Prusiako urdina

Wikipedia, Entziklopedia askea
Prusiako urdina
Formula kimikoaC18Fe7N18
SMILES kanonikoa[Fe+3.[Fe+3].[Fe+3].[Fe+3].N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N.N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N.N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N&zoom=2.0&annotate=none 2D eredua]
MolView[Fe+3.[Fe+3].[Fe+3].[Fe+3].N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N.N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N.N#C[Fe-4](C#N)(C#N)(C#N)(C#N)C#N 3D eredua]
KonposizioaNitrogeno, burdina eta karbono
EponimoaPrusiako Erresuma eta Berlin
Motakonposatu kimiko
Masa molekularra859,2299 Da
Erabilera
Rolachelating agent (en) Itzuli, Antidoto eta farmako esentzial
Identifikatzaileak
InChlKeyDNMNDNSFJMUUFM-UHFFFAOYSA-N
CAS zenbakia14038-43-8
ChemSpider20074656
PubChem2724251
Gmelin30069
ChEBI1093743
ChEMBLCHEMBL2096629
ZVG5440
EC zenbakia237-875-5
ECHA100.034.418
CosIng32832
MeSHC000170
RxNorm24902
UNIITLE294X33A
NDF-RTN0000023028

Prusiako urdina (alemanez: Preußisch Blau edo Berliner Blau - «Berlingo urdina») kolore urdin iluneko substantzia bat da, askotan pinturan pigmentu gisa erabiltzen dena eta, antzina, planoetan maiz erabiltzen zena (hortik dator ingelesez planoei blueprint deitzea). Japoniako inpresio xilografikoan oso ohiko bilakatu zen urdin hau aizuri-e (藍摺り絵) izenarekin[1].

Medikuntzan, ahotik emandako Prusiako urdina antidoto gisa erabiltzen da metal astunek eragindako intoxikazio mota batzuetarako, adibidez, talio (I) eta zesio isotopo erradioaktiboengatik. Terapiak konposatuaren ioi-elkartrukearen propietateak aprobetxatzen ditu, baita metalezko katioi "bigun" jakin batzuekiko kidetasun handia ere[2].

Prusiako urdina izeneko pigmentua ustekabean aurkitu zuen Heinrich Diesbach kimikariak Berlinen 1704an, eta horregatik deitzen zaio batzuetan Berlingo urdina. Parisko urdina edo Miloriko urdina ere deitu izan zaio. Zenbait izen kimiko ditu, hala nola burdin ferrozianuroa (III), ferrozianuro ferrikoa, burdin (II) hexazanoferratoa (III) eta burdin hexazanoferratoa. Oso ohikoa da laburtuta PB deitzea.[3] Bere formula kimiko laburtua da. Prusiako iurdina izena XVIII. mendean hasi zen erabiltzen, Prusiako uniforme militarren oihalak tindatzeko erabiltzen zen koloratzailea zelako.[4]

Osaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berlingo pigmentu urdina.
Egitura sinplifikatua.

Prusiako urdinaren identifikazio zehatza konplexua da, neurri batean hiru faktore direla eta:

  1. Prusiako urdina oso disolbaezina da uretan, baina koloideak sortzeko joera du.
  2. Elaborazio tradizionalak konposatu eta ezpurutasun ugari erakusten ditu.
  3. Prusiako urdin puruaren kristal-egitura ere oso konplexua da, analisi kristalografikoaren bidez soilik definitua.

Dunbar & Heintzen berrikuspen klasikoan laburtzen den bezala, Prusiako urdinaren formula kimikoa da, non x 14tik 16ra doan balioa baita. Egitura molekularraren esleipena infragorrien espektroskopia bidez aztertu da azken hamarkadetan egindako laginen gainean, eta Moessbauer espektroskopia, X izpiak eta neutroien kristalografia bidez ere aztertu da.

