Iran

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Irango Islamiar Errepublika
جمهوری اسلامی ایران
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
Bandera Armarria
Goiburua: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی
Esteqlāl, āzādī, jomhūrī-ye eslāmī
Independentzia, Askatasuna, Errepublika islamiarra
Ereserkia: مهر خاوران
Sorūd-e Mellī-e Īrān
Hiriburua
eta hiri handiena
Teheran
Hizkuntza ofiziala(k) Persiera
Herritarra irandar
Gobernua Errepublika islamiarra
 -  Buruzagi Gorena Ali Khamenei
 -  Presidentea Hassan Rouhani
Eratzea
 -  Akemenestar Inperioa K. a. 550 
 -  Sasandar Inperioa 224 
 -  Safavi dinastia 1501 
 -  Islamiar Errepublika 1979ko apirilak 1 
Geografia
 -  Guztira 1,648,195 km2 (17.)
 -  Ura (%) 0,7
Biztanleria
 -  2016[1] zenbatespena 82.801.633 (18.)
 -  Dentsitatea 50,2 bizt./km2
Ordu-eremua UTC (UTC+3:30)
 -  Udan (DST)  (UTC+3:30)
Aurrezenbakia 98
Internet domeinua ir

Iran[2] (persieraz: ایران‎‎​, Īrān), ofizialki Irango Islamiar Errepublika[2] (جمهوری اسلامی ایران, Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān), Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, 1935 arte Persia izena zuena. Iparraldean Armenia, Azerbaijan eta Turkmenistanekin du muga, Pakistan eta Afganistanekin ekialdean, eta Turkia eta Irakekin mendebaldean. 1.648.195 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 82,8 milioi biztanle zituen[1]. Hiriburua Teheran da.

Irango Nazio Produktu Gordina 570 mila milioi dolarrekoa da, eskualdeko bigarrena. Barne Produktu Gordina biztanleko 8.400 dolar da. Munduko laugarren petrolio ekoizlea da eta bigarren esportatzailea LPEE erakundean. Munduko bigarren gas natural erreserba handiena ere dauka, Errusiaren atzetik, eta seigarren ekoizlea da.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akemenestarren dinastiaren garaian (K. a. 500-K. a. 330) irandarrek Parsa esaten zioten lurraldeari, Ziro II.aren erreinuaren izenetik; hitza oraindik ere erabiltzen da, Fars edo Pars probintziaren izenean. Hala ere, estatu osoaren izena Aryanam zen, ariar hitzarekin zerikusia duena, aitonen seme esanahikoa[3]. Partiar Inperioaren garaian (K. a. 248-224) Aryanam hitza Aryan bihurtu zen, eta Sasandar Inperioan Iranxar eta Iran. Greziarrek Aryana eta Persis hitzak erabiltzen zituzten oraingo Irango goi-ordokia izendatzeko[4]. Hitza latinera igaro zen Persia emateko.

XX. mendean, intelektualen arteko eztabaida piztu zen, herrialdea izendatzeko moduaren inguruan. 1935eko martxoaren 21ean, Noruz egunean, Reza Pahlavi xahak dekretua argitaratu zuen, atzerriko estatu guztiei haien eskutitzetan Persia izenaren ordez Iran erabiltzeko eskatuz. 1979an, Irango Iraultzak Irango Errepublika Islamiarra eratu zuen, eta Iran izena orokortu zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irango geografia»

Iran Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ipar latitudeko 24° eta 40°artean, eta ekialdeko longitudeko 44° eta 64° artean hedatua. 1.648.000 kilometro koadroko eremua du, hots, munduko 17.a. Zazpi herrialderekin du muga: Azerbaijan, 432 kilometro, Armenia, 35 kilometro, Turkmenistan, 992 kilometro, Pakistan, 909 kilometro, Afganistan, 936 kilometro, Turkia, 499 kilometro eta Irakekin, 1.458 kilometro[1].

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lau forma geografiko bereizten dira Irango erliebean[5]:

