Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Hegazti

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Hegazti
Aptiar-Gaur[1]

Superb fairy wren2 LiquidGhoul.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaChordata
GoiklaseaTetrapoda
Klasea Aves
Azpiklaseak
Datu orokorrak
Iturria arrautza, Luma eta Haragi

Hegaztiak edo txoriak (izen zientifikoa: Aves) animalia ornodun endotermiko talde bat dira. Lumak dituzte, hortzik gabeko baraila mokodunak, arrautza gogorrak erruten dituzte, tasa metaboliko altua dute, lau-ganbaradun bihotza eta hezurdura sendo baina arina. Mundu osoan zehar bizi dira. Txikienak 5 zentimetroko Mellisuga helenae kolibria da eta handiena 2,75 metro neurtzen duen ostruka. Tetrapodorik arrakastatsuenak dira, 10.000 espezie bizidun baino gehiagorekin. Espezie horien erdiak Passeriformes ordenakoak dira, txori kantariak. Hegazti guztiek hegalak dituzte, baina espezieen arabera garatuago edo atrofiatuago egon daitezke; hegalik gabeko bi hegazti ezagun bakarrak desagertutako moa eta elefante txoria ziren. Hegalak aurreko gorputz-adarretik eboluzionatu dute, hegaztiei hegan egiteko aukera emanez; ondoren, eboluzio gehiagoren ondorioz hegazti batzuek gaitasun hori galdu zuten, adibidez pinguinoek edo Palaeognathae azpiklaseko hegaztiak. Hegaztien digestio-aparatua eta arnas aparatua aireko bizitzarako moldatuta daude. Hegazti batzuk ingurune urtarrean bizi dira, eta igeri egiteko gaitasuna dute.

Hegazti batzuk, bereziki korbidoak eta loroak, animalia adimentsuak dira; hegazti espezie askok tresnak sortu eta erabiltzen dituzte, eta hegazti sozial batzuek ezagutza belaunaldietan zehar pasatzen dute, kultura motatzat hartzen dena. Espezie askok urteroko migrazioak egiten dituzte, distantzia handiak zeharkatuz. Hegaztiak animalia sozialak dira, dei, kolore eta abestiekin komunikatzen dira, eta gertakari sozialetan hartzen dute parte, adibidez hazkuntza kooperatiboa, ehiza, andanak sortu edo harrapariak zirikatu. Hegazti espezie gehienak sozialki monogamoak dira (ez nahastu monogamia genetikoarekin), normalki kumaldi baterako, batzuetan urte batzuetarako eta oso gutxitan bizitza osorako. Espezie gutxi batzuk poliginikoak dira (ar bat hainbat emerekin) eta oso gutxi poliandrikoak (eme bat ar batzuekin). Hegaztiek kumaldiak egiten dituzte arrautzak jarrita, ugalketa sexual bidez ongarritzen direnak. Hegazti askok habiak sortzen dituzte arrautzak erruteko, eta bi gurasoetako batek edo biek mantentzen dituzte. Hegazti gehienek gurasoen arreta izaten dute arrautzatik atera eta gero. Hegazti batzuek, oiloak kasu, arrautzak jartzen dituzte ongarritu gabe ere, baina arrautza horiek ez dute txitarik sortzen.

Hegazti espezie asko ekonomikoki garrantzitsuak dira gizakientzat. Etxe abereak edo ez, arrautza, haragi eta luma iturri dira. Txori abeslariak eta loroak, baina ez bakarrik, konpainia-animalia izan daitezke. Guanoa (txorien kaka) ongarri gisa erabiltzeko biltzen da. Hegaztiek paper garrantzitsua izan dute giza kulturan. Gizakien jarduerak 120-130 espezie inguru desagertarazi ditu XVII. mendetik hona, eta beste ehunka batzuk aurretik. Giza-jarduerak 1.200 hegazti espezie inguru arriskuan jarri ditu, nahiz eta badauden proiektuak horietako batzuk babesteko. Hegaztiak ikustea turismo mota bat da. Hegaztiak aztertzen dituen zientziari ornitologia deritzo.

