Iran

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Irango Islamiar Errepublika
جمهوری اسلامی ایران
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
Bandera Armarria
Goiburua: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī
Independentzia, Askatasuna, Errepublika islamiarra
Ereserkia: مهر خاوران
Sorūd-e Mellī-e Īrān
Hiriburua
eta hiri handiena
Teheran
Hizkuntza ofiziala(k) Persiera
Herritarra irandar
Gobernua Errepublika islamiarra
 -  Buruzagi Gorena Ali Khamenei
 -  Presidentea Hassan Rouhani
Eratzea
 -  Akemenestar Inperioa K. a. 550 
 -  Sasandar Inperioa 224 
 -  Safavi dinastia 1501 
 -  Islamiar Errepublika 1979ko apirilak 1 
Geografia
 -  Guztira 1,648,195 km2 (17.)
 -  Ura (%) 0,7
Biztanleria
 -  2016[1] zenbatespena 82.801.633 (18.)
 -  Dentsitatea 50,2 bizt./km2
Ordu-eremua UTC (UTC+3:30)
 -  Udan (DST)  (UTC+3:30)
Aurrezenbakia 98
Internet domeinua ir

Iran[2] (persieraz: ایران‎‎​, Īrān), ofizialki Irango Islamiar Errepublika[2] (جمهوری اسلامی ایران, Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān), Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, 1935 arte Persia izena zuena. Iparraldean Armenia, Azerbaijan eta Turkmenistanekin du muga, Pakistan eta Afganistanekin ekialdean, eta Turkia eta Irakekin mendebaldean. 1.648.195 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 82,8 milioi biztanle zituen[1]. Hiriburua Teheran da.

Irango Nazio Produktu Gordina 570 mila milioi dolarrekoa da, eskualdeko bigarrena. Barne Produktu Gordina biztanleko 8.400 dolar da. Munduko laugarren petrolio ekoizlea da eta bigarren esportatzailea LPEE erakundean. Munduko bigarren gas natural erreserba handiena ere dauka, Errusiaren atzetik, eta seigarren ekoizlea da.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akemenestarren dinastiaren garaian (K. a. 500-K. a. 330) irandarrek Parsa esaten zioten lurraldeari, Ziro II.aren erreinuaren izenetik: oraindik ere erabilia da Fars edo Pars probintziaren izenean. Hala ere, estatu osoaren izena Aryanam zen: Ariar hitzarekin zerikusia du, aitonen seme esanahikoa[3]. Partiaren garaian (K. a. 248-224) Aryanam hitza Aryan bihurtu zen eta Sasaniden garaian Iranshar eta Iran.

Greziarrek Aryana eta Persis hitzak erabiltzen zituzten oraingo Irango goi-ordokia izendatzeko[4]. Hitza latinera igaro zen Persia emateko.

XX. mendean, intelektualen arteko eztabaida sortu zen herrialdearen izendatzeko moduaren inguruan. 1935eko martxoaren 21ean, Noruz egunean, Reza Pahlavi xaak dekretua argitaratu zuen, atzerriko estatu guztiei haien eskutitzetan Persia izenaren ordez Iran erabiltzeko eskatuz.

1979an, Irango Iraultzak Irango Errepublika Islamiarra eratu eta Iran izena orokortu zuen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irango geografia»

Iran Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ipar latitudeko 24° eta 40°artean, eta ekialdeko longitudeko 44° eta 64° artean hedatua. 1.648.000 kilometro koadroko eremua du, hots, munduko 17.a. Zazpi herrialderekin du muga: Azerbaijan, 432 kilometro, Armenia, 35 kilometro, Turkmenistan, 992 kilometro, Pakistan, 909 kilometro, Afganistan, 936 kilometro, Turkia, 499 kilometro eta Irakekin, 1.458 kilometro[1].

