Japoniera

Japoniera
日本語
Datu orokorrak
Lurralde eremua	Japonia, Hawaii, Brasil, Guam, Marshall Uharteak, Palau, Taiwan
Hiztunak	126 milioi
Rankinga	9
Ofizialtasuna	Angaur uhartea (Palau) Japonia de facto
Eskualdea	Ekialdeko Asia
UNESCO sailkapena	1: ziurra
Araugilea	Ez du (Japoniako Gobernuak eragin handia du)
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza japoniar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia	SOV hizkuntza, nominatibo-akusatibo hizkuntza, hizkuntza eranskaria, moraic language (en) , time–manner–place (en) , adjective-noun (en) , hizkuntza sintetikoa, direct–inverse alignment (en) , pitch accent (en) , postposizioa eta pro-drop hizkuntza
Denbora gramatikalak	orainaldia eta lehenaldia
Modu gramatikalak	desiderative (en)
Kasu gramatikalak	nominatiboa, genitiboa, akusatiboa, datiboa, lative case (en) , ablatiboa eta instrumentala
Alfabetoa	kanjia, kana, Katakana eta Hiragana
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1	ja
ISO 639-2	jpn
ISO 639-3	jpn
Ethnologue	jpn
Glottolog	nucl1643
Wikipedia	ja
Linguasphere	45-CAA
ASCL	72
IETF	ja

Orri honetako testu zati batzuk japoniar idazkerarekin idatzita daude. Euskarri eleaniztun egokirik gabe, galdera ikurrak ikusiko dituzu kanji edo kana karaktereen ordez.

Japoniera (japonieraz: 日本語, nihongo edo nippongo) Asia ekialdeko hizkuntza bat da. 127 milioi hiztun ditu, gehienak Japonian, baina baita mundu guztian zehar ere japoniar jatorrikoen artean. Japoniera da japoniarrek hitz egiten duten hizkuntza japoniarren familiako hizkuntza nagusia.

Hizkuntza eranskaria da, eta ohorezko sistema konplexua du, igorlearen eta hartzailearen arteko harremanaren eta japoniar gizarteko mailaren araberako hiztegia darabilena. Japonieraren familian, ryukyuan hizkuntzak eta hachijō hizkuntza ere sartzen dira, modu ezberdinean sailkatuta. Hizkuntza isolatu gisa sailkatzen bada ere, zenbait teoriak beste batzuekiko balizko harremanak proposatzen dituzte, hala nola koreerarekin, hizkuntza austronesiarrekin, drabidikoekin edo altaikoekin.

Oso gutxi ezagutzen da hizkuntzaren historiaurreari buruz, ezta noiz agertu zen lehen aldiz Japonian. K.o. III. mendeko dokumentu txinatarrek japonierazko hitz batzuk grabatu zituzten, baina japoniera zaharreko testu garrantzitsuak ez ziren VIII. mendera arte agertu. Heian garaitik (794–1185) aurrera, Txina-japoniera hiztegiko multzo zabalak sartu ziren hizkuntzan, japoniera klasiko goiztiarraren fonologiari eraginez. Japoniera klasiko berantiarrak (1185–1600) gramatika-aldaketa zabalak jasan zituen, baita Europako hitz maileguen lehen agerpena ere. Dialekto estandarraren oinarria Kansai eskualdetik Edo eskualdera (gaur egungo Tokio) aldatu zen japoniera moderno goiztiarrean (XVII. mendearen hasiera - XIX. mendearen erdialdea). 1853an Japoniak bere buruari ezarritako isolamendua amaitu ondoren, Europako hizkuntzetako hitzen mailegua nabarmen egin zuen gora, eta erro ingelesdun hitzak ugaritu ziren.

Historia

Historiaurrea

Proto-japoniera, japoniera eta ryukyuan hizkuntzen arbaso komuna, uste da Koreako penintsulatik etorritako kolonoek eraman zutela Japoniara K.a. IV. mendearen hasieran edo erdialdean (Yayoi aroa), jatorrizko Jōmon herriko biztanleen hizkuntzak ordezkatuz, ainuera hizkuntza modernoaren arbasoa barne. Idazkera, oraindik, Txinatik sartua ez zenez (ez dago horren froga zuzenik), garai honi buruz antzeman daitekeen edozer gauza japoniera zaharretik egindako barne berreraikuntzan oinarritu behar da, edo Ryukyuan hizkuntzekin eta japonierazko dialektoekin metodo konparatiboa erabiliz.