Eboluzioa eta sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Definizioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dinosauroak eta hegaztien jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontrako ingeniaritza genetikoak eta erregistro fosilak erakutsi dute hegaztiak dinosauro lumadun modernoak direla,[3] eta teropodoen taldeko lumadun dinosauroetatik eboluzionatu zutela. Dinosauro hauek Saurischiaren barruan sailkatu ohi dira. Gaur egungo hegaztien ahaiderik gertukoena krokodiloak dira. Jurasikoko arroketan hegaztien antzeko dinosauroak aurkitu dira, orain dela 170 milioi urtekoak, baina ez dira Avesen barruan sailkatzen, baizik eta Avialae talde zabalean.[1] Hasierako hegazti hauetako batzuk, adibidez Archaeopteryx, ez ziren guztiz gai hegan egiteko, eta oraindik arbasoen ezaugarri batzuk zituzten, hala nola hortzeria mokoen ordez eta isatsa luzeak euren hezurrekin.[1] DNAn oinarritutako ebidentziarekin aurkitu da hegaztiak asko dibertsifikatu zirela Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren ostean, orain dela 66 milioi urte; iraungien masibo horretan hil ziren pterosauroak eta hegaztiak ez diren dinosauro leinu guztiak.[4] Hegaztiek, bereziki hegoaldeko kontinenteetan bizi zirenak, iraungipenari aurre egin eta migrazioaren bidez asko dibertsifikatu ziren.[5] Kladistikaren arabera, bizi diren dinosauro bakarrak dira.[6]

Eboluzio goiztiarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegaztien arbasoen dibertsifikazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo hegaztien dibertsifikazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegazti-ordenen sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aves
Palaeognathae

Struthioniformes[7] Struthio camelus - Etosha 2014 (1) white background.jpg


Notopalaeognathae

Rheiformes Rhea white background.jpg



Novaeratitae


Casuariiformes Casuario australiano white background.JPG




Apterygiformes Little spotted kiwi, Apteryx owenii, Auckland War Memorial Museum white background.jpg



Aepyornithiformes Elephant bird skeleton.png







Tinamiformes NothuraDarwiniiSmit white background.jpg



Dinornithiformes Giant moa skeleton.jpg






Neognathae
Galloanserae

Galliformes Red Junglefowl by George Edward Lodge white background.png



Anseriformes Cuvier-97-Canard colvert.jpg



Neoaves

Strisores

Caprimulgiformes[7] (nightjars)





Steatornithiformes



Nyctibiiformes





Podargiformes



Apodiformes Haaksnavelkolibrie.jpg








Columbaves
Otidimorphae

Musophagiformes Planches enluminées d'histoire naturelle (1765) (Tauraco persa).jpg




Otidiformes Cayley Ardeotis australis flipped.jpg



Cuculiformes British birds in their haunts (Cuculus canorus).jpg




Columbimorphae

Columbiformes Meyers grosses Konversations-Lexikon - ein Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens (1908) (Antwerpener Breiftaube).jpg




Mesitornithiformes Monias benschi 1912 white background.jpg



Pteroclidiformes Pterocles quadricinctus white background.jpg








Gruiformes Cuvier-72-Grue cendrée.jpg



Aequorlitornithes

Mirandornithes

Phoenicopteriformes Cuvier-87-Flamant rouge.jpg



Podicipediformes Podiceps cristatus Naumann white background.jpg




Charadriiformes D'Orbigny-Mouette rieuse et Bec-en-ciseaux white background.jpg



Ardeae
Eurypygimorphae

Phaethontiformes Cuvier-95-Phaeton à bec rouge.jpg



Eurypygiformes Cuvier-72-Caurale soleil.jpg



Aequornithes

Gaviiformes[7] (loons)




Austrodyptornithes

Procellariiformes



Sphenisciformes Chinstrap Penguin white background.jpg






Ciconiiformes Weißstorch (Ciconia ciconia) white background.jpg




Suliformes cormorants, etc.)



