoak dira[oh 3]

Eguzki-sistema orain dela 4.600 milioi urte sortu zen, molekula laino baten grabitazio-kolapsoaren ondorioz. Sistemaren masaren zatirik handiena Eguzkian dago eta, ondoren, geratzen denaren gehiengoa Jupiterren. Barneko lau planetak, Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte planeta telurikoak dira, batez ere arroka eta metalez osatuak. Beste lau planetan planeta erraldoiak dira, telurikoak baino nabarmen handiago. Bi handienak, Jupiter eta Saturno gasezko erraldoiak dira, batez ere hidrogeno eta helioz osatuak. Kanpoko bi planetak, Urano eta Neptuno izotzezko erraldoiak dira, batez ere ura, amoniako eta metanoz osatuak. Zortzi planetek orbita ia zirkularrak dituzte, ekliptika deitzen den planoa ia laua jarraituz.

Eguzki-sistemak beste objektu txikiago batzuk ere baditu[oh 4]. Asteroide gerrikoa Marte eta Jupiterren artean orbitatzen duten milaka objetuk osatzen dute. Objetu hauek, planeta telurikoek bezala, arroka eta metalak dituzte osagai. Neptunoren orbita igaro ondoren Kuiperren gerrikoa dago, objetu transneptuniarrez osatua. Hauek, batez ere, izotzez osaturik daude eta diska sakabanatu bat osatzen dute. Gerriko honen ostean berriki aurkitutako sednoideak daude. Populazio hauen artean dozena batzuek, eta agian hamarnaka mila objetu daude euren grabitateak borobildu dituenak. Objetu hauek planeta nano izena ematen zaie. Ezagutzen dituzun planeta nano batzuk Zeres asteroidea edo Platon eta Eris daude. Bi eskualde hauez gain, badira beste populazio batzuk gorputz-txikien artean sailkatzen direnak, hala nola kometak, zentauroak edo planeten-arteko hauts-hodeiak. Guzti hauek eremu ezberdinen artean bidaiatzen dute, orbita eliptiko ezberdinekin. Sei planetek, gutxienez lau planeta nanok, eta beste gorputz-txiki batzuek satelite naturalak dituzte, askotan "ilargi" izena hartzen dutenak Ilargia dela eta. Kanpoko lau planeta erraldoiek eraztun planetarioa dute, hautsez eta objetu txikiz osatuak.

Eguzki haize, Eguzkiaren goi-atmosferatik kargatutako partikula (plasma) isuria, burbuila itxurako gune bat sortzen du espazio interestelarrean. Espazio honi heliosfera izena ematen zio. Heliopausa eguzki haizearen prezioa eta ingurune interestelarraren presioa berdina den lekua da, eta diska sakabanatu baten mugaraino hedatzen da. Oorten hodeia, periodo handiko kometen iturritzat hartzen dena, heliosfera baino mila aldiz handiagoa den eremu bateraino heda daiteke. Eguzki-sistema Esne Bidea izeneko galaxian kokatuta dago, bere zentrotik 26.000 argi urtera, Orionen Besoa deitzen den eremuan.

Aurkikuntza eta esplorazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andreas Cellariusen (1708) Harmonia Macrocosmica lana. Bertan deskribatzen da sistema heliozentrikoa, hainbat planeten orbitak azaltzen Eguzkitik ikusita
Puntu urdin margul bat (Pale Blue Dot). Irudiaren eskuinaldean dagoen lerro marroiaren barnean, Lurra txuri-urdin tankerako argi-puntu nimino baten moduan ikusgai dago. Argazkia 1990an Voyager 1 espazio-zundak Lurretik 6000 milioi kilometroko distantziatik atera zuen.

Eguzkia, Ilargia eta bost planeta klasikoak, begi bistaz ikusten direnak, Antzinarotik izan dira ezagunak, eta eragin nabarmena izan dute mitologian, kosmologia erlijiosoan eta antzinako astronomian. Antzinaroko astronomoek ikusi zuten nola argi batzuk zeruan zehar mugitzen ziren, "izar finkoek" egiten ez zutena[1]. Antzinako Grezian argi hauei πλάνητες ἀστέρες izena eman zieten, hau da, "mugitzen diren izarrak"[2]. Hortik eratorri zen gaur egungo "planeta" hitza[3]. Antzinako Grezian, Antzinako Txinan eta Babiloniar Inperioan, eta zentzu zabalean modernoak ez diren zibilizazio guztietan[4][5], Eguzki-sistemaren zentroa Lurra zela uste zuten. Teoria honi teoria geozentriko izena ematen zaio[6]. Teoria geozentrikoaren inguruan garapen ezberdinak egon dira historian zehar. Adibidez, Anaximandro presokratikoak adierazi zuen Lurra Unibertsoaren zentroa zela, eta danbor baten itxura zuela, lau puntu kardinaletan zutabe batean jarrita[7]. Pitagorasek, ordea, Lurra esfera bat zela uste zuen, eklipseen forma ikusita[8]. K. a. IV. mendean Platonek bere ikasle Aristotelesekin Anaximandro eta Pitagoresen teoriak batzeko testuak egin zituen. Klaudio Ptolomeo astronomoak bere II. mendeko Almagesto obran 1.300 urtez iraungo zuten astronomiaren arauak ezarri zituen, astronomo europar zein islamikoek jarraituko zituztenak[oh 5].

Aristarko Samoskoak jada K. a. III. mendean heliozentrismoa proposatu zuen, eta Aryabhata matematikari hinduak berdina egin zuen aurrerago. Hala ere ez zen egon astronomorik eredu geozentrikoa benetan zalantzan jarri zuenik ahalik eta Nikolas Koperniko iritsi zen arte. Honen iraultza mundu osoraino heldu zen eta, horregatik, astronomia modernoaren aitatzat hartzen da[9]. Bere obra, hasiera batean, pribatuan lantzeko lan bat izan zen, baina laster lortu zuen oihartzun publiko handia. Klemente VII.a aita-santuak testuaren inguruko informazioa eskatu zuen 1533an, eta 1539an Luterok "Lurra dela benetan biratzen duena desmotratu nahi duen astronomo gazte bat" zela esan zuen[10]. Kopernikoren lanak bi mugimendu eman zizkion Lurrari, errotazioa bere ardatzaren gainean 24 orduan behin eta translazioa Eguzkiaren inguruan urtero. Bere biraketa eredua zirkunferentzia perfektu batena zen[11].

XVII. mendean Kopernikoren lanari eutsi zion Galileo Galileik, asmakuntza berri bat baliatuz: teleskopioa. Bere lehenengo behaketetan ikusi zuen Jupiterren inguruan lau satelite natural biratzen zutela[oh 6]. Aurkikuntza honek Eliza katolikoaren eta zientzialarien arteko gatazka sortu zuen; Inkisizioa Galileo atxilotu zuen eta kondenatu, bere ideia erlijioaren ereduaren aurkako heresia zelako[oh 7][13]. Garai berdinean Johannes Keplerrek orbita zirkuluarrarekin planeten mugimendua azaltzeko saiakera egin zuen, baina ez zuen emaitzarik lortu. 1609an Keplerren legeak aurkeztu zituen bere Astronomia Nova obraren baitan. Liburu horretan planeten orbita elipse bat zela proposatu zuen, eta 1631ko Artizarraren trantsitoan demostratu zen hala zela[14]. Mende horretan bertan Isaac Newtonek planeten mugimenduaren azalpen matematikoa eman zuen, grabitazio unibertsalaren legea aurkeztuz[15].