Antzinako japoniera

Man'yōshū-ren orrialde bat, japoniar poesia klasikoaren antologiarik zaharrena

Txinako idazketa sistema Japoniara V. mendearen hasieran inportatu zen Baekjetik, budismoarekin batera. Lehenengo testuak txinera klasikoan idatzi ziren, nahiz eta batzuk, ziurrenik, japonieraz irakurtzeko pentsatuta zeuden kanbun metodoa erabiliz, eta japonieraren gramatikaren eraginak erakusten dituzte, hala nola japonieraren hitz ordena. Testurik zaharrena, Kojiki, VIII. mendearen hasierakoa da, eta txinatar karaktereez idatzi zen osorik: txinera (garai desberdinetan), kanbuna eta antzinako japoniera irudikatzeko erabiltzen dira. Garai hartako beste testu batzuetan bezala, antzinako japonierazko atalak Man'yōgana sistemaz idatzita daude: kanjiak erabiltzen dira, haien balio fonetiko eta semantikoengatik.

Man'yōgana sisteman oinarrituta, antzinako japoniera berreraiki daiteke 88 mora desberdinekin. Man'yōganaz idatzitako testuek bi «kanji» multzo desberdin erabiltzen dituzte gaur egun き (ki), ひ (hi), み (mi), け (ke), へ (he), め (me), こ (ko), そ (so), と (to), の (no), も (mo), よ (yo) eta ろ (ro) ahoskatzen diren mora bakoitzerako (Kojikik 88 ditu, baina geroagoko testu guztiek 87 dituzte. Mo1 eta mo2 arteko bereizketa galdu egin zen, antza denez, konposatu eta berehala). Mora multzo hori, 67ra murriztu zen japoniera klasiko goiztiarrean, nahiz eta batzuk txineraren eraginaren bidez gehitu ziren. Man'yōganak /je/ sinbolo bat ere badu, /e/-rekin bat egiten duena aldia amaitu baino lehen.

Antzinako japonierazko gramatika elementuen hainbat fosilizazio hizkuntza modernoan daude: tsu genitiboaren partikula (no modernoak ordezkatua) matsuge («betile», hitzez hitz «begiko ilea» gisako hitzetan kontserbatzen da); mieru («ikusgai egon») eta kikoeru («entzungarri izan») modernoek -yu(ru) atzizki erdipasiboa mantentzen dute (kikoyu → kikoyuru (forma atributiboa, Heian aroaren amaieran poliki-poliki forma arrunta ordezkatu zuena) → kikoeru (shimo-nidan aditz-joko eredua zuten aditz guztiek aldaketa bera jasan zuten japoniera moderno goiztiarrean), eta ga partikula genitiboa hizkera, nahita, arkaikoan mantentzen da.

Japoniera klasiko goiztiarra

Genjiren istorioa ipuinaren XII. mendeko pergamino emaki bat, XI. mendekoa.

Japoniera klasiko goiztiarra Heian aroko japoniera da, 794tik 1185era. Japoniera klasikoaren estandar literarioaren oinarria izan zen, XX. mendearen hasiera arte erabili izan zena.

Aldi hartan, japonierak hainbat garapen fonologiko izan zituen, kasu askotan txinatar maileguen etorrerak bultzatuta. Horien artean zeuden: kontsonanteen eta bokalen luzera fonemikoaren bereizketa, kontsonante sabaikariak (adibidez, kya) eta kontsonante ezpainkari multzoak (adibidez, kwa) eta silaba itxiak. Horren eragina izan zen japoniera mora denborako hizkuntza bihurtu zuela.

Japoniera klasiko berantiarra

Japoniera klasiko berantiarrak 1185etik 1600era bitarteko urteak hartzen ditu, eta, normalean, bi ataletan banatzen da, gutxi gorabehera, Kamakura aroaren eta Muromachi aroaren baliokideak, hurrenez hurren. Japoniera klasikoaren forma berantiarrak bertakoak ez diren iturriek deskribatzen dituzten lehenak dira, kasu horretan misiolari jesuita eta frantziskotarrak; beraz, japoniera klasiko berantiarraren fonologiari buruzko dokumentazio hobea dago aurreko formena baino (adibidez, Arte da Lingoa de Iapam). Beste aldaketa fonetiko batzuen artean, /au/ sekuentziak /ɔː/-rekin bat egiten du /oː/-rekin kontrastean; /p/ txineratik sartzen da, berriro; eta /we/-k /je/-rekin bat egiten du. Japoniar modernoko hiztunentzat ezagunagoak diren forma batzuk agertzen hasten dira: -te amaiera jarraitua aditzera murrizten hasten da (adibidez, yonde antzinako yomiterentzat); -k-, adjektiboen azken moran, desagertu egiten da (shiroi zaharragoa den shirokirentzat); eta badira forma batzuk, non japoniera estandar modernoak aurreko forma mantendu duen (adibidez, hayaku > hayau > hayɔɔ, non japoniera modernoak hayaku besterik ez duen, nahiz eta forma alternatiboa o-hayō gozaimasu (egun on) agur estandarrean mantentzen den; amaiera hori, o-medetō (zorionak) hitzean ere ikusten da, medetakutik).