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lau forma geografiko bereizten dira Irango erliebean[5]:

  • Goi-ordokiek Irango erdialdea eta ekialdea hartzen dute; 900 metroko garaiera dute, batez beste. Arront eremu agor eta zabala da, eta oso jende gutxi bizi da. Prezipitazioak urriak dira, 300 litro metro koadroko gehienez. Bi basamortu gazi daude: Kavir (80.000 kilometro koadro) ipar-ekialdean, eta Lut (50.000 kilometro koadro) ekialdean.
  • Mendilerro nagusiak bi dira: Elburz iparraldean, Kaspiar itsasoaren hegoaldeko bazterrean, eta Zagros mendiak ekialdean. Elburzen dago mendirik garaiena: Damavand (5.671 metro). Hau Eurasiar plakan Hindu Kushetik mendebaldera dagoen mendirik altuena da.
  • Muinoaldeak mendilerroen magalean hedaturik daude. Herrialdearen bihotza dira, bertan baitaude herri eta hiri nagusiak, hala nola, Teheran, Yazd, Isfahan eta Xiraz.
  • Lautada zabalenak hiru dira: Khuzestango ordokia hego-mendebaldean, Irakeko mugatik hurbil, Kaspiar itsasoaren bazterra iparraldean, eta Makran hego-ekialdean.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iranen ez da ibai handirik. Persiar golkoaren arroan Karun nabarmentzen da, Xatt al-Araben adarra; herrialdeko ibaiarik luzeena da (725 km), eta nabigagarri bakarra. Karkheh ibaiak ere Xatt al-Araben du ahoa. Sefīd-Rud (670 km), berriz, Kaspiar itsasora isurtzen da. Erdialdeko goi-ordokian, aintzira gazietara isurtzen diren erreka asko agortu egiten dira udan. Urmia, ipar-mendebaldean dagoena, Irango aintzirarik zabalena da (5.200 kilometro koadro); Sistan eta Balutxistanen ere aintzira gazi ugari dago.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irango historia»

Aurreko historia, Mediar eta Akemenestar Inperioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akemenestar Inperioa zabalera handia zuenean.

Gizakia Aurrehisotirako garaietatik bizi da Iranen. Azken aurrekuntzek erakutsi dute Irango antzinako kulturak Mesopotamiakoak baino aurrekoak direla.

Persiako (edo Irango) historia idatzia K. a. 3200en hasi zen, Proto-Elamitarren zibilizazioaren eskutik, eta Elamitarrena horren ostean. Ariarrak (Indo-iraniarrak hain zuzen ere) etortzerakoan, Mediar leinuak boterea eskuratu zuen. Lehen Persiar Inperioa osatu zen haren ostean, Ziro Handiak sortutako Akemenestar leinuaren aginpean (K. a. 648 - K. a. 330).

Ziro Handiak Ziroren Zilindroa deritzona sortu zuen; Giza Eskubideen lehen aldarrikapentzat jotzen da. "Handia" goitizena ez ezik, xaa titulua ere jaso zuen lehen erregea izan zen Ziro. Kanbises (K. a. 530 - K. a. 522), haren semea, izan zuen ondorengo Zirok. Kanbisesek ere hainbat lurralde konkistatu zituen, Egipton batik bat. Zortzi urte boterean eman ondoren, hil zen Kanbises, eta haren postua lortzeko borroka piztu zen. Dario (K. a. 522 - K. a. 486) errege izendatu zen, enperadoreekin lotzen zitzaion familia harremana oso estua ez izan arren.

Darioren lehen hiriburua Susa bazen ere, Persepolis hiria eraikitzeko programa abian jarri zuen. Nilo eta Itsaso Gorriaren arteko kanala eraiki zuen, eta errepide sarea hobetu zuen. Izan ere, haren agintaldian lehendabiziko aldiz aipatzen da Erregeen Bidea, Susa eta Sardis lotzen zituen errepidea, tarte erregularretan atseden hartzeko postetxeak zituena.