1704an lehen aldiz agertu zen "Eguzki-sistema" kontzeptua[16]. 1705ean Edmund Halley konturatu zen kometa baten agerpenak zikloak erakusten zituela eta, beraz, objetu berdina zela behin eta berriz ikusten ari zena[17]. Hau izan zen planetak ez ziren beste objektu batzuek ere Eguzkiaren inguruan biratzen zutenaren lehen konfirmazioa. Teleskopioen hobekuntzak planeten eta bestelako objetuen ezaugarriak hobeto ulertzea ekarri zuen. 1781ean William Herschel Taurus (konstelazioa) behatzen ari zela kometa berri bat aurkitu zuela pentsatu zuen[18], baina Urano zen aurkitu zuena, historiaurretik aurkitutako lehen planeta[19]. 1801ean Giuseppe Pazzik Zeres (planeta nanoa) aurkitu zuen. Hasiera batean Marte eta Jupiterren arteko planeta bat zela pentsatu zuen, baina beste ehunka objetu aurkitu ostean asteroideen kontzeptua definitu zen[20]. 1846an Uranoren orbitan zeuden diskrepantzia batzuek beste planeta handi baten existentzia teorizatera eraman zuen Urbain Le Verrier astronomoa. Bere kalkuluetan oinarrituta aurkitu zen Neptuno (planeta)[21][22].

1859an Robert Bunsen eta Gustav Kirchhoffek asmatu berria zen espektroskopioa erabili zuten Eguzkia ikertzeko eta aurkitu zuten Lurrak aurki daitezkeen material berberez osatua dagoela eta, beraz lotura bat zegoela Lurra eta zeruko objetuen artean[23]. Ondoren, Angelo Secchi apaizak proposatu zuen Eguzkia izar bat bazen, beste izarrek ere sistemak eduki zitzaketela[24]. 140 urte pasa behar izan ziren baieztapen honen konfirmazioa izateko[25].

1930ean Percival Lowellen kalkuluak jarraituta Clyde Tombaughek Pluton aurkitu zuen[21]. Hasiera batean planeta gisa izendatu bazen ere, 2006an IAUk planeta nano izaera eman zion, berriki aurkituak izan ziren beste batzuekin eta aspalditik ezagutzen zen Zeresekin batera. 2005ean Eris (planeta nanoa) aurkitu zen, Pluton baino pisutsuagoa baina pixka bat txikiago[26].

1961eko apirilaren 21ean Juri Gagarin Vostok 1 espaziontzian Lurretik ateratzen zen lehen gizakia izan zen. 1969ko uztailaren 21ean Apollo 11 espaziontziak gizakia lehen aldiz eraman zuen Ilargira. Gizakia gaur egun espazioan etengabe bizi da, lehenago Mir erabilita eta, gaur egun, Nazioarteko Espazio Estazioa. Gizakirik gabeko satelite artifizialak Eguzki-sistako planeta guztietara eta hainbat satelite, asteroide eta kometatara bidali dira, baita Pluton baino haruntzago dauden objetuak behatzera. Marten, Ilargia eta Artizarra behatzen dituzten ibilgailuak ere bidali dira.

Egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkiaren inguruan biratzen duten zortzi planetak, eskalan.

Eguzki-sistemaren gorputz nagusia Eguzkia da, G motako sekuentzia nagusiko izarra. Eguzki-sisteman ezagutzen dugun masa osoaren %99,86 bertan dago eta bere grabitateak dominatzen du guztiz[27]. Eguzkiaren inguruan dauden lau objetu nagusiak, planeta erraldoiak, geratzen den masaren %99 dira, Jupiter eta Saturno %90 direlarik. Beste lau planeta telurikoak, planeta nanoak, ilargi, asteroide eta kometek Eguzki-sistemaren masaren %0,002 baino ez dira[oh 8]

Objektu handi gehienek Eguzkiaren inguruko orbita Lurraren orbitaren plano berean egiten dute, ekliptika gisa ezaguna. Planetan ekliptikatik oso gertu daude, baina Kuiper gerrikoan dauden objektuek angelu handiagoa izan ohi dute[31][32]. Planeta guztiek, eta objektu gehienek, Eguzkiaren biraketaren norabide berean egiten duten euren orbita (erlojuaren aurka Lurraren Ipar Polotik ikusita)[33]. Badira batzuk kontrako norantzan biratzen dutenak, Halley kometa kasu[34].

Eguzki-sistema ezagunaren egitura basikoa honakoa da: Eguzkia dago bere erdigunean, erlatiboki txikiak diren lau planeta daude berarengandik hurbil, asteroide gerriko batez inguratuta, eta beste lau planeta erraldoi daude gerriko horren eta Kuiperren gerrikoaren artean; azken hau batez ere izotzezko objetuz eratuta dago. Astronomoek, batzuetan, eskualde hauei banaketa izaera ematen diote, era informalean bada ere. Barneko Eguzki-sisteman egongo lirateke lau planeta harritsuak eta asteroide gerrikoa; kanpoko Eguzki-sisteman lau planeta erraldoiak[35]. Kuiper gerrikoaen aurkikuntzatik, Eguzki-sistemaren kanpoko eremuak eskualde gisa hartzen dira, eta bertan dauden objektuek transneptuniar izena ematen zaie[36].

Eguzki-sistemako planeta gehienek azpisistemak dira, bere baitan. Planeta gehienek satelite naturalak, ilargi ere deituak, dituzte euren inguruan. Bi satelite, Titan eta Ganimedes Merkurio baino handiagoak dira. Lau planeta erraldoiek eta[37][38][39][40], gutxienez, Haumea planeta nanoak[41], hautsez eta partikula txikiz osatutako eraztunak dituzte inguruan. Satelite natural handi gehienek errotazio sinkronoa dute, euren sistemako planetari aurpegi bera erakusten denbora guztian.

Keplerren legeak objetuek Eguzkiaren inguruan duten orbitak definitzen ditu. Lege hori jarraituz, objetu guztiek foko batean Eguzkia duten elipse bat deskribatzen dute. Eguzkitik gertuago dauden objetuek (ardatzerdi handi txikiagoa dutenak) azkarrago mugitzen dira Eguzkiaren grabitatearen eragina handiagoa delako. Orbita eliptiko batean gorputz batek Eguzkiarekiko duen distantzia urtean zehar aldatzen da. Eguzkitik gertuen dagoen momentuari perihelio deitzen zaio, eta urrunen dagoen momentuari afelio. Orbita hauek ia zirkularrak dira, baina kometa, asteroide eta Kuiper gerrikoko objektuek orbita oso eliptikoak izan ohi dituzte. Eguzki-sisteman dauden gorputz ezberdinen posizioa matematikoki kalkulatzea posible da.