Japoniar klasiko berantiarrean daude Europako hizkuntzetatik hartutako lehen maileguak; garai honetan japonierara mailegatutako hitz ohikoenen artean daude pan (ogia) eta tabako (tabakoa, gaur egun, zigarroa), biak portugesetik hartutakoak.

Japoniera modernoa

Japoniera modernoa Edo aroan hasi zela uste da (1603tik 1867ra bitartean). Antzinako japonieratik, japoniera estandarra, de facto, Kansaiko dialektoa izan zen, batez ere Kyotokoa. Hala ere, Edo aroan, Edo (gaur egun Tokio) Japoniako hiririk handiena bihurtu zen, eta Edo inguruko dialektoa japoniera estandar bihurtu zen.

1853an Japoniak bere buruari ezarritako isolamendua amaitu zenetik, Europako hizkuntzetatik hartutako mailegu-hitzen fluxua nabarmen handitu da. 1945etik aurrera, beste hizkuntzetatik hartutako hitz asko sartu dira, hala nola alemanetik (adibidez, アルバイト arubaito, "aldi baterako lana", ワクチン wakuchin "txertoa"), portugesetik (カステラ kasutera, "bizkotxo" edo "bizkotxa") eta ingelesetik. Ingelesezko mailegu-hitz asko, bereziki, teknologiarekin lotuta daude, adibidez, パソコン pasokon ("ordenagailu pertsonala", personal computerretik), インターネット intānetto ("internet") eta カメラ kamera ("kamera"). Ingelesetik hartutako mailegu-hitzen kopuru handia dela eta, japoniera modernoak [tɕi] eta [ti], eta [dʑi] eta [di] arteko bereizketa garatu du; azken hori bikote bakoitzean mailegu-hitzetan bakarrik dago, adibidez, パーティー (paati , "festa"), シーディー(shīdī, "CD") edo ディズニー dizunii ("Disney").

Banaketa geografikoa

Japoniera ia Japonian bakarrik hitz egiten den arren, herrialdetik kanpo ere hitz egin izan da. Bigarren Mundu Gerra baino lehen, baita bitartean ere, Taiwan eta Korea, japoniarren anexioaren ondorioz, eta Txina, Filipinak eta Pazifikoko hainbat uharte partzialki okupatu ondoren, herrialde horietako biztanleek japoniera ikasi zuten inperioko hizkuntza gisa. Ondorioz, herrialde horietako adineko askok, oraindik ere, badakite japonieraz hitz egiten.

Japoniar emigrante komunitateek (horietako handienak Brasilen daude –1,4 milioi eta 1,5 milioi artean japoniar etorkin eta ondorengoekin, Brasilgo IBGEren datuen arabera–, Estatu Batuetako 1,2 milioi baino gehiago), batzuetan, japoniera erabiltzen dute lehen hizkuntza gisa. Hawaiiko biztanleen % 12 inguruk japonieraz hitz egiten dute, eta, 2008an, biztanleriaren % 12,6k jatorri japoniarra zuela kalkulatzen da. Hala ere, japoniar emigranteak aurki daitezke Perun, Argentinan, Australian (batez ere ekialdeko estatuetan), Kanadan (batez ere Vancouverren: han, biztanleriaren % 1,4k jatorri japoniarra du), Estatu Batuetan (batez ere Hawaiin, biztanleriaren % 16,7k jatorri japoniarra baita, eta Kalifornian) eta Filipinetan (batez ere Davao eskualdean eta Laguna probintzian) halaber.

Egoera ofiziala

Japonierak ez du egoera ofizialik Japonian, baina, de facto, herrialdeko hizkuntza nazionala da. Hizkuntzaren forma estandartzat hyōjungo (標準語) hartzen da –"hizkuntza estandarra" esan nahi du– edo kyōtsūgo (共通語) –hizkuntza arrunta edo Tokioko dialektoa ere batzuetan–. Bi terminoen esanahia (hyōjungo eta kyōtsūgo) ia bera da. Hyōjungo edo kyōtsūgo dialektoaren pareko kontzepzioa da. Hizkuntza normatibo hori Meiji berrezartzeren ondoren sortu zen (明治維新, meiji ishin, 1868), Tokioko goi mailako aldeetan hitz egiten zen hizkuntzatik. Hyōjungo eskoletan irakasten da, eta telebistan eta komunikazio ofizialetan erabiltzen da.