Administrazioan ere aldaketa nabariak izan ziren Darioren agintaldian. Dirua ezarri zen, bai urrezko, bai zilarrezko txanponak. Persiera zaharra inskripzioetan agertu zen, kuneiformearen propio garatutako bertsioan idatzia.

Ziro eta Darioren aginpean, Persiar Inperioa garai horretara arte ezagutu zen inperiorik handiena eta boteretsuena, ezagutzen zen munduaren zati gehiena haren kontrolpean geratu baitzen.

Alexandro Handiak Persia konkistatu zuen K. a. 333an. Zoroastroren garaietan "Alexandro Madarikatua" deitu zitzaion, hiri gehienak, Pertsepolis hiriburua barne, eraitsi zituelako. Alexandroren greziar inperioren ostean, Iran aurreislamikoa eta Erdi Asia (hein batean) mendean hartu zituzten bi inperio gehiago etorri ziren: Partiarra (K. a. 250 - K. o. 226) eta Sasaniarra (K. o. 226 - K. o. 650).

Zetaren Bidea garrantzitsua izan zen Persiako Inperioak garatzeko eta aberasteko, Txina, Antzinako Egipto, Mesopotamia, Persia bera, India eta Antzinako Erroma, ekonomikoki eta kulturaki, batzen zituelako.

Inperio berria, Partiar Inperioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arg-e Bameko gotorlekua, K. a. 500 baino lehen eraikia.

Artsazidar leinuak Irango goi-ordokia batu zuen, Partiar Inperioaren oinarria. Antzinako Irango jatorria zeukan bigarren leinua izanda, Seleuzidar Inperioaren ekialdeko probintziak bereganatu zituen K. a. III menderako. Mesopotamia kontrolpean aldizka izan zuten K. a. 150 eta K. o. 224 bitartean. Zalditeria astunaren asmakizuna dela eta, Antzinako Erromaren etsai porrokatu bihurtu zen Partia ekialdean. Erromatarren zabalkuntza Kapadoziatik haratago geldiarazi zuten.

Partiar armadak bi zalditeria mota zituen: bata arma astunetakoa eta bestea arma arinetakoa (arkuetakoa), baina mugikortasun handikoa. Erromatar armadaren zutabea infanteria zenez gero, partiarrak garaitzeko zailak ziren, bi zalditeria motak soldaduak baino azkarragoak baitziren. Hala ere, partiarrek ez zuten konkistatutakoa okupatzeko erraztasun handirik, euren armada setioetarako egokitzen ez zelako. Hori zela eta, ez erromatarrek, ez partiarrek, elkarren lurrak bereganatu ezin izan zituzten.

Bost mende iraun zuen Partiar Inperioak, ekialdeko inperio gehienek baino luzeago. Bukaera 224an etorri zen, barne antolakuntza traketsa zela kausa, erregearen basailu sasaniarren leinua matxinatu zenean.

Zoroastro eta bigarren persiar inperioa: Sasanidar Inperioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berdez: Sasanidar Inperioa 602-629 bitartean, Marraduraz: Sasanidar armadaren kontrolpean.

Islamaren etorreran aurretik, zoroastrismoa zen Sasanidar Inperioko erlijio ofiziala. Akemenestar eta Partiarrenean ere paper garrantzitsua jokatu zuen erlijio horrek. Idazki errebelatuetan oinarritutako aurreneko erlijioaren fundatzailea izan zen Zoroastro profeta, aditu askoren ustez. Haien iritziz, judaismok, eta horren ondoren, kristautasunak eta islamak zoroastronismoari eskatologia, angeologia eta demonologia kontzeptuak zor dizkiote. Zerua, infernua, epaiketaren eguna, mesias eta Satan aingeru eroriaren Gaizkiaren azken agente gisan ikustea garapenerakoan, zoroastrismoak eragin handia izan zuen Ekialde Hurbileko erlijioetan. Horrelako kontzeptuek Persiako dualismoa osatu zuten: Ekialdeko nahiz Mendebaldeko zibilizazioetan eragin handia du. Hala ere, hainbat judu eta kristau adituk zoroastrismoaren eragina hain nagusia ez zela argudiatzen dute.