Eguzkiak sistema osoa dominatzen badu ere, bere momentu angularra %2 baino ez da[42][43]. Planetek eta, bereziki, Jupiterrek, momentu angular gehiena dute, euren masa, orbita eta Eguzkiarekiko distantzia dela eta. Baliteke kometek ere momentu angular handiarekin laguntzea[42].

Konposizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Konposizioaren aldetik gradiante bat dago Eguzki-sisteman, Eguzkiaren beraren beroaren eta argiaren presioak sortua. Eguzkitik gertuen dauden objektuek beroaren eta argiaren presio handiagoa dute, eta urtze-puntu altua duten elementuz osaturik daude. Eguzkitik urrunago dauden beste objektuek urtze-puntu baxuagoa duten materialez osaturik daude[44]. Substantzia hegazkorren kondentsazioa ematen den puntuari izozte lerro deitzen zaio, eta gutxi gora behera Eguzkitik 5 UAra dago[45].

Eguzkia da Eguzki-sistemako materia zatirik gehiena duen gorputza, eta %98an hidrogeno eta helioz osatua dago[46]. Jupiter eta Saturno, geratzen den materiaren zatirik handiena dutenak, batez ere hidrogeno eta helioz osaturik daude[47][48]. Jupiterren aurkitu dira beste material batzuk, ehuneko oso txikietan, baita hidrokarburo edo amoniakoa ere[49]. Jupiterren eta Saturnoren barnealdean harrizko nukleo bat dago, Lurraren konposizio antzekoa izan dezakeena[50][51].

Eguzkitik gertuen dauden gorputzak batez ere arrokaz osaturik daude[52], urtze-puntu altua duten konponsatuekin, hala nola silikatok, burdina eta nikela. Nebulosa protoplanetarioan gai guzti hauek egoera solidoan mantendu ziren[53]. Lehen esan bezala Jupiter eta Saturno gasez osaturik daude, hein handi batean. Gas hauek fase horretan egon ziren nebulosan[53]. Izotzak, izan urarenak, metano, amoniako, azido sulfidriko edo karbono dioxidoarenak[52], oso tenperatura baxuetan dute urtze-puntua[53]. Izotz, likido edo gas gisa aurki daitezke Eguzki-sistemako hainbat lekutan, eta nebulosan egoera ezberdinetan egongo ziren. Substantzia hauek dira Jupiter eta Saturnoren sateliteen osagai nagusiak, eta Urano zein Neptunorenak. Objektu transneptuniarren orbitan kokatzen diren gorputz gehienak ere izotzez osaturik daude[52][54].

Distantziak eta eskalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzkia eta planeten orbitak. Distantziak eskalan daude, planetak ez.
Eguzkia eta planeten orbitak. Distantziak eskalan daude, planetak ez.

Eguzkitik Lurreaino dagoen distantziari unitate astronomiko deitzen zaio, eta 150.000.000 kilometro ingurukoa da. Alderatzeko, Eguzkiaren erradioa 0,0047 UA da, hau da, 700.000 km. Beraz, Eguzkiak Lurraren orbitaren erradioa duen esfera baten bolumenaren 0,00001% (10−5 %) betetzen ditu. Lurraren bolumena, aldiz, Eguzkiaren milioiren bat da (10−6). Jupiter, planetarik handiena, Eguzkitik 5,2 unitate astronomikora dago, 780.000.000 km, eta bere erradioa 71.000 kilometrokoa da. Neptuno, planetarik urrunena, 30 unitate astronomikora dago, 4,5×109 km.

Salbuespen batzuk kenduta, Eguzkitik urrunago, orduan eta distantzia handiago bere orbitatik hurrengo objetuaren orbitaraino. Adibidez, Artziarra Merkurio baino 0,33 UA urrunago dago Eguzkitik, eta Saturno 4,3 UA urrunago dago Jupiter baino; Neptuno Urano baino 10,5 UA urrunago dago. Saiakerak izan dira objetuen orbiten distantzien arteko harremanak aurkitzeko, adibidez Titius-Bode legea, baina teoria horiek ez dute onarpen osorik[55].

Eguzkia eta Neptunoren arteko distantzia futbol zelai baten luzera izango balitz, Eguzkiak 3 zentimetroko diametroa izango luke (golf pilota baten bi heren), planeta erraldoiek 3 milimetroko tamaina izango lukete eta Lurraren diametroa eta beste barneko planeten tamaina arkakuso baten tamaina izango lukete (0,3 mm)[56].

Sorrera eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzki-sistemaren sorreraren irudikapen artistikoa

Eguzki sistema orain dela 4.658 milioi urte sortu zen molekula laino baten eskualde oso baten kolapso grabitazionala dela eta[oh 9] Hasierako laino hau hainbat argi-urteko tamaina izango zuen, eta hainbat izarren jaiolekua izango litzateke[57]. Molekula lainoetan ohikoa denez, gehiengoa hidrogenoa zen, helio kopuru nabarmen batekin, eta aurreko izarren hautsetik etorritako elementu astunagoen kopuru txikiekin. Eguzki-sistema osatuko zuen eskualdeari eguzki-aurreko nebulosa[oh 10] izena ematen zaio[58]. Eskualde honek kolapsoa izan zuenean, momentu angularraren kontserbazioaren ondorioz biraketa azkarrean sartuko zen. Zentroa, masa gehiena metatu zen gunea, geroz eta beroago zegoen, inguruan zuen diska baino nabarmen beroago. Uzkurtzen ari zen hodeiaren biraketa azkartzen zoan heinean, lauago egiten hasi zen, diska protoplanetario bat eratuz, gutxi gora behera 200 UA zituena, protoizar bero eta dentso batekin bere erdialdean[59][60]. Planetan diska honen akrezioz sortu ziren, grabitazio indarrak hautsa eta gasa elkartzen joan ahala, gorputz geroz eta handiagoa sortzeko elkartuz[61]. Eguzki-sistemaren hasieran ehunka protoplaneta egongo ziren, baina gehienak batu edo suntsitu ziren, gaur egun dauden planeta, planeta-nano eta bestelako gorputz txikiak baino ez utziz.

Urtze-puntua dela eta, bakarrik metalak eta silikatoak egon zitezkeen era solidoan Eguzki-sistemaren barnealdean, Eguzkitik gertu. Material solido horiek sortuko zituzten, gerora, Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte. Elementu metalikoak lainoaren ehuneko txiki bat zirenez gero planeta hauek ezin izan zuten gehiago hazi. Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno Eguzkitik urrunago sortu ziren, izozte-lerroa pasata. Lerro hau Marte eta Jupiterren orbiten tartean dago eta izotza eratzen dute konposatuak egoera solidoan mantentzea posible den eremua adierazteko erabiltzen da. Izotz hauek eratzeko behar ziren molekulak ugariagoak ziren nebulosan eta, horregatik, planeta hauek nahiko hazteko aukera zuten, euren grabitate indarrarekin inguruan zuten hidrogeno eta helioa kapturatuz. Planetak sortu ez zituen materiak hainbat eraztun sortu zituen, asteroidez, zein izotzez (Kuiperren gerrikoa gisa). Eguzki-sistemaren mugan Oorten lainoa eratu zen. Planeten sorrera eta mugimenduen inguruko teoria interesgarria Nice ereduak eskaintzen du.