  • Goi-ordokiek Irango erdialdea eta ekialdea hartzen dute; 900 metroko garaiera dute, batez beste. Arront eremu agor eta zabala da, eta oso jende gutxi bizi da. Prezipitazioak urriak dira, 300 litro metro koadroko gehienez. Bi basamortu gazi daude: Kavir (80.000 kilometro koadro) ipar-ekialdean, eta Lut (50.000 kilometro koadro) ekialdean.
  • Mendilerro nagusiak bi dira: Elburz iparraldean, Kaspiar itsasoaren hegoaldeko bazterrean, eta Zagros mendiak ekialdean. Elburzen dago mendirik garaiena: Damavand (5.671 metro). Hau Eurasiar plakan Hindu Kushetik mendebaldera dagoen mendirik altuena da.
  • Muinoaldeak mendilerroen magalean hedaturik daude. Herrialdearen bihotza dira, bertan baitaude herri eta hiri nagusiak, hala nola, Teheran, Yazd, Isfahan eta Xiraz.
  • Lautada zabalenak hiru dira: Khuzestango ordokia hego-mendebaldean, Irakeko mugatik hurbil, Kaspiar itsasoaren bazterra iparraldean, eta Makran hego-ekialdean.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iranen ez da ibai handirik. Persiar golkoaren arroan Karun nabarmentzen da, Xatt al-Araben adarra; herrialdeko ibaiarik luzeena da (725 km), eta nabigagarri bakarra. Karkheh ibaiak ere Xatt al-Araben du ahoa. Sefīd-Rud (670 km), berriz, Kaspiar itsasora isurtzen da. Erdialdeko goi-ordokian, aintzira gazietara isurtzen diren erreka asko agortu egiten dira udan. Urmia, ipar-mendebaldean dagoena, Irango aintzirarik zabalena da (5.200 kilometro koadro); Sistan eta Balutxistanen ere aintzira gazi ugari dago.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irango historia»

Protohistoria eta Mediar eta Akemenestar inperioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzina persiarrak eta indoariarrak elkarrekin bizi ziren: herri horien hizkuntzen antzinako formak oso antzekoak dira, mitologian jainko asko berdinak dituzte, eta brahmanen eta parsien erlijio zeremonia asko eta asko antzekoak dira. Bigarren milurtekoaren hasieran, arioak Asiako ordokietan sartu ziren, Kaspiar itsasoaren eta Persiako golkoaren artean, eta beren gizarte egiturak ezarri zituzten; bestalde, nomadismoa utzi eta nekazaritzan hasi ziren. Herrialdez eta bizimoduz aldatzeaz gainera, erlijioan ere hainbat aldaketa onartu zituzten Zoroastroren predikuak zirela-eta.

Antzinako Ekialdeko hainbat eskualdetan irandar aztarnak aurkitu dira, mediar-persiar erreinuaren aurretikoak. Elamdar zibilizazioa, persiarren urrungo arbasoena, Kisheko erregeen mende gelditu zen; horiek Mesopotamia hartu zuten mendean. Mediarrak Irango goi-ordokiaren ipar-mendebaldean bizi ziren (Ekbatana inguruan), eta persiarrek Urmia aintziraren mendebaldean eta hego-mendebaldean hartu zuten bizileku; nekazaritza goi-ordoki horren ekialdean eta mendebaldean landu zitekeen bakarrik.

K. a. VIII. eta VII. mendeetan, mediarrek arbasoekiko loturak hautsi zituzten, beren bizimodu berria nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritu zuten, eta gero eta indar handiagoa hartu zuen eskulangintzak haien artean. Mediarrek, asiriarretatik babesteko, mediar tribuen konfederazioa sortu zuten: Dejozesek estatu bat osatu zuen K. a. 715. urte inguruan, eta ondoren, zimeriarrak eta eszitak iritsi ziren. Fraortesek mediar tribuak bildu eta Parsimaxeko persiarrak menderatu zituen.

Asiriarren erreinua ahuldu ahala, mediarrek mendebaldean zuten presioa hazi egin zen: Ziaxaresek esziten nagusitasuna galarazi zuen eta, ondoren, mediarrak Babiloniarekin aliatu ziren eta asiriarren inperioa desegin zuten (gudaroste profesionala osatu zen asiriarren ereduaren arabera). Une horretan sortu zen mediarren estatua; errege nagusietako bat Astiages izan zen. Baina erregearen ahalmena nobleek mugatzen zuten, eta monarkiaren kontrako higikundeak bata bestearen atzetik gertatzen ziren, Persian gertatzen zen bezalaxe.

Akemenestar Inperioaren hedadura handiena

559an Ziro Handiak, Babiloniarekin elkar harturik, mediarren kontra egin zuen, eta 550ean hiriburua, Ekbatana, suntsitu zuen; horren ondorioz, mediarrak persiarrekin batu ziren eta Akemenestar Inperioa sortu zen. Zirok, Handia goitizena ez ezik, xaa titulua ere jaso zuen. Berak sortu zuen Ziroren Zilindroa deritzona, giza-eskubideen lehen adierazpentzat hartzen dena. Ziroren ondorengoek inperioa sendotu zuten. Kanbises II.a errege zela, K. a. 530etik aurrera, hainbat iraultza izan ziren, baina, hala eta guztiz ere, K. a. 525ean Egipto menderatu ahal izan zuten. Dario I.ak hainbat borrokaldi zuzendu zituen Trazia, Mazedonia eta Itsaso Beltzeko kostaldea bereganatzeko; hala, garai hartan izan zuen persiarren inperioak gehieneko hedadura. Mende eta erdi iraun zuen aldi horrek.