Paraleloan egindako azterketa batzuek erakusten dute Mn3[Co(CN)6] eta Co3[Co(CN)6]2 edukia (hau da, Co5(CN)12). X izpien bidezko difrakzioan karbono atomoak eta nitrogeno atomoak ezin direnez bereizi, elementu horien kokapena zeharka ondoriozta daiteke Fe zentroen distantzien posizioek aztertutako beste metodo espektrografiko batzuen bidez. 10 M HCl kontzentrazio-kristalak handituta, Prusiako urdin-kristalek akats ordenatuak dituztela ikusi zuen Ludik. Ikertzaile batzuek ondorioztatu dutenez, Prusiako urdinaren konposizioaren esparru orokorra Fe(II)-CN-Fe(III) motako lotuneak dira, Fe(II)-C 1,92 Å eta Fe(III)-N distantziak 2,03 Å dituztenak. Fe(II)-ren zentroak, spin baxua dutenak, sei karbono-ligandoz inguratuta daude. Fe (III)-zentroak, aldiz, spin altua dutenak, batez beste 4 nitrogeno-zentroz eta 1,5 oxigeno-zentroz inguratuta daude. Bestalde, konposizioa hain da aldakorra, sareko akatsak direla eta. Horri esker, egitura kristalinoan dauden ur molekula batzuek hidratatzen dute.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egiteko modua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1704an jakin zen Prusiako urdina nola egin laborategi batean, kasualitatez, Heinrich Diesbach kimikari eta kolore ekoizleari esker.[5] Diesbach koloratzaile gorri bat egiten ari zen, koloratzaile gorria hauspeatzeko errautsa falta zitzaionean. Hori dela eta, Johann Conrad Dippel lankideak Dippel olioa edo «hezur-olioa» izeneko ordezko material bat eman zion, baina olio hori gehituta koloratzaile urdin bat agertu zen nahi zuen gorriaren ordez. Diesbachek efektuaren berri eman zuenean, lankideak errezeta hobetu zuen, eta elkarrekin merkaturatu zuten koloratzaile berri hori, eta Berlingo lantegi batean ekoitzi zuten, «Berlingo urdin» izenarekin. Errezeta isilpean gorde zuten denbora batez, baina 1724an Woodward ingelesak aurkitu zuen eta urte horretan bertan argitaratu zuen Philosophical Transactions aldizkarian. Handik gutxira, Parisko urdin izeneko pigmentu baten erabilera zabaltzen hasi zen, Parisen egina. Delften egiten zen zeramikan ere antzeko kolorea erabiltzen hasi zen, Delfteko urdina izenekoa.

Produkzio motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Diesbach metodoa
Alunbrean eta burdin sulfatoan kukurutx arkakusoak egosten dira. Orduan, Prusiako koloratzaile urdina prezipitatzen da hezur-olioa erabiliz.
Errezeta ingelesa
Zati berdinetan, kaltzio nitratoa (gatzuna) eta potasio tartratoa (legamia) nahasi eta berotu egiten dira. Lehortuta dagoen animalien odola gehitzen da eta berotzen jarraitzen da. Masa hori urarekin garbitzen da eta aluminioarekin eta burdin sulfatoarekin nahasten da. Bukaeran azido klorhidrikoa gehitzen da, eta horrek kolore berdea urdin sakon batera aldatzen du.

Turnbull urdina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turnbulls Blau Prusiako urdinaren izen historiko bat da. Potasio hexazanoferratozko (III) ur disoluzioari burdin gatzak (II) gehituz sortzen da. Erreakzio bera gertatzen da burdin gatzen (III) eta potasio hexazanoferratoaren (II) artean ere, eta erreakzio hau sortzen da:

[6]

Milori urdina[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Milori urdinak kolore beroagoa izan ohi duten pigmentu egosi motei ematen zaien izena da.

Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Zuzenean: Burdina (III) kloruroa potasio hexazanoferratoarekin (II) edo burdin nitratoarekin (II) uretan dagoen potasio hexazanoferratoarekin (III) nahasten da. Prusiako urdina den koloidea prezipitatzen da.
  • Zeharkakoa:
    • 2 FeSO4 (burdin sulfatoa (II)) eta K4[Fe(CN)6] (potasio hexazanoferratoa (II)), Fe2[Fe(CN)6] (Berlingo zuria) + 2 K2so4-rekin erreakzionatuz
    • Berlin zuria Cl2-arekin (kloroa) edo H3CrO3-arekin (azido kromikoa) Prusiako urdinera oxidatzen da.

Artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) «Prussian blue and its partner in crime» Journal of ART in SOCIETY (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).
  2. (Ingelesez) Research, Center for Drug Evaluation and. (2018-11-03). «Questions and Answers on Calcium-DTPA and Zinc-DTPA (Updated)» FDA (Noiz kontsultatua: 2023-01-10).
  3. Dunbar, K. R. and Heintz, R. A., "Chemistry of Transition Metal Cyanide Compounds: Modern Perspectives", Progress in Inorganic Chemistry, 1997, 45, 283-391.
  4. Military Miniatures Magazine
  5. Online Etymology Dictionary: Prussian
  6. Hollemann, Wieberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. (101. Auflage); Jander, Blasius: Lehrbuch der analytischen und präparativen anorganischen Chemie. (13. Auflage); Ehlers: Analytik I. (8. Auflage)

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]