Protoizarraren lehenengo 50 milioi urteetan presioa eta dentsitatea handituz joan zen, ahalik eta fusio termonuklearra emateko nahikoa materia izan zuen arte[62]. Tenperatura, erreakzio kopurua, presioa eta dentsitatea handitzen joan ziren ahalik eta oreka hidrostatikoa lortu zen arte: presio termikoak grabitatearena berdindu zuen. Puntu honetan, Eguzkia sekuentzia nagusiaren baitako izar bilakatu zen[63]. Eguzkia sekuentzia nagusian 10.000 milioi urtez egongo da, eta izar-konpakto gisa beste 2.000 milioi urte inguru[64]. Eguzkiaren jarduerak sortzen duen eguzki-haizeak heliosfera sortu zuen eta protoplanetetan ez zegoen gas eta hautsaren gehienegoa izarren-arteko espaziora jaurtiki zuen, planeten osaera fasearekin amaituz. Geroztik, Eguzkia hazi eta distiratsuago egin da. Bere sekuentzia nagusiaren hasierako fasean gaur egungo argiaren %70a zuen[65].

Eguzki-sistema gaur egun ezagutzen dugun bezala mantenduko da (aurreikusten ez dugu zerbait gertatu ezean) Eguazkiak bere hidrogeno guztia helioan bilakatzen duen arte, hemendik 5.000 milioi urtera. Honen ostean sekuentzia-nagusiaren amaiera izango da. Momentu horretan Eguzkiaren nukleoaren kolapsoa gertatuko da eta bere energia sorrera gaur egungoa baino askoz handiagoa izango da. Eguzkiaren kanpo geruzak hedatuko dira, gaur egungo diametroa baino 260 aldiz handiago egin arte, eta Eguzkia erraldoi gorria izango da. Bere azalera handiagoa izango denez, gainazala hoztuko da, 2.600 Kelvin arte[64]. Eguzki erraldoi horrek Merkurio baporizatuko du eta bizitza ezinezko egingo du Lurrean. Momenturen batean, nukleoan ez da eogngo helio nahikorik fusio nuklearra emateko, helioa hidrogenoa baino askoz azkarrago bukatuko baitu. Eguzkiaren tamaina ez da nahikoa izango elementu pisutsuagoak sortzen hasteko eta, beraz, erreakzio nuklearrak murriztuko dira. Bere kanpo geruzek alde egingo dute espazioan, nano zuri bat utziz: objektu oso dentsoa, Eguzkiak gaur egun duen masaren erdiarekin, baina Lurraren tamainarekin[66]. Kanpoko geruzen jaurtiketa horrek nebulosa planetario berria sortuko dute, hasierako elementuez gain karbonoa bezalako elementu ugari espaziora itzuliz.

Eguzkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Eguzkia»
Sun in February (transparent).png

Eguzkia (edo ekia; MarkeRingSchwarz.svg) plasma beroz osatutako esfera ia perfektua da[67][68], barne mugimendu konbektiboarekin, dinamo batek duen prozesu berarekin eremu magnetikoa sortzen duena[69]. 1.390 milioi kilometroko diametroa du, hau da, Lurrarena baino 109 aldiz handiagoa. Bere masa Lurrarena baino 330.000 aldiz hadiagoa da, Eguzki-sistema osoaren masaren %99,86[70]. Eguzkiaren hiru laurden inguru (~%73) hidrogenoa da; gainontzeko ia guztia helioa da (~%25), eta kopuru txikiagotan beste elementu batzuk aurki diatezke, hala nola oxigenoa, karbonoa, neoia eta burdina[71].

Eguzkia G motako sekuentzia nagusiko izarra da (G2V), bere klase espektralean oinarrituta. Informalki nano hori gisa izendatzen da. Bere tenperatura ertaina da, izar beroagoak eta hotzagoak daudelarik. Hala ere, beroago eta distiratsuagoak diren izarrak ez dira hotzagoak direnak bezain beste. Esne Bidean dauden izarren %85 nano gorriak dira, Eguzkia baino hotzagoak[72]. Eguzkia I biztanleria izarra da, hau da, helioa baino pisutsuagoak diren materialen ehuneko erlatiboki handia du[73].

Orain dela 4.600 milioi urte inguru sortu zen[74][75] eta bere bizitzaren erdialdean dago; ez du aldaketa nabarmendik izan azken lau mila milioi urtetan, eta nahiko egonkor egongo da hurrengo bost mila milioi urtetan. Lurran dagoen bizitzaren energia iturri ia bakarra da. Bere barnealdeko hidrogeno guztia fusionatzen denean eta, beraz, oreka hidrostatikoa hausten denean, Eguzkiaren muinak dentsitate eta tenperatura igoera nabarmena izango du, kanpo geruzak hedatuz erraldoi gorri bat izan arte. Kalkuluen arabera nahikoa handia izango da Merkurio eta Artizarra irensteko, eta bizitza ezinezkoa izango da Lurran.


Barne Eguzki-sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barne Eguzki-sistema planeta telurikoak eta asteroide gerrikoa barnebiltzen duen eskualdea da[76]. Batez ere silikato eta metalez osatua, objektu guztiak erlatiboki gertu daude Eguzkitik. Eskualde honen erradioa Jupiter eta Saturnoren arteko distantzia baino txikiagoa da. Eskualde hau ere izozte-lerroa baino gertuago dago, hau da, 700 milioi kilometro baino txikiagoa da[77].

Barne-planetak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Planeta teluriko»
Lau planeta telurikoen tamainen alderaketa

Lau barne planeta edo planeta telurikoak dentsoak, arrokatsuak, ilargi gutxi edo ilargirik gabekoak eta eraztun sistemarik gabekoak dira. Batez ere urtze-tenperatura oso altua duten mineralez osaturik daude, silikatoak gehien bat, lurrazala eta mantua osatzen dutenak. Barneko nukleoa batez ere burdin eta nikelez osatua dago. Lau planetetatik hiru (Artizarra, Lurra eta Marte) klima sortzeko gaitasuna duten atmosferak dituzte. Guztiek dituzte inpaktu kraterrak eta tektonikak eragindako gainazaleko ezaugarriak, hala nola rift bailarak eta sumendiak.

Barne planeta terminoa erabiltzen da maiz, eta ez da behe planetarekin nahastu behar. Azken honekin Eguzkitik gertuago dauden Merkurio eta Artizarra izendatzeko erabiltzen da.


Merkurio[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Merkurio (planeta)»
Mercury In Color-Prockter07 centered- by Merlin2525.svg

Mekurio (0,4 UA; Mercury symbol.svg) Eguzkitik gertuen dagoen planeta da, eta Eguzki-sistemako txikiena, 0,055 Lurraren masa baino ez ditu. Merkuriok ez du satelite naturalik. Bere inpaktuzko kraterrez gain, rupes deituriko hegi batzuk baino ez ditu ezaugarri geologiko gisa[78]. Rupes deritzon hauek, ziurrenik, planetaren uzkurtzeagatik sortuko ziren. Merkurioren atmosfera oso txikia da, Eguzki-haizeak bere gainazaletik kentzen dituen atomoz osatua[79]. Mantu oso txikia du, eta burdinezko nukleo handia, eta honen arrazoia oraindik ezezaguna da. Hipotesi baten arabera, kanpo geruza oso bat galdu zuen inpaktu erraldoi baten ondorioz; edo ezin izan zela gehiago hazi Eguzkiaren eragina zela eta[80][81].


Artizarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Artizarra»
Venus globe - transparent background.png


Lurra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Lurra»
The Earth seen from Apollo 17 with transparent background.png

Lurra (Lurraren ikur astronomikoa) Eguzki-sistemako hirugarren planeta da, dentsoena eta bizia duen planeta ezagun bakarra. Eguzkitik 150.000.000 kilometrora dago, hau da, Unitate Astronomiko batera (1 UA). Satelite natural bat du, Ilargia. Ezagutzen dugun planeta bakarra da bizitza duena[82]. Lurreko biodibertsitate milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuz iraungipen masiboetan izan ezik[83]. Bertan 8 milioi espezie baino gehiago bizi dira eta 7.200 milioi gizaki, haren biosferaren eta mineralen mende.

Lurraren litosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71 urez estalita dago. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta. Poloak gehienbat izotzez daude estaliak, itsas-izotzak eta Antartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago, burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin eta mantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin.


Marte[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Marte»
Mars (16716283421) - Transparent background.png


Asteroide gerrikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Asteroide gerrikoa»

Planeta nano gisa sailkatua dagoen Zeres kenduta, asteroide gerrikoko objetu guztiak Eguzki-sistemako gorputz txiki gisa sailkatzen dira. Batez ere arroka eta mineral metalikoz osatuak daude, izotz pixka batekin[84][85]. Metro gutxi batzuk dituzte txikienek, eta ehunka kilometro handienek. Metro bat baino txikiagoak diren asteroideek meteoroide do mikrometeoroide izena ematen zaie, definizio nahiko arbitrarioen arabera.

Asteroide gerrikoak Marte eta Jupiterren arteko orbita hartzen du, 2,3 eta 3,3 UA artean Eguzkitik. Uste denez Eguzki-sistemaren formaziotik geratzen diren hondakinak dira, ez zutenak bat egitea lortu Jupiterren grabitatea handiegia delako[86]. Asteroide gerrikoan hamarnaka mila, eta baliteke milioika, objetu daude kilometreko bateko tamaina baino handiago direnak[87]. Hala ere, asteroide gerrikoaren masa Lurraren milarena inguru izango litzateke[30]. Asteroide gerrikoaren dentsitatea oso txikia da, eta asteroideen arteko distantziak handiak dira; zientzia fikzioan ohikoak diren asteroideen irudikapenaren ordez, sateliteak arazorik gabe pasa dira gerrikoa zeharkatuz.

Zeres[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Zeres (planeta nanoa)»
Zeres (2,77 UA, Ceres symbol.svg) asteroiderik handiena, protoplaneta bat eta planeta nano bat da. Gutxigatik bada ere, 1.000 kilometro baino diametro txikiagoa du, baina bere masa nahikoa handia da grabitateak itxura esferikoa emateko. Zeres planetatzat hartu zen 1801ean aurkitu zenean, baina 1850ean asteroide gisa sailkatu zen, beste asteroide batzuk aurkitu zirenean. 2006an planeta nano gisa sailkatu zen, planetaren definizioa sortu zenean.

Asteroide-taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo Eguzki-sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo-planetak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jupiter[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Jupiter»
Jupiter.png


Saturno[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Saturno (planeta)»
3D Saturn.png


Urano[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Urano (planeta)»
Uranus2-transparent.png


Neptuno[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artikulu nagusia: «Neptuno (planeta)»
Neptune cutout.png


Zentauroak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kometak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualde transneptuniarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kuiperren gerrikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pluton eta Karonte[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makemake eta Haumea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diska sakabanatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eris[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urrunagoko eskualdeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Heliosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Loturarik gabeko objektuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oorten hodeia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Satelite nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eguzki-sisteman badira hainbat satelite handi, Eguzkiaren inguruan orbitatuko balute planeta edo planeta nanotzat sailkatuko liratekeenak. Planeta nagusien inguruan orbitatzen ari direnez, ordea, bigarren mailako planetatzat ditugu.

Hona hemen oreka hidrostatikoa duten sateliteen zerrenda:

Satelitea Planeta Diametroa (km) Orbita-periodoa Irudia
Ilargia Lurra 3476 27 d 7 h 43,7 m Full Moon Luc Viatour.jpg
Io Jupiter 3643 1 d 18 h 27,6 m Iosurface gal.jpg
Europa Jupiter 3122 3,551181 d Europa-moon.jpg
Ganimede Jupiter 5262 7 d 3 h 42,6 m Moon Ganymede by NOAA.jpg
Kalisto Jupiter 4821 16,6890184 d Callisto, moon of Jupiter, NASA.jpg
Titan Saturno 5162 15 d 22 h 41 m Titan multi spectral overlay.jpg
Tetis Saturno 1062 1,888 d Saturn's Moon Tethys as seen from Voyager 2.jpg
Dione Saturno 1118 2,736915 d Dionean Linea PIA08256.jpg
Rea Saturno 1529 4,518 d Rhea hi-res PIA07763.jpg
Japeto Saturno 1436 79 d 19 h 17 m Iapetus as seen by the Cassini probe - 20071008.jpg
Mimas Saturno 416 22 h 37 m Mimas moon.jpg
Entzelado Saturno 499 32 h 53 m Enceladusstripes cassini.jpg
Miranda Urano 472 1,413 d Miranda.jpg
Ariel Urano 1162 2,520 d Color Image of Ariel as seen from Voyager 2.jpg
Umbriel Urano 1172 4,144 d Umbriel moon 1.gif
Titania Urano 1577 8,706 d Titania (moon) color cropped.jpg
Oberon Urano 1523 13,46 d Voyager 2 picture of Oberon.jpg
Triton Neptuno 2707 -5,877 d
(atzeranzkoa)
Triton Voyager 2.jpg
Karonte Pluton 1207 6,387230 d Pluto-map-hs-2010-06-d270.jpg