K. a. 499-493 bitartean gertatu zen Joniarren altxamenduaren ondoren, Xerxes I.ak hainbat saio egin zituen Grezia menderatzeko (Mediar Gerrak), baina huts egin zuen, eta persiar gobernarien indar politiko eta militarrak gainbehera latza egin zuen. Ondoren, garrantzi gutxiko erregeak izan ziren, harik eta Alexandro Handiak akemenestarren inperioa desegin zuen arte Granikon (K. a. 334. urtea). Horrela amaitu zen Akemenestar Inperioa, 200 urte iraun zuena. Oso indar handiko inperioa izan zen, hiru kontinentetan zabaldua: Asia, Afrika eta Europa.

Seleukotar eta Partiar inperioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K. a. 323an Alexandro Handia oinordekorik hil zenez gero, inperioa haren jeneralen artean (diadokoak) banatu zen. Haietako batek, Seleuko I.a Nikatorrek, Asiako aldeaz jabeturik, Seleukotar Inperioa sortu zuen. Berak fundatu zituen inperioaren hiriburuak: Seleuzia Tigrisekoa Mesopotamian eta Seleuzia Pieria Sirian. Erresuma multikulturala zen, besteak beste persak, grekoak, juduak eta mediarrak biltzen zituena. Persia helenizatuz joan zen, errege eta satrapa guztiak greziar jatorrikoak baitziren, batasun kulturalaren bitartez inperioa baturik atxiki nahi zutenak.

Seleukotar Inperioa sortu orduko hasi zen beheraka, K. a. 304an Chandragupta Mauryaren esku gelditu baitziren Indusetik mendebaldera zeuden lurrak[6]. K. a. 250 aldean, Partia eta Greko-Baktriar Erresuma independizatu ziren. Bestalde, Antioko III.a, Hanibalek adoreturik, Grezia konkistatatzen saiatu zen; Etoliar Ligarekin bat egin zuen, baina erromatarrek azpiratu zuten Termopiletan, K. a. 191n. Seleukotar dinastia K. a. 64an itzali zen, Ponpeiok Antioko XIII.a erregetzatik kendu eta Siria Erromako probintzia bihurtu zuenean[7].

Partiar Inperioaren hedadura handiena, K. a. 60an

Partiar Inperioaren historia oso loturik dago Seleukotar Inperioarenari. Parni tribu nomadako Arsazes eta Tiridates anaiek fundatu zuten Artsazidar dinastia, K. a. 247an. K. a. II. mendean, seleukotarren ahuleziaz baliatu ziren, Siriatik ekialdera zeuden lurraldeak menderatzeko[8]. Geroago, Erromaren ekialdeko etsai porrokatua izan zen Partia, eta geldiarazi zuen erromatarren hedatzea Kapadoziatik haratago. Partiar armadak bi zalditeria mota zituen: bata astuna eta blindatua, eta arina bestea, mugikortasun handikoa, zaldun arkulariz osatua. Erromatar armadaren oinarria infanteria zenez gero, partiarrak garaitzeko zailak ziren, bi zalditeria motak soldaduak baino azkarragoak baitziren. Bestalde, partiarrek zailtasun handiak zituzten konkistatutakoa okupatzeko, setio-gerrara egokitzen ez zirelako. Hori zela-eta, ez erromatarrek, ez partiarrek, ezin izaten zituzten elkarren lurrak beretu. Partiar Inperioa 224an amaitu zen, Asdaxir I.ak, Sasandar Inperioaren sortzaileak, Artaban IV.a bentzutu zuelarik[8].

Sasandar Inperioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sasandar Inperioa 500. urte aldean.

224 aldean, Ardaxir I.ak, Sasanen leinuko agintariak, partiarrak garaitu eta Sasandar Inperioa sortu zuen. Sasandarrek akemenestarren ondorengotzat jotzen zuten beren burua. Xapur I.a, Ardaxirren ondorengoa, agintari ahaltsua izan zen. Haren erregealdian estatuaren agintea sendotu zen, eta zoroastrismoa estatu erlijio bilakatu zen. Mendebalderantz hedatu ahala, sasandarrak gatazkan hasi ziren Erromarekin. 260an, Edesako guduan, Xapur I.ak gatibu hartu zuen Valeriano erromatar enperadorea. Xapur hiltzerako, Sasandar Inperioak Eufratesetik Induserainoko lurrak hartzen zituen, gaur egungo Armenia eta Georgia barne[9].

Gainbehera labur baten ostean, Xapur II.aren agintaldian (309379) sasandarrek berreskuratu zituzten lehengo lurraldeak. Kusandarrak menderatu zituzten ekialdean, eta basamortuan arabiarren aurka borrokatu ziren. Bestalde, erromatarrei iparraldeko Mesopotamia eta Armenia kendu zieten[9].

V. mendean, Huno zuriek inperio zabala eratu zuten, erdigunea Afganistanen zuena. Kanpaina ezin txarrago baten ondoan, sasandarrak behartuak izan ziren hunoei zerga ordaitzera. Hunoak azpiraturik, inperioak bere une gorenetako bat izan zuen Kosroes I.aren erregealdian (531579). Kosroes hil osteko urteetan, ordea, barne gatazkek eta Bizantziar Inperioaren aurkako gerrek ahuldu zuten Persia. 642an, Islamak batutako arabiarrek garaitu zuten sasandar armada; azken sasandar agintaria, Jazdgard III.a, 651n hil zen[9].

Persia musulmana eta Urrezko Garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Qotbeddin Shirazi (1236–1311) persiar astronomoaren eskuizkribua, non planeta-eredu bat agertzen den.

Jazdgard III.a azpiratu ondoren, arabiarrek Persia konkistatu zuten. 674ko Khorasan Handia, gaur egungo Khorasan, Afganistan eta Transoxianaren zati bat hartzen zuena, musulmanen esku zegoen. Omeiatarrak arabiarren gailentasuna defendatzen bazuten ere, irandarrak integratuz joan ziren komunitate berrian, eta konkistatzaileek sasandar usadio ugari berenganatu zituzten. Beti ere, Islamaren sineste, lege eta ohiturak inposatu ziren. 696tik aurrera, arabiera izan zen gorteko hizkuntza ofiziala, baina persiera ere erabiltzen zen[10].

750. urtean, As-Saffah kalifak omeiatarrak garaitu eta abbastar dinastia sortu zuen. Arabiarren aginpidegunea gaur egungo Siriatik Bagdadera eraman zuen eta, horren ondorioz, kalifa-herriak Persiaren eragin handia jaso zuen. Ekialdeko Iranek burujabetasuna lortu zuen eta bere dinastiak sortu zituen: tahiriarrak Korasan Handian (821-873), saffariarrak Sistanen (8611003), samandarrak Korasan Handian eta Transoxianan (874-899 inguru).

IX-X. mendeetan, shu'ubiyya higikundea garatu zen, arabiarren estatus abantailatsuaren aurka. Ez zeuden Islamaren aurka, baina persiar nortasuna eta kultura babestu nahi zituzten[11]. Persierari eustea izan zen shu'ubiyyaren ondorio azpimarragarrienetakoa. Iranek berebiziko garrantzia izan zuen Islamaren Urrezko Aroan (VIII-XIII. mendeak); garai horretan, ehunka jakintsu eta zientzialarik aurrerapen handiak egin zituzten teknologia, zientzia eta medizinan.

XI. mendean, Seljuk dinastia turkiarra Iran, Irak eta Anatoliaz nagusitu zen. 1218-1224 bitartean, Genghis Khan buru zuten mongolek eskualdea inbaditu eta suntsitu zuten. 1380-1393 urteetan, Tamerlanek gauza bera egin zuen.

Safavidar Inperioa, xiien islama eta Persia Modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Xii estatu bihurtzeko lehenengo pausoak Safavidar leinuaren aginpean eman ziren, 1501ean. Leinu hori boterean zegoela, arkitekturak berriro gorakada izan zuen eta monumentu berri ugari eraiki. XVII. mendean, aldiz, safavidarren gainbehera etorri zen, botere kolonialek, batik bat Errusiako Inperioak eta Britania Handikoak, Persiaren gaineko eragina handitu ahala. Dena dela, Iran ez zen sekula kolonia bihurtu, eta subirontasunari eutsi zion.

XIX. mendeko modernizazioarekin batera, aldaketaren nahiak konstituzio izateko iraultzara eraman zuen 1905ean. 1921ean, Reza Xaa Pahlavik estatu kolpea burutu zuen Qajar leinua ahulduaren aurka. Modernizazioa bultzatu nahian, Reza Xaak industria, burdinbideak eta nazio heziketa sistema sustatu zituen, baina haren gobernu autokratikoak zein gizarte-erreforma desorekatuek irandar frankoren desadostasuna piztu zuten.

1934an Persiako lurraldeak Iran izena hartu zuen. Urte batzuk geroago, Bigarren Mundu Gerran, Britania Handiak eta Sobiet Batasunak herrialdea inbaditu zuten 1941eko abuztuaren 25etik irailaren 17ra arte. Xaari boterea bere semearen esku (Mohammad Reza Pahlavi) uztarazi zioten. 1951n, demokraziaren aldeko Dr. Mohammed Mossadegh Lehen Ministro hautatu zuten. Agintean, Anglo-Iranian Oil Company (geroago BP berrizendatuta) nazionalizatu zuen, Mendebaldeko botereen ikararako. Britania Handiak Iranen kontrako enbargoa ezarri zuen. Britania Handiko Zerbitzu Sekretuak Eisenhower AEBetako presidentearekin harremanetan jarri ziren Ajax Operazioa burutzeko. Eisenhowerren baiezkoaz, CIAk Mossadegh boteretik kendu eta AEBen aldeko erregea ezarri zuen Iranen.