Ardashir I.ak, Sasaniar Inperioko lehen erregeak armadaz eta ekonomiaz aldatu zuen herrialdea. Haren menpeko lurraldea egungo Iran, Irak, Armenia, Afganistan, Turkiako ekialdeko zatiak ziren, baita Siria, Pakistan, Kaukasia, Asia Erdialdea eta Arabiako beste zati batzuk ere. Khosro II.aren agintaldian, (590–628) Egipto, Jordania, Palestina eta Libano inperioari gehitu zizkion. Hala ere, 632an al-Qādisiyyahko borrokan (egungo Iraken), arabiar armadak sasanidarra zeharo garaitu zuen. Horrela, Persiako konkista islamdarra hasi zen.

Sasaniar garaia Irango historiako aro garrantzitsuenetakotzat jotzen da gehienetan. Persiar zibilizazioaren lorpen handiek Antzinako Erromaren gainean ere eragina izan zuten. Eragin iraunkorra izan zen, Mendebaldeko Europako Erdi Aroko artearen sorkuntzan sasaniarraren ezaugarriak somatzen baitira. Islam munduan ere, geroago kultura islamdarra osatu zuten ezaugarri franko sasaniarrei hartu zizkieten.

Persia musulmana eta Urrezko Garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Qotbeddin Shirazi (1236–1311) persiar astronomoaren dokumentua, non planeta eredu bat agertzen den.

Konkistaren ondoren, musulmak eta persiarrak aldi berean izateko moduak bilatzen hasi ziren persiarrak, islamaren "pertsianizazioa" helburu. Horrenbestez, persiarrak eta persiar kultura gutxiesten zituenez, Umayyad leinua boteretik kentzen lagundu zuten persiarrek. Abbasidar leinu berriaren aginpean, persiarrek (eta arabiarrak ez ziren beste herri batzuek ere) Islamdar Inperioko kultura, politika eta gainerako arloetan paper garrantzitsuagoa jotzen zuten.

IX. eta X. mendeetan kultura mugimendu berria sortu zen, persiarren nortasuna berpiztea aldarrikatuz. Ez zuten nortasun islamikoaren aurka egiten, musulmanen arabizazioaren kontra baizik. Persierari eustea horren ondorio nagusietakoa da.

Garai haretan, persiar zientzalariek Islameko Urrezko Garaia sortu zuten. Persia munduko erdigune bilakatu zen, zientzia ikerketari dagokionez. Filosofoak, zientzialariak, injenieroak eta historialariak ugari izanik, teknologia, zientzia eta medikuntzaren garapenerako urrats sendoak eman ziren, Europako Errenazimenduko zientzian ere eraginez.

Hala eta guztiz ere, 1220az geroztik Genghis Khanen inbasioarekin hasi eta Tamerlanenarekin gero, Persia birrinduta geratu zen. Mongol garai hartan, populazioaren erdia hil zen, eta XX. mendera arte ezin izan zion aurreko mailari eutsi.

Safavidar Inperioa, xiien islama eta Persia Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xii estatu bihurtzeko lehenengo pausoak Safavidar leinuaren aginpean eman ziren, 1501ean. Leinu hori boterean zegoela, arkitekturak berriro gorakada izan zuen eta monumentu berri ugari eraiki. XVII. mendean, aldiz, safavidarren gainbehera etorri zen, botere kolonialek, batik bat Errusiako Inperioak eta Britania Handikoak, Persiaren gaineko eragina handitu ahala. Dena dela, Iran ez zen sekula kolonia bihurtu, eta subirontasunari eutsi zion.