Lehen, idazkera estandarreko japoniera (文語, bungo –literatura-hizkuntza–) hizkuntza kolokialaren (口語, kōgo) desberdina zen. Bi sistemek gramatika-arau desberdinak dituzte, eta, hiztegian, aldaera batzuk. Bungo izan zen japoniera idazteko metodo nagusia 1900. urte ingurura arte; harrezkero, kōgok, pixkanaka, bere eragina zabaldu zuen, eta, idatziz, bi metodoak erabili ziren 1940ko hamarkadara arte. Bungok, oraindik ere, garrantzia du historialarientzat, literatura-adituenentzat eta abokatuentzat (Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera ziren japoniar lege asko oraindik bungoz daude idatzita, nahiz eta horien hizkuntza modernizatzeko ahaleginak egiten ari diren). Kōgo da gaur egun japonieraz hitz egiteko eta idazteko metodo nagusia, nahiz eta bungo gramatika eta hiztegia noizean behin erabiltzen diren japoniera modernoan efektua lortzeko.

1982ko estatuko konstituzioaren arabera, japoniera, palauera eta ingelesarekin batera, hizkuntza ofiziala da Angaur-en (Palau). Hura idatzi zen garaian, prozesuan parte hartu zuten adineko asko japonieran heziak ziren uhartearen Hego Itsasoetako agintaritzaren garaian, Pazifikoko Fideikomisodun Lurraldeko 1958ko erroldak erakusten duen moduan, non 1914 eta 1933 artean jaiotako palautarren % 89k japonieraz hitz egin eta irakurtzen zekitela aurkitu baitzen. Hala ere, 2005eko Palauko erroldaren arabera, Angaur-eko biztanle bakar batek ere ez zuen adierazi etxean japonieraz hitz egiten zuela.

Japoniera eta euskara

Japonierak eta euskarak badituzte zenbait antzekotasun fonetikan eta gramatikan. Antzekotasun horiek, hala ere, ez dira genetikoak, bi hizkuntzek ez dutelako sorburuari dagokion ahaidetasun harremanik.

Euskararekiko antzekotasunak

• Atzizkien erabilera: adibidez, -gin, -gile, -ari atzizkien baliokide japoniarretako batzuk: -in, -ka dira. Era berean, euskaraz deklinabide-atzizkien bidez adierazten diren funtzioetarako, japonierak postposizioak ditu:
  • 先生が来る Sensei ga kuru ("Irakaslea —galdegaia da— dator"),
  • 先生は来る Sensei wa kuru ("Irakaslea —mintzagaia da— dator"),
  • 先生を見る Sensei wo miru ("Irakaslea dakusa"),
  • 先生の本 Sensei no hon ("Irakaslearen liburua"),
  • 先生に Sensei ni ("irakasleari" / "irakaslearengan" / "irakasleak" —ergatibo agentea—, "irakaslearengana"),
  • 先生と Sensei to ("irakaslearekin"),
  • 先生から Sensei kara ("irakaslearengandik"),
  • 先生へ Sensei he ("irakaslearengana")...
• Aditzei ere hainbat atzizki kausal, denborazko, helburuzko-eta erants dakizkieke, hizkuntza indoeuroparren konjuntzioen ordez:
  • 来たので Kita no de nahiz 来たから Kita kara ("Bazetorrelako" / "Etorri delako" / "Etorri baitzen" / "Etorri baita"),
  • 来たときに Kita toki ni ("Etorri denean" / "Etorri zenean")...

• Bi hizkuntzetako perpausen oinarrizko ordena SOV da, hots, lehenik subjektua doa, bigarrenik objektua eta, azkenik, aditza.
• Ez dago genero gramatikalik: 看護師 (kakoshi, "erizain"), 医者 (isha, "sendagile"), これ (kore, "hau" [izenordea]), この犬 (kono inu, "txakur hau")... generorik gabekoak dira.

• Bitxikeria hutsa bada ere, izan aditzaren orainaldia desu da (japoniera jasoan) edo da (lagunartekoan): euskarazko duzu (gipuzkerazko dezu) eta da gogora badakartza ere, dira, naiz, gara... esanahiak ere ditu.

