Idazkera kuneiforme

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Idazkera kuneiformea

Idazkera kuneiformea, arrasto arkeologikoak aurkitu diren idazkera motarik zaharrena bezala onartua dago (berriki eginiko indusketetan, ustez, kuneiformea baino idazkera zaharragoan idatzita dauden taulatxo egiptoarrak aurkitu diren arren, kontzeptu hau alda lezakeena uste hori baieztatuko balitz). Sumertarrek sortua K. a. IV. milurtekoaren amaieran, piktograma sistema bezala sortua izan zen. Denboraren igaroan, irudikapen piktorikoak sinpleagoak eta abstraktuagoak bihurtu ziren, idazkera kuneiforme bezala ezagutzen dena sortuz.

Sumeriera, akadiera, elamitera, hitita eta lubita hizkuntzentzako egokitua izan zen, eta antzinako persiera eta ugariteraren alfabetoak inspiratu zituen.

Garapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen piktogramak, buztinezko taulatxoetan zutabe bertikaletan grabatuak izan ziren, puntzoi edo zizel zorrotz batekin, kalamu batetik abiatuta egina. Ondoren, bi garapenek, prozesua errazago eta azkarragoa egin zuten: jendea, ezkerretik eskuinera idazten hasi zen ilara horizontaletan (prozesuan, piktogramak, ezkerretarantz 90º biratuz), eta ziri mutur estilo berri bat, buztinean sartuz erabilia izan zena, honela, ziri formako karaktereak sortuz (kuneiformeak). Taulak zizelarekiko zuen posizio erlatiboa egokituz, eskribak, erreminta bakar bat erabil zezakeen zeinu barietate handi baterako.

SAG ("Buru") ikurraren garapena: 1. epeak hasierako piktograma erakusten du (K. a. 3000). 2. epeak piktograma biratua (K. a. 2800). 3. epeak glifo abstraktua inskripzio monumental arkaikoetan (K. a. 2600). 4. epeak ikurra buztinean idatzia (garai bera). 5. epea milurtekoaren amaierakoa da. 6. epean asiriar zaharrean (K. a. II. milurteko hasiera). 7. epeak ikur sinplifikatua adierazten du, asiriar idazleek erabilitakoa, bertan behera utzi zen arte (K. a. I. milurte hasiera)

Taulak kilnetan egosten ziren, idatzitakoa iraunkorra izatea nahi bazen, edo birziklatuak izan zitezkeen kontrako kasuan. Arkeologoek aurkitutako taulatxoetako asko, istripuz "egosiak" izan ziren, armada erasotzaileek, taula horiek gordetzen ziren eraikinari su eman ziotenean.

Sumertarrek sortua sumertar hizkuntza idazteko, idazkera kuneiformea, ondoren, akadiar, babiloniar, elamitar, hitita eta asiriarrek erabili zuten euren hizkuntzak idazteko. Mesopotamian oso erabilia izan zen 3.000 urtez, alfabeto honen izaera silabikoa, sumertarrek findu ostean, ez baitzitzaien oso intuitiboa iruditzen semitar hizkuntzen hiztunei. Gertaera honen ondorioz, sumertar zibilizazioa berraurkitua izan aurretik, zenbait filologok, Babiloniaren aurretik beste zibilizazioren bat egon zela suposatu zuten.

Idazkera kuneiformearen ondorengo egokitze gehienek, sumertar alfabetoaren zenbait alor behintzat mantendu zituzten. Idatzitako akkadikoak, sumertar silabategiko ikurrak zein hitz oso bezala irakurtzen ziren logogramak zituen. Alfabetoan, zeinu asko balioanitzak ziren, aldi berean, esanahi fonetiko eta logografiko bat zutelarik. Alfabeto kuneiformea, hititar hizkuntza idazteko egokitu zenean, ahoskatze logografiko akadiozko geruza berri bat gehitu zitzaion alfabetoari, horren emaitza, ohi logogramekin idatzitako hititar hitz askoren ahoskatzea jada ezagutzen ez delarik. Sistemaren konplexutasunak, badu japoniera klasikoarekin antzekotasuna, txineratik datorren sistema batekin idatzia dena; sinograma hauetako batzuk, logograma bezala erabili ziren, beste batzuk, berriz, karaktere fonetiko bezala. Japoniera modernoak, grafikoki ezberdintzen ditu logogramak (kanji) karaktere silabikoetatik, (kana), baina, ezberdintasun hau gora-behera, oso antzerako sistema da.

Konplexutasun honen ondorioz, idazkera sistemaren zenbait bertsio sinplifikatu sortu ziren. Antzinako persiera, karaktere kuneiforme sinplifikatu multzo batean idatzia zen, alfabeto erdisilabiko sinple bat eratzen zutena, asiriarrak erabiltzen zituena baino ziri formako trazu gutxiago erabiliz, sarri agertzen ziren hitzendako zenbait logogramekin batera, "jainkoa" edo "erregea" kasu. Ugaritera, alfabeto ugaritarra erabiliz idazten zen, estilo semitikozko alfabeto estandar bat (abyad bat), era kuneiformea erabiliz idazten zena.

Aramaikoaren erabilera, hedapen handikoa izatera iritsi zen asiriar inperioan, pixkana-pixkana, kuneiformea ordezkatuz. Ezagutzen den azken inskripzio kuneiformea, K. a. 75ekoa da.

Deszifratzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazkera kuneiformearen ezagutza, galdua zegoen, 1835ean, armada britainiarreko ofiziala zen Henry Rawlinsonek, Behistungo inskripzioan aurkitu zuen arte, Behistungo amildegi batean, Persian, gaur eguneko Iranen. Dario I.aren erregealdian zizelkatuak (K. a. 522-K. a. 486), inperioko hiru hizkuntza ofizialetan, elamitera, antzinako persiera eta babiloniera, idatzitako beste hainbeste testuetan zetzan, hiru testuetan gauza bera esaten zelarik. Behistungo inskripzioa idazkera kuneiformearekiko, Rosetta harria Egiptoko hieroglifo idazkerarekiko gauza bera izan zen.

Rawlinsonek, antzinako persiera alfabeto silabiko bat zela zuzen ebatzi zuen, eta zuzen deszifratu zuen. Bere kabuz lan eginez, Edward Hincks asiriologo irlandarrak ere lagundu zuen deszifratzen. Persiera itzuli ondoren, Rawlinson eta Hincks besteak itzultzen hasi ziren. Neurri handi batean, Paul Émile Bottak 1842an Ninive aurkitu izanak lagundu zien. Bottak aurkitutako altxorren artean, Asurbanipalen liburutegi handiaren hondarrak zeuden, bertan inskripzio kuneiformeak idatzita zituzten egositako milaka buztinezko taulatxo zituen errege artxibategi bat.

1851 inguruan, Hincks eta Rawlinsonek, jada, 200 zeinu babiloniar irakur zitzaketen. Laster batu zitzaizkien beste bi kriptologo, jatorri alemaneko ikasle gazte bat, Julius Oppert izenekoa eta William Fox Talbot orientalista britainiar apetatsua. 1857an, lauak Londresen ezagutu ziren, eta euren ikerketen zehaztasuna frogatzeko esperimentu ospetsuan parte hartu zuten.

Real Sociedad Asiática delakoaren idazkaria zen Edwin Norrisek, horietako bakoitzari, Tiglath-Pileser I.a asiriar enperadorearen erresumako berriki aurkitutako inskripzio baten kopia eman zion. Adituen epaimahai bat deitu zuten lortutako itzulpenak aztertu eta horien zehaztasuna ziurtatzeko.

Funtsezko puntu guztietan, lau adituen itzulpen guztiak bat zetozela ikusi zen. Jakina, ezadostasun txiki batzuk ere egon ziren. Talbot esperientziagabeak zenbait akats egin zituen, eta Opperten itzulpenak, zalantzazko zenbait pasaia zituen, ingelesa ez baitzen bere ama hizkuntza. Baina Hincks eta Rawlinsonen itzulpenak, birtualki berdin-berdinak ziren. Epaimahaiak, pozik zegoela adierazi zuen, eta idazkera kuneiforme akadiarraren deszifratua fait accompli delakoa izatera pasa zen.

Erabilera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zeinu kuneiformeak, eskribak idazten zituzten zirien bidez, ia beti buztinezkoak ziren taulatxoetan (eskasago metalean), liburutegi primitibo antzeko toki batzuetan gordetzen zirenak, zorrotz antolatuak, ondorengo eskribak ikasteko balio zutenak. Liburutegi hauek, hiri bakoitzeko eskolarenak ziren, edo, batzuetan, bilduma pribatuetakoak. Taulatxoak, zutabetan idatziak zeuden (kopuru aldagarrian), honako hau adierazten zutenak:

  • Saila eta taulatxoaren zenbakia sail horretan, zuzen katalogatzeko
  • Testua
  • Amaiera, aldi berean, hurrengo taulatxoaren lehen lerroa, taulatxoaren jabea, zegokion erregearen erregealdi urtea, batzuetan, erregearen tituluak, eskola zegoen hiria eta eskribaren izena, eta, ez oso arruntki, egilea.

Jakina, idazkera hau ez zen bakarrik taulatxoetan idazten. Adibidez, idazkiak aurki daitezke lehen milurteko Babiloniako adreiluetan.

Transliterazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ziroren Zilindroaren pasarte bat (15-21 lerroak), Ziro Handiaren genealogia eta honen harrapatzea Babilonian adierazten duena.

Idazkera kuneiformeak, transliterazio formatu zehatz bat du. Idazkera sistemaren balioaniztasuna dela eta, transliterazioa ez da bakarrik galerarik gabe, baizik eta jatorrizko dokumentuak baino informazio gehiago izan dezakeela. Adibidez, DINGIR zeinuak, hititar testu batean, an hititar silaba irudika dezake, edo akadiar esaldi baten zati izan daiteke, il silaba irudikatuz, edo sumerograma bat ere izan daiteke, jatorrizko sumerierazko esanahia irudikatuz, "jainkoa" alegia. Honela, giro kultuetan (eskriba eskolak), edo eraturiko hitzen faltagatik, batzuetan, sumertar hizkuntza erabiltzen zen, non hitz bakoitza zeinu baten baliokidea den, zeinu hori bera silaba bat izan zitekeen bitartean, neobabilonieraz adibidez, latindar hizki sistemarako pauso batean.

Unicode[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazkera kuneiforme sistema, Unicoderen etorkizuneko bertsio batean sartzeko onartua izan da.

12000-12373 (883 karaktere). "Kuneiforme sumertar-akadiarra"
12400-12473 (103 karaktere). "Zenbaki kuneiformeak"

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Idazkera kuneiforme Aldatu lotura Wikidatan