XIX. mendeko modernizazioarekin batera, aldaketaren nahiak konstituzio izateko iraultzara eraman zuen 1905ean. 1921ean, Reza Xaa Pahlavik estatu kolpea burutu zuen Qajar leinua ahulduaren aurka. Modernizazioa bultzatu nahian, Reza Xaak industria, burdinbideak eta nazio heziketa sistema sustatu zituen, baina haren gobernu autokratikoak zein gizarte-erreforma desorekatuek irandar frankoren desadostasuna piztu zuten.

1934an Persiako lurraldeak Iran izena hartu zuen. Urte batzuk geroago, Bigarren Mundu Gerran, Britania Handiak eta Sobiet Batasunak herrialdea inbaditu zuten 1941eko abuztuaren 25etik irailaren 17ra arte. Xaari boterea bere semearen esku (Mohammad Reza Pahlavi) uztarazi zioten. 1951n, demokraziaren aldeko Dr. Mohammed Mossadegh Lehen Ministro hautatu zuten. Agintean, Anglo-Iranian Oil Company (geroago BP berrizendatuta) nazionalizatu zuen, Mendebaldeko botereen ikararako. Britania Handiak Iranen kontrako enbargoa ezarri zuen. Britania Handiko Zerbitzu Sekretuak Eisenhower AEBetako presidentearekin harremanetan jarri ziren Ajax Operazioa burutzeko. Eisenhowerren baiezkoaz, CIAk Mossadegh boteretik kendu eta AEBen aldeko erregea ezarri zuen Iranen.

AEBetako enbaxadak, Kermit Roosvelt Jr. buruan, agenteen bortizkeria bultzatu zuen. Horren ondorioz, matxinadak herrialde osoan hedatu ziren: erregearen kontrako eta aldeko manifestaldietan istiluak sortzen ziren eta ia 300 lagunek galdu zuten bizia. Xaaren aldeko tankeek hiriburua bonbardatu zuten. Mossadeghek amore emanda, 1953ko abuztuaren 19an atzeman eta hiru urteko kartzela zigorra ezarri zioten.

Mohammad Reza Pahlavi berriro xaa izendatuta eta AEBak lagun, gobernu autokratikoa garatu zuen. Irango industria modernizatu ahala, edozein oposizio mota birrindu zuen SAVAK inteligentzia agentziari esker. Ruhollah Khomeini aiatolak xaaren modernizazioa kritikatu eta salatu zuen. Khomeinik, erlijiozale inguruetan ospetsua, 18 hilabeteko zigorra pairatu behar izan zuen. Kartzelatik ateratakoan, publikoki AEBetako gobernuaren jarrera kritikatu zuen. Xaak herbesteratu egin zuen orduan. Lehendabiziz Turkiara eta ondoren Irakera bidalita, Xaa kritikatzen segitu zuen Khomeinik.

Iraultza eta egungo Iran[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979an Muhammad Reza Shah Pahlaviren aurkako hiritar altxamendua gertatu zen. Urtebete iraun zuen eta Irango Iraultza esaten zaio. Erreferenduma egin zen monarkia baztertu edo ez erabakitzeko eta % 98k baztertzearen alde bozkatu zuen. Xaa herbestera joan zen eta Ruhollah Khomeini ezarri zen autoritate goren moduan eta, horrekin batera, estatuaren barrenean erlijioak zuen boterea areagotu zen. 1980an Iran-Irak gerra hasi zen, 1988ra arte.

1989an, Khomeini hil ondoren, Ali Khamenei bilakatu zen Estatu buru. Gobernu burua hauteskundeen bidez aukeratu zen. Sektore erreformistako Mohammad Khatamik ireki zuen presidentzia.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango Islamiar Errepublikaren egitura politikoa 1979ko konstituzioan oinarriturik dago[6], eta zenbait organo zuzendarik osatzen dute:

  • Irango buruzagi gorena (persieraz: رهبر ایران‎Rahbar-e irān‎) edo Iraultza Islamikoaren gidari nagusia (persieraz: رهبر معظم انقلاب اسلامی‎rahbar-e mo'azzam-e enghelāb-e eslāmi). Irango Errepublika Islamikoaren politika orokorrak marraztea eta ikuskatzea da bere egitekoa[7]. Indar armatuen komandantea gorena da, bere esku daude, bai inteligentzia zerbitzuak, bai estatuaren segurtasuna, eta gerra deklara dezake. Haren eskumena da epaileriaren, armadaren eta telebista zein irrati publikoen buruzagiak izendatzea eta kargugabetzea. Zaindarien Kontseiluko 12 kideetatik 6 berak izendatzen ditu[7]. 1989tik Ali Khamenei da buruzagi gorena.
  • Irango presidentea (persieraz: رئیس‌ جمهوری اسلامی ایران‎Ra'isjomhur-e Iran). Irango bigarren kargurik gorena da, buruzagi gorenaren ondoren[8], eta bere ardura konstituzioa betearaztea da. Gobernuburua da, baina ez Indar Armatuen arduraduna. Presidentea bozkatze unibertsalaren bitartez hautatzen da, lau urterako, eta gehienez beste agintaldi baterako aukera daiteke[8]. Hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko, presidentegai guztiek Zaindariaren Kontseiluaren onespena behar dute. Presidenteak aukeratzen du Ministro Kontseilua, eta Parlamentura eramaten ditu gobernu-politikak.
  • Irango Parlamentua edo Batzar Aholku-emaile Islamikoa (persieraz: مجلس شورای اسلامی‎Majles-e Showrā-ye Eslāmī), ganbera bakarreko legebiltzarra da. 290 parlamentari daude, lau urteko eperako aukeratuak, boto zuzen eta isilekoaren bidez. Botere legegilea da; nazioarteko araudia berresten du eta aurrekontuak onartu. Parlamenturako hautagaiek eta lege guztiek Zaindarien Kontseiluaren onespena behar dute[9].
  • Adituen Batzarra (persieraz: مجلس خبرگان رهبری‎Maŷlés-e Jobregán-e Rahbari), 86 erlijio adituz osaturik dago, herritarren bozketa zuzenaren bidez aukeratuak, 8 urteko eperako. Adituen Batzarraren eskumena da Irango buruzagi gorena aukeratzea eta kargutik kentzea, eta baita haren jarduera ikuskatzea ere.
  • Zaindarien Kontseilua (persieraz: شورای نگهبان قانون اساسی‎Shora-ye Negahban-e Qanun-e Assassi), 12 legegizonez osaturiko organoa da; horietako sei buruzagi gorenak izendatzen ditu, eta beste seiak Parlamentuak aukeratzen ditu, botere judizialaren arduradun nagusiak proposatutakoen artean. Kontseiluak konstituzioa interpretatzen du, eta betoa jar diezaieke Parlamentuaren erabakiei. Lege bat konstituzioarekin edo xariarekin bateraezintzat jotzen bada, Parlamentura itzultzen da, aldatua izan dadin[8]. Era berean, Parlamenturako hautagaiei ere jar diezaieke betoa.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iranen banaketa administratiboa»

Iran 31 probintziatan (persieraz: استان‌ها ‎ostān; ostānhā pluralean) banaturik dago; probintziako agintaria gobernadorea da (persieraz: استاندار‎ostāndar), Barne ministroak aukeratzen duena. Probintzia bakoitza konderrietan (persieraz: شهرستان shahrestān) banaturik dago, eta horietako bakoitza barrutietan (persieraz: بخش bakhsh). Hiri gutxi batzuk (persieraz: شهر shahr) eta landa barrutiak (persieraz: دهستان dehestān) izan ohi dira konderri bakoitzean.


