Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Giza erditze

Wikipedia, Entziklopedia askea
Erditze» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Giza erditzea
Postpartum baby2.jpg
Deskribapena
Mota jaiotza
Arrazoia(k) haurdunaldia
Sortzen du jaioberria
Identifikatzaileak
MeSH D036801

Giza erditzea haurdunaldiari amaiera ematen dion prozesua da. Prozesu honek barne hartzen ditu emakumea erditze-uzkurdurekin hasten denetik, haurra umetokitik irteten den arte jazotzen diren aldaketa fisiologiko guztiak.[1] Erditze baginalaren prozesuan hiru fase bereizten dira: ezabatzea eta utero-lepoaren dilatazioa, umearen jaitsiera eta jaiotza, eta azkenik, karenaren edo plazentaren kanporaketa. Erditzean, oso ohikoa da farmakoak erabiltzea, bai mina murrizteko helburuarekin (medikamentu anestesikoak), bai plazentaren kanporatzean atzerapen larriak egoten direnean horri aurre egiteko (oxitozina). Dena den, erditze seguruena naturaltasunez garatzen dena da, alegia, kanpo-eragile zein esku-hartzerik behar ez duena.[2] Hala ere, badaude arrisku handiko haurdunaldiak ere. Horrelakoetan, amaren bizia zein haurrarena jokoan egon daitezke, eta jaiotza zesarea bidez egiten da: umea sabelaldean egiten den ebaki kirurgiko batetik kanporatzen da.

Erditze motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erditze baginala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erditze baginala. Jaioberriaren burua ateratzen.

Erditze baginalean, umea amaren baginatik ateratzen da, laguntza teknologiko gutxirekin eta farmakorik gabe.[3] Erditze mota honetan, gehienetan emakumea etzanda egoten da, oinak ipurmasailen parean kokatuta. Erditze-metodo hori eztabaidatu egin da, ama bertikal kokatzen bada umearen irteera errazten baita, grabitatearen ondorioz. Gainera, etzanda hainbat arazo sor daitezke, hala nola, fetuaren sufrimendua edota zoru pelbikoaren urradura.

Erditze baginal instrumentala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Forcepsarekin lagundutako erditzea.

Askotan, zailtasunak agertzen direlarik, erditze baginala ezinezkoa da. Horrelakoetan, lanabes espezifikoak behar dira forzepsa adibidez. Lanabes horren bidez, umekiaren burua heldu eta ateratzen saiatuko da medikua.

Zesarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zesarea egiten denean, umekia ez da amaren baginatik ateratzen, baizik eta sabelean egiten den ebakian zehar.[4] Erditzeak arazoak dituenean bakrrik erabiltzen da teknika hau, batez ere naturala baino arrisku handiagoak dituelako eta gerora ere arazoak sortu ditzatekeelako.

Erromatarren garaian, aurdunaldiko azkeneko faseetan zegoen ama hiltzen zenean egiten zen zesarea umearen bizitza zalbatzearren. Hau, Lex Caesarea-an idatzita gelditu zen. Bizirik zegoen amari lehenengoz egin zioten zesarea dokumentatua, Suitzan gertatu zen 1500 urtean. Eta ama bizitzen jarraitu zuen gainera. Jacob Nuferrren emaztea izan zen emakume hori eta Jacob sendagilea. Ala eta guztiz ere, oso emakume gutxi ateratzen ziren bizirik. Irlanda eta Britainia Handian 1865. urtean emakumeen ehuneko laurogeita hamabost hiltzen ziren zesarea egiten zietenean. Gutxi gora behera momentu berdinean, hau da, XIX. mendean, Afrikara joan ziren europar exploratzaileek teknika hau ikusi zuten Afrikan. Badirudi nahiko ohikoa zela. Amari alkohola ematen zioten anestesia bezela eta belar ezberdinak ematen zizkieten osatzeko.

Gaur egun, erditze guztietatik ehuneko 10 eta 15 bitartekoak zesarea bidez gauzatzen dira. Nahiz eta Estatu Batuak eta Kanada ehuneko hogeitik gora egon.

XX. mendean ohikoena zesarea bertikala zen baina gaur egun zesarea horizontal praktikatzen da gehien. Kasu arraro batzuetan bestelako zesareak praktikatzen dira.

Teknika honek bere arriskuak ditu. Amarentzat, adibdez, hiltzeko arrizkua lau aldiz biderkatzen dela uste da. Umearentzat, normalean arnasa hartzeko arazo gehago dituzte. Hamabi urtetarañoko umeetan asma gehiago neurtu da zesarea bidez jaiotako umeetan, besteetan baino. Beste arazo batzuk ere neurtu dira baina oraindik gehiago ikertu behar da. Ikerketa interesgarrienetakoa da Melbourne Unibertsitateko polidano et al (2017) ikerketa.

Anestesia gaur egun lokala da, epidural deitutakoa. Lehen, generala ematen zen, baina lokala hobeagoa dela konturatu dira bai amarentzako eta baita umearentzako ere.