Pelecaniformes Spot-billed pelican takeoff white background.jpg








Inopinaves

Opisthocomiformes Cuvier-59-Hoazin huppé.jpg


Telluraves

Accipitrimorphae

Cathartiformes Vintage Vulture Drawing white background.jpg



Accipitriformes Golden Eagle Illustration white background.jpg





Afroaves

StrigiformesCuvier-12-Hibou à huppe courte.jpg


Coraciimorphae

Coliiformes


Cavitaves

Leptosomiformes


Eucavitaves

Trogoniformes Harpactes fasciatus 1838 white background.jpg


Picocoraciae

Bucerotiformes (A monograph of the Bucerotidæ, or family of the hornbills (Plate II) (white background).jpg




Coraciiformes Cuvier-46-Martin-pêcheur d'Europe.jpg



Piciformes Atlante ornitologico (Tav. 26) (picchio verde).jpg








Australaves

Cariamiformes Cariama cristata 1838 white background.jpg


Eufalconimorphae

Falconiformes NewZealandFalconBuller white background.jpg


Psittacopasserae

Psittaciformes Pyrrhura lucianii - Castelnau 2.jpg



Passeriformes Cuvier-33-Moineau domestique.jpg














Banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anatomia eta fisiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegazti baten kanpoko anatomia: 1 Mokoa, 2 Burua, 3 Irisa, 4 Begi-ninia, 5 Kapa, 6 Estalki txikiak, 7 Sorbaldakoak, 8 Estalki ertainak, 9 Tertziarioak, 10 Atzealdea, 11 Primarioak, 12 Irekidura, 13 Izterra, 14 Artikulazio tibio-tartsala, 15 Tartsoa, 16 Oina, 17 Tibia, 18 Sabela, 19 Saihetsak, 20 Bularra, 21 Zintzurra, 22 Karunkula

Hezurdura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iraizketa-aparatua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arnas eta zirkulazio-aparatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nerbio-sistema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Defentsa eta erasorako sistemak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kromosomak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lumak eta ezkatak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ura eta edatea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lumen mantenua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Migrazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Komunikazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Andanak sortzea eta elkarketak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Atseden hartzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sistema-sozialak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habiak, lurraldea eta errutea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gurasoen arreta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Habiaren parasitoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hautespen-sexuala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizakiekin harremana[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garrantzi ekonomikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijioan eta mitologian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura eta folklorean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musikan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hegaztien kontserbazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c (Ingelesez)Dyke, Gareth J.; Naish, Darren; Cau, Andrea; Lee, Michael S. Y. (2014-05-01) «Morphological Clocks in Paleontology, and a Mid-Cretaceous Origin of Crown Aves» Systematic Biology (3): 442–449 doi:10.1093/sysbio/syt110 ISSN 1063-5157 . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  2. «Class Aves - Hierarchy - The Taxonomicon» taxonomicon.taxonomy.nl . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  3. (Ingelesez)Ronson, Jacqueline «The Dino-Chickens Are Coming» Inverse . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  4. (Ingelesez)Feduccia, Alan; Zhou, Zhonghe; Martin, Larry D.; Hou, Lianhai (1996-11-15) «Early Adaptive Radiation of Birds: Evidence from Fossils from Northeastern China» Science (5290): 1164–1167 doi:10.1126/science.274.5290.1164 ISSN 1095-9203 PMID 8895459 . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  5. (Ingelesez)«Influence of Earth's history on the dawn of modern birds: New time tree indicates that avian evolution was molded by climate change and plate tectonics» ScienceDaily . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  6. (Ingelesez)«Using the tree for classification» evolution.berkeley.edu . Noiz kontsultatua: 2018-12-31.
  7. a b c Boyd, John (2007) «NEORNITHES: 46 Orders» John Boyd's website.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Hegaztiak
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Hegazti Aldatu lotura Wikidatan
Wikispezieetan bada informazioa gehiago, gai hau dela eta: Aves