• Ez dago erlatibozko izenorderik: euskaraz bezala, aurrena menpeko perpausa doa, eta, jarraian, zehazten duen izena:

友人は昨日来た。 友人は日本人だ。Yūjin wa kinō kita. Yūjin wa nihonjin da ("Adiskidea atzo etorri zen. Adiskidea japoniarra da"). Bi esaldiok elkartuta, zera dugu: 昨日来た友人は日本人だ Kinō kita yūjin wa nihonjin da ("Atzo etorri zen adiskidea japoniarra da").

Aldeak

• Adjektibo japoniarrak aditzak balira bezala jokatzen dira:
  • 青いです Aoi desu ("Urdina da"),
  • 青かったです Aokatta desu ("Urdina zen"),
• Bestetik, baiezko eta ezezko formak dituzte:
  • 青くないです Aokunai desu ("Ez da urdina"),
  • 青くなかったです Aokunakatta desu ("Ez zen urdina"),
  • 青ければ Aokereba ("Urdina baldin bada..." / "Urdina balitz..."),
  • 青くなければ Aokunakereba ("Ez bada urdina..." / "Urdina ez balitz...").

• Japonierak ez du singularrik, pluralik edo mugagaberik: 本を読んだ Hon wo yonda esaldiak, egoeraren arabera, "Liburua irakurri dut" eta "Liburuak irakurri ditut" esan nahi ditu. Nolanahi ere, liburu guztiak, sei liburu, hainbat liburu... modukoak bereizten dira.
• Japoniar aditzek ez dute pertsonarik agertzen: beraz, 本を読んだ Hon wo yonda esaldiak "Liburua irakurri du", "Liburua irakurri dute"... ere ematen ditu aditzera. Hori dela eta, subjektua nor den argi eta garbi utzi nahi denean, izenordea espresuki erabiltzen da: 私は本を読んだ Watashi wa hon wo yonda ("Nik liburua irakurri dut"), 彼らは本を読んだ Karera wa hon wo yonda ("Haiek liburua irakurri dute")... Jakina, "Liburuak irakurri ditut", "Liburuak irakurri dituzte"... ere ulertzen dira.

• Zenbatzean, Asiako Ekialdeko beste zenbait hizkuntzatan bezala, objektuaren ezaugarri jakin batzuen arabera, zenbakiaz gain, kontagailu gisako hitzak ere behar dira, ezaugarri jakin batzuk kontuan hartuta: gizakia, animalia handia, animalia txikia, hegaztia, arraina, makina, eraikina, liburua, objektu biribila, objektu luzea, objektu laua, eta abar, eta abar:
  • 二人の友人が来た Futari no yūjin ga kita ("Bi adiskide etorri dira"),
  • 2冊の本を読んだ Nissatsu no hon wo yonda ("Bi liburu irakurri ditu"),
  • 2枚のCDを買った Nimai no shīdī wo katta ("Bi CD erosi ditu")...

Adibidez, etxeko robotak merkaturatu zirenean, salmenten berri ematerakoan, kazetariak zalantzan egon ziren erabili behar zuten kontagailuaz, egokiena zein zen erabaki ezinik. Hizkuntzaren akademia arautzailerik ez dagoenez, zera erabaki zen: haien "animaltasuna" azpimarratu nahi bada, animalia txiketarakoaz baliatzen dira (匹, biki); aldiz, "objektutasuna" hobesten bada, makinetarako 台 (dai) darabilte; eta familiako osagaitzat aurkeztu nahi badira, gizakietarako 人 (nin).

Idazkera

Antzina, japoniarrek ez zuten berezko alfabetorik. Erdi Aroan, jakintsuek txinera erabiltzen zuten idazki budistak eta kronikak idazteko zein irakurtzeko. Europan latina legez, Japonian, txinera zen eskolatuen hizkuntza. Halaxe, literatura bi zatitan banatu zen: alde batetik, gizonezkoek txineraz idatziriko testuak; bestetik, emakumeek hiragana izeneko silaba-sortaz idatzitako japonierazko testuak. Txinatar ideogramak desegokiak ziren, ordea, eta transkripzio fonetikoa egiteko, monje budistek katakanak (hiraganaren gisako silabak) asmatu zituzten, kanjietatik abiatuta.

東京都 (Tōkyō-to) izenak hitzez hitz hau esan nahi du: ekialde (東) + hiriburu (京) + metropoli (都), hots, ekialdeko hiriburu handia. Kanak (hiragana eta katakana deitzen dira) kanjien zati sinpleetatik eratorriak dira, eta soinuak adierazteko darabiltzate: する (suru, "egin") = す (su) + る (ru).