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Zeharkakoak dira, adibidez, planeten inguruan biratzen duten satelite naturalak. Eguzkiaren inguruan biratzen dute, baina ez zuzenean, planeta ere inguratzen dutelako bide horretan
  2. Historian zehar beste planeta batzuk izan dira, adibidez 1930etik 2006ra Pluton planetatzat hartzen zen
  3. Merkurio baino handiagoak diren bi ilargiak Ganimedes (Jupiterren inguruan biratzen duena) eta Titan (Saturnoren inguruan biratzen duena) daude. Hala ere, Merkurioren masaren erdia baino gutxiago dute.
  4. IAUren definizioaren arabera, Eguzkiaren inguruan orbitan ari diren objetuak hiru kategoriatan sailkatzen dira: planetak, planeta nanoak eta Eguzki-sistemako gorputz txikiak. Planeta bat Eguzkiaren inguruan biratzen ari den objetu bat da, zeinen masa nahikoa den grabitateak (ia-)esferikoa den objetu bat izateraino eraman duena, eta bere ibilbidean dauden objetuak garbitu dituena. Definizio honen arabera Eguzki-sisteman zortzi planeta daude: Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. Bere orbita Kuiper gerrikoko beste objetuetatik garbitu ez duelako, Plutonek ez du definizio hau betetzen. Pluton planeta nano bat da, beraz, Eguzkiaren inguruan orbita egiten duen eta ia-esferikoa den objetua bere grabitate propioa dela eta, baina ez dituenak bere auzoko planetesimalak garbitu eta ez dena satelite bat. Plutonez gain IAUk beste lau planeta nano onartzen ditu Eguzki-sisteman: Zeres, Haumea, Makemake eta Eris. Beste objetu batzuk ez-ofizialki ere planeta nano gisa izendatu dira, hala nola 2007 OR10, Sedna, Orkus eta Quaoar. Plutoni erreferentzia eginez, orbita transneptuniarra duten planeta nanoei "plutoide" izena eman ohi zaie. Eguzkiaren inguruan biratzen duten beste objetu txikiak Eguzki-sistemako gorputz txiki izena hartzen dute.
  5. Almagesto liburuaren bertsioa irakur daiteke, latinez, hemen. Wikisourcen badago gaztelaniazko bertsio bat hemen
  6. Galileok ikusi zituen lau sateliteak Ganimedes, Io, Europa eta Kalisto ziren. Gaur egun Jupiterrek gutxienez 69 ilargi dituela dakigu[12], baina asko ez ziren aurkitu 1975a baino lehen. Gorputz hauek ez zutenez Lurraren inguruan orbitatzen, teoria geozentrikoa kolokan geratu zen.
  7. Epaiketa famatu horretan esan omen zituen Galileok Eppur si muove (hala ere, mugitu egiten da) esaldia.
  8. Eguzki-sistemaren masa kalkulatzeko, Eguzkia, Jupiter eta Saturno kenduta, beste objetu guztien masen kalkulua eta ditugun masa estimazioak gehitzen lor daiteke. Oort lainoak 3 Lur masa dituela kalkulatzen dugu[28], Kuiperren eraztunak 0,1[29] eta asteroide gerrikoak 0,0005 Lurraren masa[30]. Guztia gehituz eta gorantz borobilduz, ~37 Lur masa daude Eguzkia, Jupiter eta Saturno ez diren objektuen artean. Urano eta Neptunero masak ~31 Lur masa dira, beraz ~6 Lur masa geratzen dira guztira. Honek esan nahi du %1aren %10aren %1,3 baino ez direla kanpo planetak ez diren beste objektu guztiak batera.
  9. Data hau meteorito batean aurkitutako inklusiorik zaharrenarena da, 4568.2+0.2
    −0.4
    milioi urte dituela. Uste denez molekula lainoan sortutako lehen material solidoen formazioaren datari dagokio. (Ingelesez)  Bouvier, Audrey; Wadhwa, Meenakshi (2010-08-22), «The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion», Nature Geoscience (9): 637–641, doi:10.1038/ngeo941, ISSN 1752-0908, http://www.nature.com/doifinder/10.1038/ngeo941. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  10. ingelesez: Pre-solar nebula