Probintzia Hiriburua Eremua
(km²)
Biztanleria
(2011)[10]
Dentsitatea
(bizt/km²)
Alborz Karaj 5.833 2.412.513 413,6
Ardabil Ardabil 17.800 1.248.488 70,1
Ekialdeko Azerbaijan Tabriz 45.650 3.724.620 82,3
Mendebaldeko Azerbaijan Urmia 37.437 3.080.576 78,8
Buxehr Buxehr 22.743 1.032.949 45,4
Txahar Mahal eta Bakhtiari Xahrekord 16.332 895.263 54,8
Fars Xiraz 122.608 4.596.658 37,5
Gilan Raxt 14.042 2.480.874 176,7
Golestan Gorgan 20.195 1.777.014 88,0
Hamadan Hamadan 19.368 1.758.268 90,8
Hormozgan Bandar Abbas 70.669 1.578.183 22,3
Ilam Ilam 20.133 557.599 27,7
Isfahan Isfahan 107.029 4.879.312 45,6
Kerman Kerman 180.836 2.938.988 16,3
Kermanxah Kermanxah 24.998 1.945.227 77,8
Ipar Khorasan Bojnord 28.434 867.727 30,5
Razavi Khorasan Maxhad 118.884 5.994.402 41,4
Hego Khorasan Birjand 151.193 662.534 9,5
Khuzestan Ahwaz 64.055 4.345.607 67,8
Kohkiluyeh eta Buyer Ahmad Yasuj 15.504 658.629 42,5
Kurdistan Sanandaj 29.137 1.493.645 51,3
Lorestan Khorramabad 28.294 1.754.243 62,0
Markazi Arak 29.130 1.413.959 48,5
Mazandaran Sari 23.701 3.073.943 129,7
Qazvin Qazvin 15.549 1.201.565 77,3
Qom Qom 11.526 1.151.672 99,9
Semnan Semnan 97.491 631.218 6,5
Sistan eta Balutxistan Zahedan 181.785 2.534.327 13,9
Teheran Teheran 18.814 12.183.391 647,6
Yazd Yazd 76.469 1.074.428 8,3
Zanjan Zanjan 21.773 1.015.734 46,6
Iran Teheran 1.628.554 75.149.669 46,1

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2016an Iranek 82.801.633 biztanle zituen[1], 50,2 biztanle kilometro karratuko dentsitatearekin. Biztanle gehienak hirietan bizi dira (%73,4 2015ean)[1]. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %23,6, 15-24 urte bitartekoak %16,6, 25-54 urte bitartekoak %47,6, 55-64 urte bitartekoak %6,8 eta 65 urtetik gorakoak %5,4[1]. Bizi itxaropena 71,4 urtekoa da, 69,8 urtekoa gizonezkoena eta 73,1 urtekoa emakumezkoena (2016ko zenbatespena)[1]. Irango diaspora oso handia da eta, gaur egun, 2-4 milioi iraniar daude munduan zehar barreiaturik[11]. Bestalde, 1.000.000 iheslari bizi dira Iranen, gehienak Afganistan eta Irakekoak[12].

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen %65 persiarra da (gilakiak eta mazandaraniak barne), duela 4.000 urte Erdialdeko Asiatik iritsi ziren herri indoeuroparren ondorengoa. Bigarren gizatalde handiena azerbaijandarrena da, biztanleen %16 inguru hartzen baitu. Horiez gainera, talde txikiago asko daude: kurduak %7, luriak %6, arabiarrak %2, balutxiak %2, turkomanoak %1, armeniarrak, asiriarrak eta georgiarrak[13].

