Civitas

Antzinako Erroman, civitas (civitates pluralean) erromatar herritarrak biltzen zituen lege komuna zen, haiei eskubideak eta betebeharrak ezartzen zizkiena. Adiera zabalagoan, civitas herritarren gizatalde hori bera zein herritar horiek bizi ziren herria edo hiria izendatzeko erabili izan da. Civitas ez da bakarrik hirigunea, hirigune hori dagoen lurralde oso bat baizik.

Civitate horein barruan, beste komunitate mota batzuk antolatzen ziren, hala nola, forum, castellum, vicus, etab.

Civitate-en sailkapen juridikoa

Hiriek hainbat maila juridiko desberdinak zituzten ezaugarri jakin batzuen arabera: biztanleen izaera - erromatar hiritartasuna izan edo indigenak-, Inperioan sartzeko modua -akordioa edo konkista-, Erromari zerbitzu bereziak ematea edo ez, e.a. Gainera, estatus hori denborarekin aldatu egin zitekeen. Historialariek asko eztabaidatzen duten arren, Plinio Zaharrak Inperioaren hasieran egin zuen sailkapena onartzen da orokorrean:

Lau kategoria juridiko zeuden hirien artean:

Ordaintzaileak (civitates stipendariae): bizilagunek zergak (stipendium) ordaindu behar zituzten, ez zuten eskubide politikorik, eta soldaduak eman behar zizkioten Erromari. Lurzorua ez zen berea, eta bertako biztanleek possessio gisa zeukaten. Txanponak egitea zentralizatu zen arte, dirua sor zezaketen eta autonomia zuten barne-gobernuan, baina beti ere probintziako gobernadorearen mende, herritarren gaietan esku hartzeko ahalmena baitzuen^[1].

Askeak (civitates liberae), hainbat pribilegio zituzten eta gobernu autonomoagoa zuten. Askotan ez zuten zergarik ordaintzen.

Federatuak (civitates foederatae), Inperioari akordio baten bidez lotuta zeuden eta euren funtzionamendua eta Erromarekiko harremanak foedus baten bidez erregulatzen ziren. Baskoien artean, adibidez, antzinako Tarraga hiriak civitate foederata izendapena lortu zuen^[2].

Koloniak (coloniae) eraikitzen hasi zirenean, erromatar jatorriko taldeak bizi ziren bertan, estatuarengandik lur sailak jasotzen zituzten soldadu ohientzat sortzen baitziren gehienetan, eta eurek gobernatzen zuten. Oso erromatartutako hiriak ziren eta hiritarrek eskubide zabalak zituzten. Geroago, konkistatutako probintzietan beste hiri batzuek kolonia izendapena lortu zuten hiri handiak bilakatu zirenean eta eta sakon erromatartu zirenean. Kolonia izaera juridikoa kategoria altuena zen, eta abantaila gehien ematen zuena. Denek jaso zezaketen udal erregimena enperadorearengandik. Horren bidez, biztanleek hiritartasun eskubideak lortzen zituzten.

Erromatarren "civitas" kontzeptua

"Hiria" artisau lanetan, merkataritzan eta beste zerbitzu batzuetan aritzen den jende multzo egonkorrari esan ohi diogu. Hiriak ekonomia eta gizarte garatuena zuten guneetan ezartzen ziren. Hispaniako probintzietan, adibidez, Levanteko itsasertzean eta hegoaldean. Galiako probintzietako Mediterraneo aldean egon ziren batez ere. Erromako iturriek, ordea, civitas terminoa zentzu politikoan erabiltzen zuten ia beti -aginpide baten mendeko herritar multzoa- eta horrek agian batzuetan kontzeptua nahasgarria bihurtzen du.

Estrabonek hau idatzi zuen Iberiar penintsulako hiriei buruz:

"Nire ustez, batzuek Iberian mila hiri baino gehiago zenbatzea herri handiei hiri izena eman zaielako gertatu da. Izan ere, herrialdea bera ez da oso egokia hiri asko eraikitzeko, oso atzerakoia, xelebrea eta ikasi gabea baita; bestalde, Mare Nostrumeko bazterretik kanpo bizi direnen bizimoduak ere oso zail egiten du hiriak eraikitzea. Herrixketako biztanleak basatiak dira (...) hiriek ere ezin dituzte zibilizatu, asko eta asko basoan bizi direlako eta auzokoen lasaitasuna arriskuan ipintzen dutelako."^[3]

Udal gobernua Behe Inperioan

Antzinate Berantiarrean, civitateak dekurioi edo kurial izeneko lur-jabe handien talde batek osatutako udal batek (ordo decurionum edo curia) gobernatzen zituen. K.o. III. mendetik C. Tokiko administrazioa autonomia galduz joan zen aparatu burokratiko inperialaren mesedetan, eta dekurioiei zergak biltzeko betebeharra ezarri zitzaien. Zerga horiei esker, beren trikimailu pertsonalarekin erantzun zieten, eta, ondorioz, dekurioi asko kanpora joan ziren landa-eremura edo burokrazia inperialean dirutza bilatzera, civitateak desgobernuan murgildurik utziz. Zirkunstantzia horrek, gerren ondoriozko garai hartako presio fiskalarekin, lurren produktibitate txikiarekin, horietako asko gerran suntsituak eta monetaren balio-galerarekin batera, gizarte-banaketa sakona eragin zuen klase latifundisten eta humilioreen (jende xehea) artean.

Lehenengoak senatore noblezia zaharretik zetozen, graduazio altuko militar ohietatik eta funtzionario garaietatik; latifundio handiak nekazari txikien lurrekin lodituz joan ziren, zeinek, presio fiskalari amore emanez, kolono bihurtu baitziren beren antzinako lurren prekario (ondorengo mendeetako harreman feudalen aurrekari). Boteretsuek beren milizia pribatuak sortu zituzten beren segurtasuna bermatzeko, eliza propioak eraiki zituzten eta justizia auzitegiak ezarri zituzten beren lurretan, latifundioa eratuz, unitate autonomo fiskala, ekonomikoa, erlijiosoa eta juridikoki. Kolono^[4] bihurtutako nekazarien eta esklaboen arteko bereizketa lausotuz joan zen, haien bizi-baldintzek hala egiten zuten heinean.

IV mendea

IV. eta hurrengo mendeetan, erresuma barbaro berriek Erromatar Inperioko mendebaldeko lurraldearen zatirik handiena okupatu zutenean, latifundioen boterea, eta hedaduraz hiriena, antzinako latifundisten eta talde barbaroen buruzagien esku geratu zen, aristokrazia berri bat osatuz. Aristokrazia «berri» horretatik, erregeek dukeak edo gobernadoreak izendatzen zituzten. Eliza Kristaua botere-sailak irabazten joan zen, bertako apezpikuak hirien gobernuan eta bizitza publikoan esku hartzen hasi ziren. IV. mendearen amaieran, kuriae zaharrak ahulduz joan zirenean, Elizako printzeak hiri askotan bihurtu ziren justizia-administratzaile.^[5]

Erreferentziak

↑ (Gaztelaniaz) Gran Enciclopedia de Navarra | ESTIPENDIARIA. Fundación Caja Navarra (kontsulta data: 2021-08-08).
↑ (Gaztelaniaz) Lanz Betelu, Jokin. (2020). Los vascones y sus vecinos (siglos II a. C.-VIII d. C.). ISBN 9788423535590..
↑ Estabon: Aip. lib., III, 4, 13
↑ (Gaztelaniaz) Cantos, Víctor. (2017-01-10). «La transición al colonato. Comentario de Texto» Aula de Historia · Preparador oposiciones Geografía Historia (kontsulta data: 2025-09-04).
↑ (Gaztelaniaz) Adán, Míriam. (2020-04-09). «La civitas del Imperio Romano en la Antigüedad Tardía» ¡O César o Nada! (kontsulta data: 2025-09-04).

Ikus, gainera

Beste erromatar hiri, herri eta herrixka mota administrazioaren ikuspuntutik:

Biubliografia sakontzeko

Fustel de Coulanges, Numa Denis; Moreno, Daniel A. (2003). La ciudad antigua: estudio sobre el culto, el derecho y las instituciones de Grecia y Roma. "Sepan cuantos-- " (13. arg.). Editorial Porrúa. ISBN 978-970-07-3779-9.
Garnsey, Peter; Sailer, Richard (1991). El Imperio Romano. Economía, sociedad y cultura (Jordi Beltrán, trad.). Bartzelona: Crítica. ISBN 84-7423-484-0.

Kanpo estekak

Datuak: Q1094545

[1] (Gaztelaniaz) Gran Enciclopedia de Navarra | ESTIPENDIARIA. Fundación Caja Navarra (kontsulta data: 2021-08-08).

[2] (Gaztelaniaz) Lanz Betelu, Jokin. (2020). Los vascones y sus vecinos (siglos II a. C.-VIII d. C.). ISBN 9788423535590..

[3] Estabon: Aip. lib., III, 4, 13

[4] (Gaztelaniaz) Cantos, Víctor. (2017-01-10). «La transición al colonato. Comentario de Texto» Aula de Historia · Preparador oposiciones Geografía Historia (kontsulta data: 2025-09-04).

[5] (Gaztelaniaz) Adán, Míriam. (2020-04-09). «La civitas del Imperio Romano en la Antigüedad Tardía» ¡O César o Nada! (kontsulta data: 2025-09-04).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]