Erditzearen hasiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Emakumearen erditzea azken hilekotik 37 eta 42 astera gertatzen da. Erditzearen hasiera ezberdina da emakumearen arabera, baina erditzearen hasiera hori iragartzen duten seinaleak nahiko ohikoak dira haurdun guztietan: umetokiko espasmoen agerpena hamar minutu baino gutxiagoko maiztasunaz, presio pelbikoaren handitzea eta gernu-maiztasuna, umetoki-lepoko muki-tapoiaren kanporaketa eta likido amniotikoa inguratzen duten mintzen apurketa, zeinak odol jarioa ere ekar dezakeen.[5]

Erditze-faseak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erditze-faseak.

Erditzean lau fase bereizten dira: erditze aurreko fasea, dilatazioa, umekiaren kanporatzea eta erditzea.

Erditze aurreko fasea ez dago zehaztuta, baina horren hasiera sintoma eta seinale jakin batzuekin batera gertatzen da. Sintoma horien barnean daude umetokiaren uzkurdura, muki-tapoiaren kanporaketa eta pelbisean minaren agerpena. Hasten denetik amaitzen denera arte bi aste iraun dezake erditze aurreko faseak eta umetokiaren dilatazioarekin bukatzen da.[6]

Lehenengo fasea bukatuta, emakumea dilatazio-fasean sartuko da. Fase horretan, umetoki-lepoaren dilatazioa gertatzen da.[7] Dilatazioa hasten denean, umetoki-lepoko uzkurdurak agertzen hasten dira 3-15 minutuan behin eta 30 segundoko iraupenarekin. Denborak aurrera egin ahala intentsitatea handitzen da. Fase horren iraupena ezberdina da emakumearen arabera, dilatazioa osoa denean (gutxi gorabehera 10 cm-ko dilatazioa) amaitzen da. Dilatazio osoa lortzen denetik umekiaren kanporaketa gertatu arteko denbora txikia da. Hirugarren fase horretan, umekia umetokitik kanpoaldera ateratzen da, nahi gabeko umetokiaren uzkurdurei eta amaren sabel-uzkurdurei esker.

Azken fasea, erditze fasea, plazenta, zilbor-hestea eta mintzak kanporatzean hasten da.[5] Normalean, 5 minutu eta 30 minutu artean irauten du. Erditzea bukatutzat ematen da emakumea erabat sendatzen denean.

Fisiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Badirudi umetokiko uzkurdurak prostaglandinen kontzentrazioaren igoerak eta oxitozinen hartzaile kopuruaren igoerak eragiten dituztela. Amniosek eta korionek azido arakinodikoetan metabolizatzen diren fosfolipidoak ekoizten dituzte. Azido horietatik prostaglandina I (PGI) eta F (PGF) sintetizatzen dira, zeinen kontzentrazioa handituz doan erditzean zehar. Azken finean, erditze aurreko fasean gertatzen diren aldaketa biokimikoek miometrioa molekula inhibitzaileez (progesterona, prostaziklinak, relaxina, oxido nitrikoa) babesteko helburua dute. Bestalde, umetokia oxitozina eta prostaglandina aktibatzaileek estimulatzen dute.[8]

Erditze-orgasmoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erditze-orgasmoen eztabaida literatura zientifikotik at egon den arren, zenbait talde feminista gai honen inguruko informazioa biltzeaz arduratu dira, emakume batzuek erditzean orgasmoak izaten dituztenez.[9][10] Izan ere, erditzean eta orgasmoetan gertatzen diren zenbait prozesuk antzekotasun handiak dituzte. Bi gertaeretan, muskulu askoren nahigabeko uzkurdurak gertatzen dira, orgasmoan endorfinak askatzen dira, oxitozina hormonaren parekideak direnak eta erditzearen mina arintzen laguntzen dutenak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Gaztelaniaz)  Parto: MedlinePlus en español . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  2. (Ingelesez)  «RHL» apps.who.int . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  3. (Gaztelaniaz)  «Parto natural» www.kidshealth.org . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  4. (Ingelesez)  «JAMA – The Latest Medical Research, Reviews, and Guidelines» jama.ama-assn.org . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  5. a b (Ingelesez)  «http://web.archive.org/web/http://ymghealthinfo.org/content.asp?pageid=P05988» web.archive.org . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  6. Pritchard J, MacDonald P, Gant N (2001). Williams Obstetricia (20ª edición). Madrid: Editorial médica panamericana.
  7.   Trabajo de parto y parto - Falsa labor 2009-12-04 . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  8.   Artículos: Obstetricia 2008-03-02 . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  9.   Casilda Rodriganez Bustos » PARTO ORGÁSMICO: TESTIMONIO DE MUJER Y EXPLICACIÓN FISIOLÓGICA 2009-08-29 . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  10.   Orgasmic Childbirth 2008-05-09 . Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu Scholian
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Giza erditze Aldatu lotura Wikidatan