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez)  «Ancient Greek Astronomy and Cosmology - Finding Our Place in the Cosmos: From Galileo to Sagan and Beyond», The Library of Congress, https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/modeling-the-cosmos/ancient-greek-astronomy-and-cosmology. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  2.   Henry George Liddell, Robert Scott, «πλανήτης», An Intermediate Greek-English Lexicon, http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0058:entry=planh/ths. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  3. (Ingelesez)  Definition of PLANET, http://www.merriam-webster.com/dictionary/planet. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  4.   Neugebauer, O. (1945-01-01), «The History of Ancient Astronomy Problems and Methods», Journal of Near Eastern Studies (1): 1–38, doi:10.1086/370729, ISSN 0022-2968, http://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370729. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  5. (Ingelesez)  Teresi, Dick (2010-05-11), Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science--from the Baby, Simon and Schuster, ISBN 9781439128602, https://books.google.es/books?id=pheL_ubbXD0C&pg=PA389&lpg=PA389&dq=Astronomy+in+China,+Korea+and+Japan+colin&source=bl&ots=w9OmGA3RJe&sig=0_EIXetsJE_2bCqfIlYLB1olqrY&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwih-oqAgezWAhWGuRQKHXKTBZIQ6AEIJjAA#v=onepage&q=Astronomy%20in%20China,%20Korea%20and%20Japan%20colin&f=false. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  6.   Carlos., Solís Santos, (2005), Historia de la ciencia, Espasa, ISBN 8467017414, https://www.worldcat.org/oclc/63696226 .
  7.   César., González Ochoa, (2004), La polis : ensayo sobre el concepto de ciudad en la Grecia antigua, Universidad Nacional Autónoma de México, ISBN 9703220428, https://www.worldcat.org/oclc/630726044 .
  8.   1889-1959., Reyes, Alfonso, (1955-<1991>), Obras completas. (1. ed. argitaraldia), Fondo de Cultura Económica, ISBN 9681610350, https://www.worldcat.org/oclc/4300096 .
  9. (Gaztelaniaz)  Spielvogel, Jackson J. (2004-06-30), Civilizaciones de Occidente Vol. B, International Thomson editores, ISBN 9789706863331, http://books.google.com.ar/books?id=YX4ZLAF8x4YC&pg=PA444&lpg=PA444&dq=e+las+revoluciones+de+las+esferas+celestes&source=bl&ots=i21A41AB5a&sig=uGFNTfNcEYBSHbQ0GDQgqvHXAjs&hl=es&sa=X&ei=2ZpnUIWXAZGK9gT_8oCADg&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=e%20las%20revoluciones%20de%20las%20esferas%20celestes&f=false. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  10.   Alberto., Elena, (1995), La revolución astronómica, Akal, ISBN 8446003805, https://www.worldcat.org/oclc/629808788 .
  11.   Kopernik, Mikolaj - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/kopernik-mikolaj/. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  12.   Jupiter Irregular Satellite Moon Page Saturn Uranus Neptune, http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  13.   Eppur si non muove - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/eppur-si-inoni-muove/. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  14.   C., Giancoli, Douglas (2006), Fisica : principios con aplicaciones (6 ed. argitaraldia), Pearson educación, ISBN 9702606950, https://www.worldcat.org/oclc/991736702 .
  15.   Newton, Isaac - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/newton-isaac/. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  16.   solar | Origin and meaning of solar by Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com/word/solar. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  17.   1927-, Lancaster Brown, Peter, (1985), Halley & his comet, Blanford Press, ISBN 0713714476, https://www.worldcat.org/oclc/12749934 .
  18.   1937-, Miner, Ellis D., (1998), Uranus : the planet, rings, and satellites (2nd ed. argitaraldia), Wiley, ISBN 9780471973980, https://www.worldcat.org/oclc/36074508 .
  19. (Frantsesez)  (Russia), Imperatorskai︠a︡ akademīi︠a︡ nauk (1787), Nova acta Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae, typis Academiae Scientiarum, https://books.google.es/books?id=UkDoAAAAMAAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=Recherches+sur+la+nouvelle+Plan%C3%A8te,+d%C3%A9couverte+par+M.+Herschel+&+nomm%C3%A9e+par+lui+Georgium+Sidus&source=bl&ots=R1EOjcDG0G&sig=RR-POCaSxNTyHrB9Ct4bKu27ZCY&hl=eu&sa=X&ved=0ahUKEwjY_pu9jezWAhVKlxQKHc4IDAIQ6AEIOjAC#v=onepage&q=Recherches%20sur%20la%20nouvelle%20Plan%C3%A8te,%20d%C3%A9couverte%20par%20M.%20Herschel%20&%20nomm%C3%A9e%20par%20lui%20Georgium%20Sidus&f=false. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  20. (Italieraz)  OAPa INAF Osservatorio Astronomico – "Giuseppe Salvatore Vaiana", http://www.astropa.unipa.it/Asteroids2001/. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  21. a b   Neptune and Pluto, http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  22. (Euskaraz)  Neptuno - ZT Hiztegia - Artikuluak, http://zthiztegiberria.elhuyar.org/artikuluak/Neptuno. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  23.   Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology, http://www.aip.org/history/cosmology/tools/tools-spectroscopy.htm. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  24. (Ingelesez)  «stellar classification | astronomy», Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/topic/stellar-classification#ref288666. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  25.   The Extrasolar Planet Encyclopaedia — Catalog Listing, http://exoplanet.eu/catalog.php. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  26.   Eris (2003 UB313) and Dysnomia, http://www.solstation.com/stars/ub313.htm. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  27.   Woolfson, Michael (2000-02-01), «The origin and evolution of the solar system», Astronomy & Geophysics (1): 1.12–1.19, doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x, ISSN 1366-8781, https://academic.oup.com/astrogeo/article/41/1/1.12/182262/The-origin-and-evolution-of-the-solar-system. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  28.   Morbidelli, Alessandro (2005-12-09), «Origin and Dynamical Evolution of Comets and their Reservoirs», arXiv:astro-ph/0512256, http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  29. (Ingelesez)  Delsanti, Audrey; Jewitt, David (2006), The Solar System Beyond The Planets, Springer, Berlin, Heidelberg, 267–293. orrialdeak, doi:10.1007/3-540-37683-6_11, ISBN 3540376836, https://link.springer.com/chapter/10.1007/3-540-37683-6_11. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  30. a b   Krasinsky, G, «Hidden Mass in the Asteroid Belt», Icarus (1): 98–105, doi:10.1006/icar.2002.6837, https://doi.org/10.1006/icar.2002.6837. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  31.   Levison, Harold F.; Morbidelli, Alessandro, «The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration», Nature (6965): 419–421, doi:10.1038/nature02120, https://doi.org/10.1038/nature02120 .
  32.   Levison, H, «From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets», Icarus (1): 13–32, doi:10.1006/icar.1996.5637, https://doi.org/10.1006/icar.1996.5637. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  33. (Ingelesez)  «Planet found orbiting its star backwards for first time», New Scientist, https://www.newscientist.com/article/dn17603-planet-found-orbiting-its-star-backwards-for-first-time.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  34.   NK 866, http://www.oaa.gr.jp/~oaacs/nk/nk866.htm. Noiz kontsultatua: 2017-10-12 .
  35.   An Overview of the Solar System, it's alignment and pictures, http://www.nineplanets.org/overview.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  36.   New Horizons to Launch on Journey to Pluto - Planetary News | The Planetary Society, 2006-02-22, https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  37. (Ingelesez)  Smith, Bradford A.; Soderblom, Laurence A.; Johnson, Torrence V.; Ingersoll, Andrew P.; Collins, Stewart A.; Shoemaker, Eugene M.; Hunt, G. E.; Masursky, Harold et al. (1979-06-01), «The Jupiter System Through the Eyes of Voyager 1», Science (4396): 951–972, doi:10.1126/science.204.4396.951, ISSN 0036-8075, PMID 17800430, http://science.sciencemag.org/content/204/4396/951. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  38.   Historical Background of Saturn's Rings, http://www.solarviews.com/eng/saturnbg.htm. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  39. (Ingelesez)  Elliot, J. L.; Dunham, E.; Mink, D. (1977-05-26), «The rings of Uranus», Nature (5609): 328–330, doi:10.1038/267328a0, http://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html?foxtrotcallback=true. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  40. (Ingelesez)  Smith, B. A.; Soderblom, L. A.; Banfield, D.; Barnet, C; Basilevsky, A. T.; Beebe, R. F.; Bollinger, K.; Boyce, J. M. et al. (1989-12-15), «Voyager 2 at Neptune: Imaging Science Results», Science (4936): 1422–1449, doi:10.1126/science.246.4936.1422, ISSN 0036-8075, PMID 17755997, http://science.sciencemag.org/content/246/4936/1422. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  41.   Haumea planeta nanoak eraztun bat duela ikusi dute - Zientzia.eus, http://zientzia.eus/artikuluak/haumea-planeta-nanoak-eraztun-bat-duela-ikusi-dute/. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  42. a b   Progress in the search for extraterrestrial life : 1993 Bioastronomy Symposium, Santa Cruz, California, 16-20 August 1993, Astronomical Society of the Pacific, 1995, ISBN 0937707937, https://www.worldcat.org/oclc/32232716 .
  43.   Bi, Shaolan; Li, Tanda; Li, Linghuai; Yang, Wuming (2011-04-20), «Solar Models with Revised Abundance», The Astrophysical Journal (2): L42, doi:10.1088/2041-8205/731/2/L42, ISSN 2041-8205, http://arxiv.org/abs/1104.1032. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  44.   Encyclopedia of the solar system (2nd ed. argitaraldia), Academic Press, 2007, ISBN 0120885891, https://www.worldcat.org/oclc/76797928 .