AEBetako enbaxadak, Kermit Roosvelt Jr. buruan, agenteen bortizkeria bultzatu zuen. Horren ondorioz, matxinadak herrialde osoan hedatu ziren: erregearen kontrako eta aldeko manifestaldietan istiluak sortzen ziren eta ia 300 lagunek galdu zuten bizia. Xaaren aldeko tankeek hiriburua bonbardatu zuten. Mossadeghek amore emanda, 1953ko abuztuaren 19an atzeman eta hiru urteko kartzela zigorra ezarri zioten.

Mohammad Reza Pahlavi berriro xaa izendatuta eta AEBak lagun, gobernu autokratikoa garatu zuen. Irango industria modernizatu ahala, edozein oposizio mota birrindu zuen SAVAK inteligentzia agentziari esker. Ruhollah Khomeini aiatolak xaaren modernizazioa kritikatu eta salatu zuen. Khomeinik, erlijiozale inguruetan ospetsua, 18 hilabeteko zigorra pairatu behar izan zuen. Kartzelatik ateratakoan, publikoki AEBetako gobernuaren jarrera kritikatu zuen. Xaak herbesteratu egin zuen orduan. Lehendabiziz Turkiara eta ondoren Irakera bidalita, Xaa kritikatzen segitu zuen Khomeinik.

Iraultza eta egungo Iran[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1979an Muhammad Reza Shah Pahlaviren aurkako hiritar altxamendua gertatu zen. Urtebete iraun zuen eta Irango Iraultza esaten zaio. Erreferenduma egin zen monarkia baztertu edo ez erabakitzeko eta % 98k baztertzearen alde bozkatu zuen. Xaa herbestera joan zen eta Ruhollah Khomeini ezarri zen autoritate goren moduan eta, horrekin batera, estatuaren barrenean erlijioak zuen boterea areagotu zen. 1980an Iran-Irak gerra hasi zen, 1988ra arte.

1989an, Khomeini hil ondoren, Ali Khamenei bilakatu zen Estatu buru. Gobernu burua hauteskundeen bidez aukeratu zen. Sektore erreformistako Mohammad Khatamik ireki zuen presidentzia.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango Islamiar Errepublikaren egitura politikoa 1979ko konstituzioan oinarriturik dago[12], eta zenbait organo zuzendarik osatzen dute:

  • Irango buruzagi gorena (persieraz: رهبر ایران‎Rahbar-e irān‎) edo Iraultza Islamikoaren gidari nagusia (persieraz: رهبر معظم انقلاب اسلامی‎rahbar-e mo'azzam-e enghelāb-e eslāmi). Irango Errepublika Islamikoaren politika orokorrak marraztea eta ikuskatzea da bere egitekoa[13]. Indar armatuen komandantea gorena da, bere esku daude, bai inteligentzia zerbitzuak, bai estatuaren segurtasuna, eta gerra deklara dezake. Haren eskumena da epaileriaren, armadaren eta telebista zein irrati publikoen buruzagiak izendatzea eta kargugabetzea. Zaindarien Kontseiluko 12 kideetatik 6 berak izendatzen ditu[13]. 1989tik Ali Khamenei da buruzagi gorena.
  • Irango presidentea (persieraz: رئیس‌ جمهوری اسلامی ایران‎Ra'isjomhur-e Iran). Irango bigarren kargurik gorena da, buruzagi gorenaren ondoren[14], eta bere ardura konstituzioa betearaztea da. Gobernuburua da, baina ez Indar Armatuen arduraduna. Presidentea bozkatze unibertsalaren bitartez hautatzen da, lau urterako, eta gehienez beste agintaldi baterako aukera daiteke[14]. Hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko, presidentegai guztiek Zaindariaren Kontseiluaren onespena behar dute. Presidenteak aukeratzen du Ministro Kontseilua, eta Parlamentura eramaten ditu gobernu-politikak.
  • Irango Parlamentua edo Batzar Aholku-emaile Islamikoa (persieraz: مجلس شورای اسلامی‎Majles-e Showrā-ye Eslāmī), ganbera bakarreko legebiltzarra da. 290 parlamentari daude, lau urteko eperako aukeratuak, boto zuzen eta isilekoaren bidez. Botere legegilea da; nazioarteko araudia berresten du eta aurrekontuak onartu. Parlamenturako hautagaiek eta lege guztiek Zaindarien Kontseiluaren onespena behar dute[15].
  • Adituen Batzarra (persieraz: مجلس خبرگان رهبری‎Maŷlés-e Jobregán-e Rahbari), 86 erlijio adituz osaturik dago, herritarren bozketa zuzenaren bidez aukeratuak, 8 urteko eperako. Adituen Batzarraren eskumena da Irango buruzagi gorena aukeratzea eta kargutik kentzea, eta baita haren jarduera ikuskatzea ere.
  • Zaindarien Kontseilua (persieraz: شورای نگهبان قانون اساسی‎Shora-ye Negahban-e Qanun-e Assassi), 12 legegizonez osaturiko organoa da; horietako sei buruzagi gorenak izendatzen ditu, eta beste seiak Parlamentuak aukeratzen ditu, botere judizialaren arduradun nagusiak proposatutakoen artean. Kontseiluak konstituzioa interpretatzen du, eta betoa jar diezaieke Parlamentuaren erabakiei. Lege bat konstituzioarekin edo xariarekin bateraezintzat jotzen bada, Parlamentura itzultzen da, aldatua izan dadin[14]. Era berean, Parlamenturako hautagaiei ere jar diezaieke betoa.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iranen banaketa administratiboa»

Iran 31 probintziatan (persieraz: استان‌ها ‎ostān; ostānhā pluralean) banaturik dago; probintziako agintaria gobernadorea da (persieraz: استاندار‎ostāndar), Barne ministroak aukeratzen duena. Probintzia bakoitza konderrietan (persieraz: شهرستان shahrestān) banaturik dago, eta horietako bakoitza barrutietan (persieraz: بخش bakhsh). Hiri gutxi batzuk (persieraz: شهر shahr) eta landa barrutiak (persieraz: دهستان dehestān) izan ohi dira konderri bakoitzean.


Probintzia Hiriburua Eremua
(km²)
Biztanleria
(2011)[16]
Dentsitatea
(bizt/km²)
Alborz Karaj 5.833 2.412.513 413,6
Ardabil Ardabil 17.800 1.248.488 70,1
Ekialdeko Azerbaijan Tabriz 45.650 3.724.620 82,3
Mendebaldeko Azerbaijan Urmia 37.437 3.080.576 78,8
Buxehr Buxehr 22.743 1.032.949 45,4
Txahar Mahal eta Bakhtiari Xahrekord 16.332 895.263 54,8
Fars Xiraz 122.608 4.596.658 37,5
Gilan Raxt 14.042 2.480.874 176,7
Golestan Gorgan 20.195 1.777.014 88,0
Hamadan Hamadan 19.368 1.758.268 90,8
Hormozgan Bandar Abbas 70.669 1.578.183 22,3
Ilam Ilam 20.133 557.599 27,7
Isfahan Isfahan 107.029 4.879.312 45,6
Kerman Kerman 180.836 2.938.988 16,3
Kermanxah Kermanxah 24.998 1.945.227 77,8
Ipar Khorasan Bojnord 28.434 867.727 30,5
Razavi Khorasan Maxhad 118.884 5.994.402 41,4
Hego Khorasan Birjand 151.193 662.534 9,5
Khuzestan Ahwaz 64.055 4.345.607 67,8
Kohkiluyeh eta Buyer Ahmad Yasuj 15.504 658.629 42,5
Kurdistan Sanandaj 29.137 1.493.645 51,3
Lorestan Khorramabad 28.294 1.754.243 62,0
Markazi Arak 29.130 1.413.959 48,5
Mazandaran Sari 23.701 3.073.943 129,7
Qazvin Qazvin 15.549 1.201.565 77,3
Qom Qom 11.526 1.151.672 99,9
Semnan Semnan 97.491 631.218 6,5
Sistan eta Balutxistan Zahedan 181.785 2.534.327 13,9
Teheran Teheran 18.814 12.183.391 647,6
Yazd Yazd 76.469 1.074.428 8,3
Zanjan Zanjan 21.773 1.015.734 46,6
Iran Teheran 1.628.554 75.149.669 46,1

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2016an Iranek 82.801.633 biztanle zituen[1], 50,2 biztanle kilometro karratuko dentsitatearekin. Biztanle gehienak hirietan bizi dira (%73,4 2015ean)[1]. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %23,6, 15-24 urte bitartekoak %16,6, 25-54 urte bitartekoak %47,6, 55-64 urte bitartekoak %6,8 eta 65 urtetik gorakoak %5,4[1]. Bizi itxaropena 71,4 urtekoa da, 69,8 urtekoa gizonezkoena eta 73,1 urtekoa emakumezkoena (2016ko zenbatespena)[1]. Irango diaspora oso handia da eta, gaur egun, 2-4 milioi iraniar daude munduan zehar barreiaturik[17]. Bestalde, 1.000.000 iheslari bizi dira Iranen, gehienak Afganistan eta Irakekoak[18].

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen %65 persiarra da (gilakiak eta mazandaraniak barne), duela 4.000 urte Erdialdeko Asiatik iritsi ziren herri indoeuroparren ondorengoa. Bigarren gizatalde handiena azerbaijandarrena da, biztanleen %16 inguru hartzen baitu. Horiez gainera, talde txikiago asko daude: kurduak %7, luriak %6, arabiarrak %2, balutxiak %2, turkomanoak %1, armeniarrak, asiriarrak eta georgiarrak[19].

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango hizkuntza ofiziala persiera da, moldatutako arabiar alfabeto baten bitartez idazten dena, baina gutxiengoek zeinek bere hizkuntza erabiltzen dute. Iparraldeko Gilan eta Mazandaran probintzietan gilandera eta mazandarandera mintzatzen dira. Talishera ere hitz egiten da Gilanen. Kurduera Kurdistango probintzian mintzatzen da. Lurera hegoalde eta hego-mendebaldeko probintzietan erabiltzen da. Turkiar hizkuntzei dagokienez, azerbaijanera da mintzatuena; izan ere, Mendebaldeko Azerbaijan, Ekialdeko Azerbaijan, Ardabil eta Zanjan probintzietako mintzaira nagusia da. Minoritarioak izan arren, aipagarriak dira armeniera, georgiera, aramera eta arabiera. Azken hau, Koranaren hizkuntza izanez, eskoletan irakasten da.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irandarren %89 musulman xiistak dira, eta hori da erlijio ofiziala. Hala ere, Irango kanpoaldeko eskualdeetako etniek leialtasun handiagoa diote beren etniaren ohiturei gobernu irandarren aginduei baino, eta hala, balutxiak hego-ekialdean, turkomanoak ipar-ekialdean eta kurduak mendebaldean, musulman sunitak dira. Azerbaijandarrak xiitak dira. Xiismoaren jarraitzaileen leku sakratu batzuk Iranen daude: Qom hiria, esate baterako, Teheranen hegoaldean dago. Beste erlijioak kristautasuna (300.000 jarraitzaile), bahaismoa (250.000), zoroastrismoa (32.000)[19] eta judaismoa (9.000)[20] dira.

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango ekonomia sistema bi motatakoa da, batetik atzeratua, garatze bidean dauden herrialdeena bezalakoa, eta bestetik aurreratua, siderurgian, petrokimikan, garraioetan eta telekomunikazioetan, adibidez. Petrolioaren irabaziek ekonomiaren hazkunde azkarra eragin zuten 1960tik aurrera. 1979an, erregimen aldaketarekin batera, atzerritarren inbertsioek behera egin zuten eta ez zen industria berri gehiago ezarri. 2016an 29,75 milioi biztanle aktibo zituen, %10,7ko langabezia-tasarekin. Langileen %48,6 zerbitzuetan aritzen da lanean, %35,1 industrian eta %16,3 nekazaritzan[1].

Nekazaritza, abelzaintza eta arrantza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1950 ondoko urteetan, nekazaritzaren erreformarako programaren bidez 800.000 hektarea lur banatu ziren nekazarien artean. Lur hoberenak iparraldean, hegoaldean eta mendebaldean daude. Garia, patata, garagarra, mahatsa eta arrozarenak dira ekoizpenik handienak. Beste gai garrantzitsu batzuk azukre erremolatxa, azukre kanabera, artoa, egoskariak, zitrikoak, tabakoa, tea, landare oliotsuak eta pistatxoak dira. Abeltzaintza (ardiak, ahuntzak, behiak, astoak) garrantzizkoa da ipar-mendebaldeko eskualdeetan. Basoen ustiapena bertan behera utzi zen 1970eko hamarkadan, neurriz gain ustiatu zirelako. Arrantza garrantzizkoa da Irango ekonomian, baina oraindik ez dago behar bezain aurreratua. Persiar golkoan eta Kaspiar itsasoan amuarraina, zamoa, gaizkata, izokina, arrain zuria eta sardinzarra harrapatzen dira. Irango kabiarra (gaizkataren arraba gazitua) munduko hoberenetako bat da.

Meatzaritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iranen petrolio produkzioak du pisurik handiena ekonomian. Petrolio putzu inportanteenak hego-mendebaldean daude, Persiar golkoaren ondoan. Munduko handienetakoak dira. 1951n petrolioaren industria nazionalizatu egin zen, eta 1985az gero Petrolioaren ministerioaren mendean geratu zen haren produkzioa. 1980ko hamarkadan, produkzioak behera egin zuen, prezioa bere horretan eduki zelako, batetik, eta ekoizpengune garrantzitsuenak gerra eremuan geratu zirelako, bestetik. Petrolioaz gainera, burdina, beruna, zinka eta kromita ere ustiatzen dira.

Industria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irango industria 1970eko hamarkadan hazi zen, petrolioaren ekoizpenarekin batera. Industria petrokimikoaz gainera, garrantzi handikoa da, baita ere, ehungintza (kotoia eta artilea Isfahan aldean, artilea Tabrizen, zeta Mazandaranen; herrialdea oso ospetsua da bere tapizen bikaintasunarengatik), janari industria, ekipo elektronikoen eta eraikuntzarako materialen ekoizpena, altzairugintza, ibilgailuen eraikuntza.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g h The World Factbook: Iran, cia.gov
  2. a b   Euskaltzaindia, 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak, euskaltzaindia.net, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf. Noiz kontsultatua: 2017-2-1 .
  3. « Persia: Place and Idea », chap. 1 in The Persians, Gene R. Garthwaite, Blackwell Publishing, 2005, (ISBN 1-55786-860-3)
  4. « Iran: Understanding the Enigma: A Historian’s View », Nikki Keddie, Middle East Review of International Affairs Vol. 2, No. 3, 1998 iraila
  5.   Anquez, Matthieu, La stratégie de l'Iran: Entre puissance et mémoire, tempora, books.google.es, https://books.google.es/books?id=pCXSDQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false .
  6.   Gómez de Liaño, Ignacio, El círculo de la sabiduría, Vol. 2, 30. orrialdea, Editorial Siruela, books.google.es, https://books.google.es/books?id=GHCtboCpzTkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  7.   Antioko, Lur Hiztegi Entziklopedikoa, euskara.euskadi.eus, http://www.euskara.euskadi.eus/r59-738/eu/contenidos/termino/_c00358/eu_a_3586/a3586.html. Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  8. a b   Arsacids, Encyclopaedia Iranica, II/5, pp. 525-546, iranicaonline.org, http://www.iranicaonline.org/articles/arsacids-index. Noiz kontsultatua: 2017-3-7 .
  9. a b c   Fowlkes-Childs, Blair, The Sasanian Empire (224–651 A.D.), metmuseum.org, http://www.metmuseum.org/toah/hd/sass/hd_sass.htm. Noiz kontsultatua: 2017-3-14 .
  10.   Islamic Conquest, iranchamber.com, http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php. Noiz kontsultatua: 2017-3-22 .
  11.   Scott Meisami, Julie; Starkey, Paul, Encyclopedia of Arabic Literature, Volume 2, 717. orrialdea, Routledge, books.google.es, https://books.google.es/books?id=DbCFBX6b3eEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false. Noiz kontsultatua: 2017-3-22 .
  12.   Islamic Republic of Iran Constitution, iranonline.com, http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution.html. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  13. a b   Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran, leader.ir, http://www.leader.ir/en/law. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  14. a b c   Iran The Presidency, photius.com, http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  15.   The Council of Guardians, countrystudies.us, http://countrystudies.us/iran/86.htm. Noiz kontsultatua: 2017-2-5 .
  16.   Selected Findings of the 2011 National Population and Housing Census, Table 13. Population by sex, residence status and province, amar.org.ir, http://www.amar.org.ir/Portals/1/Iran/90.pdf. Noiz kontsultatua: 2017-2-6 .
  17.   Iran: A Vast Diaspora Abroad and Millions of Refugees at Home, migrationpolicy.org, http://www.migrationpolicy.org/article/iran-vast-diaspora-abroad-and-millions-refugees-home/ .
  18.   Iran says it will deport over one million Afghans, irinnews.org, http://www.irinnews.org/report/77107/afghanistan-iran-iran-says-it-will-deport-over-one-million-afghans .
  19. a b   Country Profile: Iran, Federal Research Division, Library of Congress, 2008ko maiatza, loc.gov, http://www.loc.gov/rr/frd/cs/pdf/CS_Iran.pdf#27 .
  20.   Iran Population 2016, worldpopulationreview.com, http://worldpopulationreview.com/countries/iran-population/ .
  21.   شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟, bultannews.com, http://www.bultannews.com/fa/news/151258/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF .
  22.   فهرست 100 شهر پرجمعيت ايران, yaftenews.ir, http://yaftenews.ir/notes/other/3739-alexa-google-yahoo1437.html .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iran Aldatu lotura Wikidatan
Asiako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)

Erdialdeko Asia
Map Central Asia.PNG

AfganistanErrusiaKazakhstanKirgizistanUzbekistanTadjikistanTurkmenistan

Asiako Ekialdea
(Asia-Pazifikoa)

Map-World-East-Asia.png

Hego KoreaIpar KoreaJaponiaMongoliaTxina

Hego-mendebaldeko Asia
Ekialde Hurbila
Map world middle east.svg

Arabiar Emirerri BatuakArmeniaAzerbaijanBahrainEgiptoGeorgiaIranIrakIsraelJordaniaKuwaitLibanoOmanQatarSaudi ArabiaSiriaTurkiaYemen

Hego-ekialdeko Asia
LocationSoutheastAsia.PNG

BruneiEkialdeko TimorFilipinakIndonesiaKanbodiaLaosMalaysiaMyanmarSingapurThailandiaVietnam

Hegoaldeko Asia
Map-World-South-Asia.png

BangladeshBhutanIndiaMaldivakNepalPakistanSri Lanka

Beste entitate
politiko batzuk

PalestinaTaiwan