Finlandiar mitologia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Illmarinen, finlandiar panteoiko liderra bere anaia Ukkoren igoera arte, eta ordutik aurrera artisauen liderra, sammoa landuz. Akseli Gallen-Kallela,Sammon tantoa, 1893.

Finlandiar mitologia finlandiar herriek kristautasunera bihurtu baino lehen zituzten sinesmenak biltzen dituen mitologia da. Erkide zituen ezaugarri ugari —etnia eta hizkuntza aldetik— bere hurbileneko herria zen estoniarrekin, baita bere inguruko herri ez uraldarrekin ere, hau da, herri baltikoekin eta eskandinaviarrekin. Mito horietako asko beste uraldar herri batzuei (hala nola samiak) estu lotuak zeuden.

Finlandiar mitologia abestutako olerki mitikoen ahoz ahoko tradizioen eta folklorearen bidez XIX. mendea ondo sartu harte mantendu zen.

Inguruko kulturen pixkanakako eraginaren ondorioz zeruko jainko baten igoera ekarri zuen arren, Ukko (finlandieraz Agurea) jainko aita naturako izpiritu bat baino ez zen, gainontzeko guztiak bezala. Animaliarik sakratuena, honen izena ozen sekula esaten ez zena, hartza zen. Hartza asaben berraragiztatze bezala ikusten zen, eta arrazoi honegatik zenbait eufemismoren bidez deitua zen: mesikämmen (eztizko hanka), otso (bekoki zabala), kontio (lurreko biztanlea).

Finlandiar mitologiaren azterketa eta historia erlijiosoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mikael Agricola, finlandiar gotzain, erreformari protestantea eta misiolaria, finlandiar mitologiari buruzko lehen adierazpenak idatzi zituena.

Finlandiar herriaren sinesmenei buruzko lehen aipamena Mikael Agricola gotzain eta erreformari luterandarrak egin zuen salmoen finlandierarako bere itzulpenean. Agricolak Häme (suedieraz Tevastia) eta Kareliako ustezko jainko zerrenda bat iruzurtu zuen, eskualde bakoitzetik hamabi, euren funtzioak laburki hitz neurtu eran kontatuak. Komentaristaren batzuek Hämerako soilik hamaika jainko zerrendaratu zirela diote, horien artean Agricolak Piru, Deabrua, aipatu ez zuelarik. Zerrenda hauei esker, Agricola Finlandiako historia erlijiosoaren eta bere mitologiaren aitatzat hartzen da. Ondorengo aditu eta ikasleek sarritan aipatuko zituzten Agricolaren zerrendak iturri historiko bezala. Soilik XIX. mendearen amaieran hasi ziren adituak Agricolaren zerrendako jainkoak eta hauei buruzko informazioa kritikoki aztertzen, ondorengo ikerketen bidez zerrenda horretan agertutako pertsonaia gehienak jainkoak ez zirela ebatziz, baizik eta tokiko izpiritu zaindariak, mitologia herrikoiko pertsonaiak edo elezahar esplanatorioak, heroi kulturalak, izen alternatiboa zuten santu kristauak, eta, kasu batean, uzta garaiko jaialdi bat.

Cristfried Gananderren Mythologia Fennica lana, 1789an argitaratu zena, finlandiar mitologian egin zen lehen barneratze aditu laikoa izan zen. XIX. mendean finlandiar folkloreari buruzko ikerketak bizitu egin ziren. Elias Lönnrot, J. F. Cajan, M. A. Castrén eta D. E. D. Europaues bezalako adituek Finlandian zehar bidaiatu zuten runo edo olerki eran kantatutako olerkaritza herrikoia. Material guzti honetatik abiatuta Lönnrotek Kalevala eta Kanteletar argitaratu zituen. XIX. mendean bildutako olerkaritza herrikoi hau, nagusiki, finlandiar herria kristau bihurtu aurreko sinesmen jentilez osatua zegoen, eta adituei finlandiar mitologia xehetasun gehiagoz aztertzea ahalbidetu zien.

Munduaren jatorria eta egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduaren egitura finlandiar mitologiaren arabera.

A Zeru ganga
B Ipar Izarra
C Zutabea
D Kinahmi, zurrunbiloa
E Iparraldeko eskualdea, Pohjola
F Bizitzeko moduko eskualdeak
G Lintukoto, txorien neguko etxea
H Hildakoen mundua : Tuonela, ziuraski lurrazpian

Mundua Aythya izeneko uretako hegaztiaren arraultza baten eztandaren ondorioz eratu zela uste zen. Zeruari dagokionez, arraultzaren goiko estalkia zela uste zen, eta alternatiboki karpa bat bezala ikusten zen, Ipar Poloan, Ipar Izarraren azpitik zutabe batek eusten zuena.

Izarren mugimendua zeru gangak bere inguruan eta Ipar Izarraren inguruan zuen errotazioak eragindakoa bezala azaltzen zen. Mitologiaren arabera, zeruko zutabearen errotazioaren ondorioz Ipar Poloan zurrunbilo handi bat eratu zen. Zurrunbilo honen bidez, arimak munduaren kanpoaldera, hildakoen lurraldea zen Tuonelara joan zitezkeen.