Jatorria japonieran edo txineran duten hitzetan, hiragana erabiltzen da; eta, maileguzko hitzetan, berriz, katakana: カレー (karē, "kurria"), ウィキペディア (U_ikipede_ia "Wikipedia").

Hauek dira hiragana forma oinarrizkoak (gorriz, karaktere zaharkituak):

あ a	い i	う u	え e	お o
か ka	き ki	く ku	け ke	こ ko
さ sa	し shi	す su	せ se	そ so
た ta	ち chi	つ tsu	て te	と to
な na	に ni	ぬ nu	ね ne	の no
は ha	ひ hi	ふ fu	へ he	ほ ho
ま ma	み mi	む mu	め me	も mo
や ya		ゆ yu		よ yo
ら ra	り ri	る ru	れ re	ろ ro
わ wa	ゐ wi		ゑ we	を wo
				ん n

Funtsean, hiragana silaba formak aski dira japoniera fonetikoki transkribatzeko. Izatez, furigana idazkera mota ere ohikoa da Japonian, adierazteko kanji zeinuak beren hiragana forman ere adierazten direla aldi berean (hiragana zeinu txikiagoak ezarriz kanji bakoitzaren ondoan). Hori ohikoa da, batez ere, haurrek irakurri behar dituzten testuetan, aldi berean laguntzen baitie kanji zeinuen esanahia eta ahoskera ikasten.

Adibidez, honako errotuluan txorientzako natur gune babestu bat dugu, eta kanji zeinuak ahoskerarako zeinu txikiagoekin argitzen dira:

Furigana argipenak kanji zeinuen gainean: kanji batzuk silaba bakarrekoak dira ahoskeran, beste batzuk bikoak eta bat hiru silabatakoa ageri da,

Fonetika

Japonierazko ahoskera letra erromatarrekin adierazteko, Hepburn erromanizazioaren berrikusitako bertsioa erabiltzen da Wikipedian. Hepburnen oinarrizko arau batzuk zehatz-mehatz jarraituz, japonierazko hitzak erraz ahoska daitezke.

Bokalak

• Oro har, a, e, i eta o euskaraz bezala ahoskatzen dira.
• u zubererazko ü da.
• Bokalak luzeak edo motzak dira: luzeen iraupena motzen bikoitza da, eta Hepburn sistemaz makroi batez adierazten da.
  • Oro har, o eta u luzeen soinuak ō eta ū makroidunen bidez idazten dira, bai hiraganaz, bai kanjiz (お eta う bokal luzeak) eta bai katakanaz jartzen den chōon marra horizontalaz (ー). Adibidez:
    1. ゆき, yuki ("elur"); ゆうき, yūki ("adore")
    2. とる, toru ("hartu"); とおる, tōru ("igaro")
    3. ここ, koko ("hemen"); こうこう, kōkō ("batxilergo")
    4. ノート, nōto ("koaderno")
    5. スーパー, sūpā ("supermerkatu")
  • Normalean, e eta i luzeen soinuak ee, ei eta ii idazten dira hiraganaz eta kanjiz, edo ē eta ī katakanaz; ei, aldiz, e soinu luzea da. Adibidez:
    1. え, e ("marrazki"); ええ, ee ("bai")
    2. へや, heya ("gela"); へいや, heiya ("ordoki")
    3. おじさん, ojisan ("osaba"); おじいさん, ojiisan ("aitona")
    4. テープ, tēpu ("zinta")
    5. タクシー, takushī ("taxi")
  • Normalean, a luzearen soinua aa idazten da hiraganaz eta kanjiz, edo ā (katakanaz). Adibidez:
    1. おばさん, obasan ("izeba"); おばあさん, obaasan ("amona")
    2. カード, kādo ("txartel")

-n mora

• -n (-ん) kontsonante baten aurrean badago, moratzat hartzen da. Adibidez, えんぴつ, enpitsu ("lapitz").
• -n mora bat eta ondoren bokal bat edo y bat badago, n' idazten da; apostrofoak (') ahoskeran etenalditxo bat adierazten du:

1. たんい, tan'i ("unitate"); たに, tani ("ibar")
2. くんよみ, kun'yomi (kanjiak irakurtzeko modu bat)

• -n morak hainbat forma fonetiko ditu:
  • -n mora bat -k- edo -g- baten aurrean, [ŋ] ahoskatzen da (euskaraz, egingo, emango).
  • -n mora bat -m-, -b- edo -p- baten aurrean, [m] ahoskatzen da. Jatorrizko Hepburn bertsioan -m idazten da, baina berrikusitakoan, -n: せんぱい, sempai ("senior", "maisu") jatorrizkoan; senpai, berrikusitakoan.
  • Beste kasuetan, [n] ahoskatzen da.