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango hizkuntza ofiziala persiera da, moldatutako arabiar alfabeto baten bitartez idazten dena, baina gutxiengoek zeinek bere hizkuntza erabiltzen dute. Iparraldeko Gilan eta Mazandaran probintzietan gilandera eta mazandarandera mintzatzen dira. Talishera ere hitz egiten da Gilanen. Kurduera Kurdistango probintzian mintzatzen da. Lurera hegoalde eta hego-mendebaldeko probintzietan erabiltzen da. Turkiar hizkuntzei dagokienez, azerbaijanera da mintzatuena; izan ere, Mendebaldeko Azerbaijan, Ekialdeko Azerbaijan, Ardabil eta Zanjan probintzietako mintzaira nagusia da. Minoritarioak izan arren, aipagarriak dira armeniera, georgiera, aramera eta arabiera. Azken hau, Koranaren hizkuntza izanez, eskoletan irakasten da.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irandarren %89 musulman xiistak dira, eta hori da erlijio ofiziala. Hala ere, Irango kanpoaldeko eskualdeetako etniek leialtasun handiagoa diote beren etniaren ohiturei gobernu irandarren aginduei baino, eta hala, balutxiak hego-ekialdean, turkomanoak ipar-ekialdean eta kurduak mendebaldean, musulman sunitak dira. Azerbaijandarrak xiitak dira. Xiismoaren jarraitzaileen leku sakratu batzuk Iranen daude: Qom hiria, esate baterako, Teheranen hegoaldean dago. Beste erlijioak kristautasuna (300.000 jarraitzaile), bahaismoa (250.000), zoroastrismoa (32.000)[13] eta judaismoa (9.000)[14] dira.

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iraneko ekonomia, planifikatutako ekonomia eta lehen sektorearen arteko nahasketa bat da. Estatua petrolioaren jabe nagusia da, baina biztanleen gehiengoa lehen sektorean lan egiten du. Zerbitzuetako enpresa txikiak daude.

Gaur egungo gobernuak aldaketak egin ditu ekonomian BPG guztia petrolioaren prezioaren menpe egon ez dadin.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g The World Factbook: Iran, cia.gov
  2. a b   Euskaltzaindia, 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak, euskaltzaindia.net, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf. Noiz kontsultatua: 2017-2-1 .
  3. (Ingelesez) « Persia: Place and Idea », chap. 1 in The Persians, Gene R. Garthwaite, Blackwell Publishing, 2005, (ISBN 1-55786-860-3)
  4. (Ingelesez) « Iran: Understanding the Enigma: A Historian’s View », Nikki Keddie, Middle East Review of International Affairs Vol. 2, No. 3, 1998 iraila
  5.   Anquez, Matthieu, La stratégie de l'Iran: Entre puissance et mémoire, tempora, books.google.es, https://books.google.es/books?id=pCXSDQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  6.   Islamic Republic of Iran Constitution, iranonline.com, http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution.html. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  7. a b   Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran, leader.ir, http://www.leader.ir/en/law. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  8. a b c   Iran The Presidency, photius.com, http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  9.   The Council of Guardians, countrystudies.us, http://countrystudies.us/iran/86.htm. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  10.   Selected Findings of the 2011 National Population and Housing Census, Table 13. Population by sex, residence status and province, amar.org.ir, http://www.amar.org.ir/Portals/1/Iran/90.pdf. Noiz kontsultatua: 2017-2-6 .
  11.   Iran: A Vast Diaspora Abroad and Millions of Refugees at Home, migrationpolicy.org, http://www.migrationpolicy.org/article/iran-vast-diaspora-abroad-and-millions-refugees-home/ .
  12.   Iran says it will deport over one million Afghans, irinnews.org, http://www.irinnews.org/report/77107/afghanistan-iran-iran-says-it-will-deport-over-one-million-afghans .
  13. a b   Country Profile: Iran, Federal Research Division, Library of Congress, 2008ko maiatza, loc.gov, http://www.loc.gov/rr/frd/cs/pdf/CS_Iran.pdf#27 .
  14.   Iran Population 2016, worldpopulationreview.com, http://worldpopulationreview.com/countries/iran-population/ .
  15.   شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟, bultannews.com, http://www.bultannews.com/fa/news/151258/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF .
  16.   فهرست 100 شهر پرجمعيت ايران, yaftenews.ir, http://yaftenews.ir/notes/other/3739-alexa-google-yahoo1437.html .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iran Aldatu lotura Wikidatan
Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
Map Central Asia.PNG

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

Map-World-East-Asia.png

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
Map world middle east.svg

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgiaIranIrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
LocationSoutheastAsia.PNG

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
Map-World-South-Asia.png

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan