Strepsirrhini

Strepsirrhini
	Kretazeoa-gaur egun PreЄ Є O S D C P T J K Pg N ;
	Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
Filuma	Chordata
Klasea	Mammalia
Ordena	Primates
Subordena	Strepsirrhini; Saint-Hilaire, 1812
Familiak
	Cheirogaleidae; Lemuridae; Lepilemuridae; Indriidae; Daubentoniidae (Aye-aye); Lorisidae; Galagidae;
Banaketa mapa

Strepsirrhini primateen bi azpibanaketako bat da sistema kladistikoan. Estrepsirrino guztiek rhinariuma dute, hau da, sudurra mutur baten barruan dute, beti hezea eta ugaztunen antzinako ezaugarri. Ezaugarri hau antzinakoa denez suposa daiteke parafiletikoa dela, baina beste ezaugarri batzuek ere definitzen dute subordena. Guztiek dute atzapar garbitzaile bat. Karena epiteliokoriala da, hau da, ez dago puntu batean lokalizatua eta gainera erditzerako garaian ez da kanpora ateratzen. Guztiek dute Tapetum Lucidum izeneko egitura erretinaren atzealdean. Mintza honek laguntza ematen du gauean ikusi ahal izateko, argia isladatzen baitu.

Ezaugarri horietaz gain astragaloaren alde artikularra laua da. Goiko ebakortzen artean bereizketa bat dago, diastema izenekoa. Beheko ebakortzak erdi-etzanak daude. Tamaina ezberdinak dituzte, txikiena den Microcebus mioxinusetik, gehienez ere 31 gramo pisatzen dituela Pachylemur insignis arte, 7 kgko pisua har dezakela. Forma fosiletan askoz handiagoak agertu dira, Arcaeoindris fontoynonti bezala, 200 kg. pisatzen zituela.

Sailkapena

Zazpi familia ezberdin ezberdintzen dira gaur egun, nahiz eta orain dela ez urte asko beste batzuk ere bizi ziren Madagaskarren.

Lemuriformes

Lemuroidea^[1]

	Lemuridae

	Indriidae

Lepilemuridae

Cheirogaleidae

Lorisiformes

	Lorisidae

	Galagidae

Hedapena

Strepsirrhini taldea oso mugatua da bere bizilekuan. Lorisiformeak ezik beste guztiak Madagaskarren bizi dira. Lorisak eta Galagoak bai Afrikan bai Asian bizi dira, baina oso gutxi dira.

Madagaskarren barruan klima eta inguru ezberdinetara moldatu dira, baita erdi basamortuak direnetara ere.

Jatorria eta eboluzioa

Estrepsirrinoak primateen erradiazioaren hasieratik hurbil, orain dela 47 eta 55 milioi urte artean (mya), aldendu ziren primate haplorrinoetatik. Dibergentzia-data zaharrenak analisi genetikoen estimazioetan oinarritzen dira; gazteenak, berriz, erregistro fosil eskasean. Baliteke primate lemuriformeak Cercamoniinae edo Sivaladapidaetik abiatuta eboluzionatu izana, biak ere Asian sor zitezkeenak. Lehen uste zen Adapidaetik eboluzionatu zutela, batik bat Europan jatorria zuen Adapiformesen adar gazteago batetik.

Litekeena da estrepsirrinoen, haplorrinoen eta tarseroen arteko dibergentzia primateen eboluzioaren hasieran ia berehala gertatzea. Eozenoaren hasieran eta erdialdean^[2]^[3] primate bizien (lemuriformeak, tarseroak eta tximioak) taldeen fosil gutxi ezagutzen diren arren, bai proba genetikoek bai azken aurkikuntza fosilek iradokitzen dute lehen egokitzapen-erradiazioan egon zitezkeela^[4].

Lemureak Afrikatik Madagaskarrera 47-54 mya bitartean iritsi ziren baltsa baten gainean. Lorisak, berriz, Afrikako galagoetatik 40 mya inguru banandu ziren eta ondoren Asia kolonizatu zuten. Lemuriformeak, eta bereziki Madagaskarreko lemureak, desegoki aurkezten dira askotan, «fosil bizidun» gisa edo primate «basal» edo «beheragokoen» adibide gisa. Iritzi horiek oztopatu egin dute historikoki ugaztunen bilakaera eta estrepsirrinoen ezaugarrien bilakaera ulertzea, hala nola usaimenarekiko duten mendekotasuna, haien anatomia eskeletikoaren ezaugarriak eta garunaren tamaina, nahiko txikia baita. Lemureen kasuan, hautespen naturalak primateen populazio isolatu hau modu esanguratsuan dibertsifikatzera eta txoko ekologiko ugariz betetzera eraman du, nahiz eta euren garunak tximinoekin alderatuta txikiagoak eta konplexuagoak izan^[5]^[6]^[7].

Duela 40 milioi urteko hiru lorisoide fosil aurkitu ziren arte (Karanisia, Saharagalago eta Wadilemur), El Fayumeko aztarnategietan (Egipto), 1997 eta 2005 artean, ezagutzen diren lemuriforme zaharrenak Kenya eta Ugandako Miozeno goiztiarretik (~20 mya) zetozen. Aurkikuntza berri horiek frogatzen dute primate lemuriformeak Erdi Eozenoan egon zirela Afro-Arabian, eta leinu lemuriformea eta gainerako estrepsirrinoen taxon guztiak aldendu egin zirela garai hori baino lehen. Tunisiako Djebelemur Eozeno Goiztiarraren amaieran edo Eozeno Ertainaren hasieran dago (52-46 mya), eta Cercamoniinae bat dela esan izan da, baina hasierako lemuriformea ere izan daiteke^[8]. Aljeriako Azibiidae gutxi gorabehera garai berekoak dira, eta Djebelemuridae talde ahizpa izan daitezke. Egiptoko Eozeno amaierako Plesiopithecusarekin batera, hirurak Afrikako oinarriko lemuriformeak direla esan daiteke^[9].

Erreferentziak

↑ Tree of Life: Strepsirrhini
↑ (Ingelesez) Hartwig, Walter Carl. (2002-04-11). The Primate Fossil Record. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-66315-1. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Wright, Patricia C.; Simons, Elwyn L.; Gursky-Doyen, Sharon. (2003). Tarsiers: Past, Present, and Future. Rutgers University Press ISBN 978-0-8135-3236-3. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Rose, Kenneth D.. (2006-09-26). The Beginning of the Age of Mammals. JHU Press ISBN 978-0-8018-8472-6. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ Ellison, Peter Thorpe, ed. (2001). Reproductive ecology and human evolution. Aldine de Gruyter ISBN 978-0-202-30657-5. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Campbell, Christina J.. (2011). Primates in Perspective. Oxford University Press ISBN 978-0-19-539043-8. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ (Ingelesez) Kappeler, Peter M.; Silk, Joan. (2010-04-29). Mind the Gap: Tracing the Origins of Human Universals. Springer Berlin Heidelberg ISBN 978-3-642-02726-0. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ Godinot, Marc. (2006-02-08). «Lemuriform Origins as Viewed from the Fossil Record» Folia Primatologica 77 (6): 446–464. doi:10.1159/000095391. ISSN 1421-9980. (kontsulta data: 2025-07-27).
↑ Tabuce, Rodolphe; Marivaux, Laurent; Lebrun, Renaud; Adaci, Mohammed; Bensalah, Mustapha; Fabre, Pierre-Henri; Fara, Emmanuel; Gomes Rodrigues, Helder et al.. (2009-09-09). «Anthropoid versus strepsirhine status of the African Eocene primates Algeripithecus and Azibius: craniodental evidence» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 276 (1676): 4087–4094. doi:10.1098/rspb.2009.1339. PMC 2821352. (kontsulta data: 2025-07-27).

Ikus, gainera

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Strepsirrhini

Datuak: Q82265
Multimedia: Strepsirrhini / Q82265
Espezieak: Strepsirrhini

[Lemurtree-1] Tree of Life: Strepsirrhini

[2] (Ingelesez) Hartwig, Walter Carl. (2002-04-11). The Primate Fossil Record. Cambridge University Press ISBN 978-0-521-66315-1. (kontsulta data: 2025-07-27).

[3] (Ingelesez) Wright, Patricia C.; Simons, Elwyn L.; Gursky-Doyen, Sharon. (2003). Tarsiers: Past, Present, and Future. Rutgers University Press ISBN 978-0-8135-3236-3. (kontsulta data: 2025-07-27).

[4] (Ingelesez) Rose, Kenneth D.. (2006-09-26). The Beginning of the Age of Mammals. JHU Press ISBN 978-0-8018-8472-6. (kontsulta data: 2025-07-27).

[5] Ellison, Peter Thorpe, ed. (2001). Reproductive ecology and human evolution. Aldine de Gruyter ISBN 978-0-202-30657-5. (kontsulta data: 2025-07-27).

[6] (Ingelesez) Campbell, Christina J.. (2011). Primates in Perspective. Oxford University Press ISBN 978-0-19-539043-8. (kontsulta data: 2025-07-27).

[7] (Ingelesez) Kappeler, Peter M.; Silk, Joan. (2010-04-29). Mind the Gap: Tracing the Origins of Human Universals. Springer Berlin Heidelberg ISBN 978-3-642-02726-0. (kontsulta data: 2025-07-27).

[8] Godinot, Marc. (2006-02-08). «Lemuriform Origins as Viewed from the Fossil Record» Folia Primatologica 77 (6): 446–464. doi:10.1159/000095391. ISSN 1421-9980. (kontsulta data: 2025-07-27).

[9] Tabuce, Rodolphe; Marivaux, Laurent; Lebrun, Renaud; Adaci, Mohammed; Bensalah, Mustapha; Fabre, Pierre-Henri; Fara, Emmanuel; Gomes Rodrigues, Helder et al.. (2009-09-09). «Anthropoid versus strepsirhine status of the African Eocene primates Algeripithecus and Azibius: craniodental evidence» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 276 (1676): 4087–4094. doi:10.1098/rspb.2009.1339. PMC 2821352. (kontsulta data: 2025-07-27).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]