Kontsonanteak

• b, d, k, m, n (mora denean izan ezik), p eta t kontsonanteak euskaraz bezala ahoskatzen dira; hala ere, lehen biak beti-beti gogorrak dira (euskarazko /b/ eta /d/, bere eta dira hitzetakoak), inoiz ez leunak (euskal /β/ eta /δ/, abere eta kadira hitzetakoak).
• ch, euskarazko tx bezala.
• y, lapurterazko jota bezala.
• f leunagoa da: berez, bakarrik fu (ふ) silaban agertzen da eta h hasperendunaren antza du.
• g, euskaraz bezala; hala ere, zenbait hiztunek ng ahoskatzen dute (euskaraz, inguru), baita hitzaren hasieran ere.
• h ingelesezko hot hitzean bezala ahoskatzen da, baina leunago.
• j, ingelesezko jota bezala (John).
• r beti /ɾ/ leuna da, ere edo Gipuzkoara hitzetan bezala, inoiz ez erre eta gipuzkoarra hitzetako /r/ak, yakuzen hizkeran salbu.
• sh, euskal ixa bezala, gutxi gorabehera.
• s, euskal zeta bezala.
• z, frantsesezko zoo edo italierazko zucchero bezala: Suzuki /'sy'zy'ki/), deitura bat.
• tsu (つ) euskal tz bezala.

Literatura

Sakontzeko, irakurri: «Japonierazko literatura»

Ahozko formetatik literatura idatzira egindako jauzia antzinakoa da Japonian, gure aroko VIII. mendean kokatzen da. Poesia zaharretik literatura idatzi berrirako trantsizioa, 712ko Kojiki (Gizateriaren gertakarien memoriak) eta 720ko Nihon Shoki (Japoniako kronikak) lanek markatzen dute. Bi lanak enkargu edo produktu ofizialak izan ziren, helburu politikoei lotuak, alegia. Batetik, botere zentral batek herrialdea gidatu eta eraikitzeko asmoa, eta, bestetik, familia inperialak Japonia zaharreko jainkoekin lotzeko proiektua, leinu inperialaren datu historikoak eta, alegia, tradizionalak bilduz ondorengoentzat historia bakarra uzteko. Kojikia Tenmu enperadoreak Hieda no Are labeko ahozko narrazioak biltzeko egindako ahaleginetik sortu zen; Nihon Shoki (Japoniaren historia-saiakera bat hogeita hamar liburukitan) berriz, Gensho enperatrizak enkargatu zuen, .

Japonierazko bi idazlek lortu dute Nobel saria: Yasunari Kawabatak (1968) eta Kenzaburo Oe (1994).

Idazle klasikoak

• Murasaki Shikibu. Japonia. (973-1014?).
• Matsuo Basho. Honshu. (1644-1694).
• Natsume Sôseki. Tokio. (1867-1916).

Idazle garaikideak

• Ichiyō Higuchi (1872-1896).
• Yasunari Kawabata. Osaka. (1899-1972).
• Fumiko Hayashi (1903-1951).
• Fumiko Enchi (1905-1986).
• Yukio Mishima. Tokio. (1925-1970)
• Kyoko Hayashi (1930-2017).
• Kenzaburō Ōe. Shikoku. (1935-...).
• Takeshi Kitano. Tokio. (1947-...).
• Haruki Murakami. Kioto. (1949-...).
• Amy Yamada (1959-...).