  45.   Mumma, M.J.; DiSanti, M.A.; Russo, N. Dello; Magee-Sauer, K.; Gibb, E.; Novak, R., «Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system», Advances in Space Research (12): 2563–2575, doi:10.1016/s0273-1177(03)00578-7, https://doi.org/10.1016/S0273-1177(03)00578-7. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  46.   contents, https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  47. (Ingelesez)  Saturn Fact Sheet, http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  48. (Ingelesez)  Jupiter Fact Sheet, http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  49.   Kim, S, «Infrared polar brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS experiment», Icarus (2): 233–248, doi:10.1016/0019-1035(85)90201-5, https://doi.org/10.1016/0019-1035(85)90088-0. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  50.   Guillot, Tristan; Gautier, Daniel; Hubbard, William B., «New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models», Icarus (2): 534–539, doi:10.1006/icar.1997.5812, http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0019103597958127. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  51. (Ingelesez)  Guillot, Tristan; Atreya, Sushil; Charnoz, Sébastien; Dougherty, Michele K.; Read, Peter (2009), Saturn's Exploration Beyond Cassini-Huygens, Springer, Dordrecht, 745–761. orrialdeak, doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_23, ISBN 9781402092169, https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4020-9217-6_23. Noiz kontsultatua: 2017-10-13 .
  52. a b c   Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M., «Comparative models of Uranus and Neptune», Planetary and Space Science (12): 1517–1522, doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5, https://doi.org/10.1016/0032-0633(95)00061-5. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  53. a b c   Podolak, M; Podolak, J.I; Marley, M.S, «Further investigations of random models of Uranus and Neptune», Planetary and Space Science (2-3): 143–151, doi:10.1016/s0032-0633(99)00088-4, https://doi.org/10.1016/S0032-0633(99)00088-4. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  54.   Michael., Zeilik, (2002), Astronomy : the evolving universe (9th ed. argitaraldia), Cambridge University Press, ISBN 0521800900, https://www.worldcat.org/oclc/46685453 .
  55.   «Dawn: Background», archive.is, 2012-05-24, https://archive.is/20120524184638/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  56. (Ingelesez)  NASA - Solar System Scale, http://www.nasa.gov/audience/foreducators/5-8/features/F_Solar_System_Scale.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-15 .
  57.   The formation of the solar system, http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  58.   Irvine, W. M. (1983), The chemical composition of the pre-solar nebula, 3–12. orrialdeak, http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  59. (Ingelesez)  Greaves, Jane S. (2005-01-07), «Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems», Science (5706): 68–71, doi:10.1126/science.1101979, ISSN 0036-8075, PMID 15637266, http://science.sciencemag.org/content/307/5706/68. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  60. (Ingelesez)  3. Present Understanding of the Origin of Planetary Systems | Strategy for the Detection and Study of Other Planetary Systems and Extrasolar Planetary Materials: 1990-2000 | The National Academies Press, doi:10.17226/1732, http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1732&page=21. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  61. (Ingelesez)  Boss, A. P.; Durisen, R. H. (2005), «Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation», The Astrophysical Journal Letters (2): L137, doi:10.1086/429160, ISSN 1538-4357, http://stacks.iop.org/1538-4357/621/i=2/a=L137. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  62. (Ingelesez)  Yi, Sukyoung; Demarque, Pierre; Kim, Yong-Cheol; Lee, Young-Wook; Ree, Chang H.; Lejeune, Thibault; Sydney Barnes (2001), «Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The Y2 Isochrones for Solar Mixture», The Astrophysical Journal Supplement Series (2): 417, doi:10.1086/321795, ISSN 0067-0049, http://stacks.iop.org/0067-0049/136/i=2/a=417. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  63.   Chrysostomou, Antonio; Lucas, Phil (2005-01-01), «The formation of stars», Contemporary Physics (1): 29–40, doi:10.1080/0010751042000275277, ISSN 0010-7514, http://dx.doi.org/10.1080/0010751042000275277. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  64. a b   Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert (2008-05-01), «Distant future of the Sun and Earth revisited», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (1): 155–163, doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x, ISSN 0035-8711, https://academic.oup.com/mnras/article/386/1/155/977315/Distant-future-of-the-Sun-and-Earth-revisited. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  65.   Shaviv, Nir J. (2003-12-01), «Toward a solution to the early faint Sun paradox: A lower cosmic ray flux from a stronger solar wind», Journal of Geophysical Research (Space Physics) (108): 1437, doi:10.1029/2003JA009997, ISSN 0148-0227, http://adsabs.harvard.edu/abs/2003JGRA..108.1437S. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  66.   New Vistas in Astronomy - 2005 Series, 2005-05-27, https://web.archive.org/web/20050527094435/http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/Vistas/. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  67. (Ingelesez)  How Round is the Sun? | Science Mission Directorate, https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  68. (Ingelesez)  First Ever STEREO Images of the Entire Sun | Science Mission Directorate, https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  69.   Charbonneau, Paul (2014-08-18), «Solar Dynamo Theory», Annual Review of Astronomy and Astrophysics (1): 251–290, doi:10.1146/annurev-astro-081913-040012, ISSN 0066-4146, http://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-081913-040012. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  70.   Woolfson, Michael (2000-02-01), «The origin and evolution of the solar system», Astronomy & Geophysics (1): 1.12–1.19, doi:10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x, ISSN 1366-8781, https://academic.oup.com/astrogeo/article/41/1/1.12/182262/The-origin-and-evolution-of-the-solar-system. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  71.   Basu, Sarbani; Antia, H.M., «Helioseismology and solar abundances», Physics Reports (5-6): 217–283, doi:10.1016/j.physrep.2007.12.002, https://doi.org/10.1016/j.physrep.2007.12.002. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  72.   Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A. (2001), The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars, 119. orrialdeak, http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S. Noiz kontsultatua: 2017-10-15 .
  73. (Ingelesez)  van Albada, T. S.; Baker, Norman (October 1973), «On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters», The Astrophysical Journal (185): 477–498, doi:10.1086/152434, ISSN 0004-637X, http://adsabs.harvard.edu/abs/1973ApJ...185..477V. Noiz kontsultatua: 2017-10-15 .
  74. (Ingelesez)  Bonanno, A.; Schlattl, H.; Paternò, L. (2002-08-01), «The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS», Astronomy & Astrophysics (3): 1115–1118, doi:10.1051/0004-6361:20020749, ISSN 0004-6361, https://doi.org/10.1051/0004-6361:20020749. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  75. (Ingelesez)  Connelly, James N.; Bizzarro, Martin; Krot, Alexander N.; Nordlund, Åke; Wielandt, Daniel; Ivanova, Marina A. (2012-11-02), «The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk», Science (6107): 651–655, doi:10.1126/science.1226919, ISSN 0036-8075, PMID 23118187, http://science.sciencemag.org/content/338/6107/651. Noiz kontsultatua: 2017-10-14 .
  76.   Inner Solar System - Science Mission Directorate, 2009-05-11, https://web.archive.org/web/20090511182050/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science/exploring-the-inner-solar-system. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  77.   Simoes, Christian, Frost line or snow line or ice line in the solar system — Astronoo, http://www.astronoo.com/en/articles/frost-line.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  78.   Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere, http://adsabs.harvard.edu/full/1994LPI....25.1203S. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  79.   Mercury - Educational facts and history of the planet Mercury., http://www.nineplanets.org/mercury.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  80.   Benz, Willy; Slattery, Wayne L.; Cameron, A.G.W., «Collisional stripping of Mercury's mantle», Icarus (3): 516–528, doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2, https://doi.org/10.1016/0019-1035(88)90118-2. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  81.   Cameron, A.G.W., «The partial volatilization of Mercury», Icarus (2): 285–294, doi:10.1016/0019-1035(85)90091-0, https://doi.org/10.1016/0019-1035(85)90091-0. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  82.   Solar System Exploration, https://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1/. Noiz kontsultatua: 2017-10-15 .
  83.   , doi:10.1098/rsbl.2009.1024, PMID 20106856, PMC 2936204, http://rsbl.royalsocietypublishing.org/content/6/4/544.full.pdf+html .
  84.   Articles in the Newspaper (iau0601) | IAU, 2009-06-03, https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  85.   Curious About Astronomy: Are Kuiper Belt Objects asteroids? Are large Kuiper Belt Objects planets?, 2009-01-03, https://web.archive.org/web/20090103110110/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=601. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  86.   Petit, J, «The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt», Icarus (2): 338–347, doi:10.1006/icar.2001.6702, https://doi.org/10.1006/icar.2001.6702. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .
  87. (Ingelesez)  esa, «New study reveals twice as many asteroids as previously believed», European Space Agency, http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html. Noiz kontsultatua: 2017-10-16 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Eguzki-sistema
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Eguzki-sistema Aldatu lotura Wikidatan