Ikus, gainera

• Laguntza:Japoniera

Erreferentziak

Iturriak

• Bloch, Bernard (1946). Studies in colloquial Japanese I: Inflection. Journal of the American Oriental Society, 66, pp. 97–130.
• Bloch, Bernard (1946). Studies in colloquial Japanese II: Syntax. Language, 22, pp. 200–248.
• Chafe, William L. (1976). Giveness, contrastiveness, definiteness, subjects, topics, and point of view. In C. Li (Ed.), Subject and topic (pp. 25–56). New York: Academic Press. ISBN 0-12-447350-4.
• Dalby, Andrew. (2004). "Japanese", 2022-03-27. in Dictionary of Languages: the Definitive Reference to More than 400 Languages. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11568-1ISBN 978-0-231-11569-8; OCLC 474656178
• Frellesvig, Bjarke. (2010). A history of the Japanese language. Cambridge: Cambridge University Press ISBN 978-0-521-65320-6. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-03-27) (kontsulta data: 2021-11-17).
• Frellesvig, B.; Whitman, J.. (2008). Proto-Japanese: Issues and Prospects. John Benjamins Publishing Company ISBN 978-90-272-4809-1. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-03-27) (kontsulta data: 2022-03-26).
• Kindaichi, Haruhiko; Hirano, Umeyo. (1978). The Japanese Language. Tuttle Publishing ISBN 978-0-8048-1579-6..
• Kuno, Susumu (1973). The structure of the Japanese language. Cambridge, MA: MIT Press. ISBN 0-262-11049-0.
• Kuno, Susumu. (1976). "Subject, theme, and the speaker's empathy: A re-examination of relativization phenomena", in Charles N. Li (Ed.), Subject and topic (pp. 417–444). New York: Academic Press. ISBN 0-12-447350-4.
• McClain, Yoko Matsuoka. (1981). Handbook of modern Japanese grammar: 口語日本文法便覧 [Kōgo Nihon bumpō]. Tokyo: Hokuseido Press. ISBN 4-590-00570-0ISBN 0-89346-149-0.
• Miller, Roy (1967). The Japanese language. Chicago: University of Chicago Press.
• Miller, Roy (1980). Origins of the Japanese language: Lectures in Japan during the academic year, 1977–78. Seattle: University of Washington Press. ISBN 0-295-95766-2.
• Mizutani, Osamu; & Mizutani, Nobuko (1987). How to be polite in Japanese: 日本語の敬語 [Nihongo no keigo]. Tokyo: The Japan Times. ISBN 4-7890-0338-8.
• Robbeets, Martine Irma. (2005). Is Japanese Related to Korean, Tungusic, Mongolic and Turkic?. Otto Harrassowitz Verlag ISBN 978-3-447-05247-4..
• Okada, Hideo. (1999). «Japanese» Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: Cambridge University Press, 117–119 or..
• Seeley, Christopher. (1991). A History of Writing in Japan. Leiden: BRILL ISBN 978-90-04-09081-1..
• Shibamoto, Janet S. (1985). Japanese women's language. New York: Academic Press. ISBN 0-12-640030-X. Graduate Level
• Shibatani, Masayoshi. (1990). The languages of Japan. Cambridge: Cambridge University Press ISBN 0-521-36070-6.. ISBN 0-521-36918-5 (pbk).
• Tsujimura, Natsuko (1996). An introduction to Japanese linguistics. Cambridge, MA: Blackwell Publishers. ISBN 0-631-19855-5 (hbk); ISBN 0-631-19856-3 (pbk). Upper Level Textbooks
• Tsujimura, Natsuko (Ed.) (1999). The handbook of Japanese linguistics. Malden, MA: Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20504-7. Readings/Anthologies
• Vovin, Alexander. (2010). Korea-Japonica: A Re-Evaluation of a Common Genetic Origin. University of Hawaii Press ISBN 978-0-8248-3278-0. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2020-08-23) (kontsulta data: 2015-10-18).

Argibide gehiago

• Rudolf Lange, Christopher Noss. (1903). A Text-book of Colloquial Japanese. (ingelesez. argitaraldia) The Kaneko Press, North Japan College, Sendai: Methodist Publishing House (kontsulta data: 2012-03-01).
• Rudolf Lange. (1903). Christopher Noss ed. A text-book of colloquial Japanese: based on the Lehrbuch der japanischen umgangssprache by Dr. Rudolf Lange. (revised English. argitaraldia) Tokyo: Methodist publishing house (kontsulta data: 2012-03-01).
• Rudolf Lange. (1907). Christopher Noss ed. A text-book of colloquial Japanese. (revised English. argitaraldia) Tokyo: Methodist publishing house (kontsulta data: 2012-03-01).
• Martin, Samuel E.. (1975). A reference grammar of Japanese. New Haven: Yale University Press ISBN 0-300-01813-4..
• Vovin, Alexander. (2017). «Origins of the Japanese Language» Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press  doi:10.1093/acrefore/9780199384655.013.277. ISBN 978-0-19-938465-5..
• Japanese Language. MIT (kontsulta data: 2009-05-13).

Kanpo estekak

• Japoniera-Euskara Hiztegia online
• Japonierazko alfabetoaren ariketa-liburua (PDF)

• Datuak: Q5287
• Multimedia: Japanese language / Q5287