Subjektu (filosofia)

Wikipedia, Entziklopedia askea

Sujetua ("subjektu" gisan ere izendatu ohi dena), logikan, proposizioaren zati bat da zeinari predikatu bat egozten zaion. Metafisikan, berriz, sujetua erreala den eta atributu konkretu batzuk dituen izakia da. Sujetua, bigarren diziplina horretan, aldi berean da pentsamentuaren zein ezagutzaren objetu, bai eta beste errealitate askoren euskarri ere, hots: ekintzena, kontzientziarena, pertzepzioarena, zuzenbidearena, eta abarrena.

Zehaztapen etimologikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

“Sujetu” adiera latinezko ‘subiectus’ hitzetik dator, zeina ‘subicĕre’ hitzaren lehenaldiko partizipioa den. ‘Subicĕre’ adiera “sub” aurrizkiaren eta “iacĕre” aditzaren bidez dago osatua. Aurrenak ‘azpitasunari’ egiten dio erreferentzia, bigarrenak, berriz, ‘jartzeari’, ‘jaurtikitzeari’. Hala, Subicĕre adierak, latinez, berez, ‘azpiratu’ esan nahi zuen (‘someter’, kastellanoz). “Sujetu” hitzak, bada, kontzeptu filosofiko gisan, gehiago esan nahiko du “azpian egote”, “azpian aurkitze”, “oinarrian aurkitze”, aurrean azaldu den “euskarri izate”. Sujetua, beraz, izaki erreal, ekile eta atributudunaren azpian, oinarrian aurkitzen den hori izango da.

Bereizkuntza orokorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuaren ideiak, bere baitan, honako errealitateak izendatzen ditu. Zerbaiti “sujetu” deritzogunean, esan nahi da:

  • Atributu batzuk (gorputzari dagozkionak, psikioak, moralak, juridikoak, eta abar) egozten zaizkion zerbaitetaz ari garela: sujetua petsona bat dela, zeinari buruz hitz egiten den eta zeina deskribatu ere egiten den. Hala, “sujetu”-rekin “pertsona” adierazi nahi dugunean, denbora eta espazioan existitzen den objektu bat izendatzen dugu. Sujetuak, hemen, Bestearen figura hartzen du. Beste hori, bere baitan zein Ni batentzat, zein den jakitean egongo da sujetuaren jakintza. Sujetu horrexi nolakotasun moralak ere egozten zaizkio, hala nola: eskubide eta betebehar batzuk. Sujetuak eskubide batzuk izan ditzake sujetu izateagatik soilagatik: bizitzeko eskubidea, pentsatzekoa, mugitzekoa,… Legez errekonozitutako pertsona izatea dakarkio horrek guztiak. Hartara, betebeharrak ere atxiki zaizkio: sujetua egon daiteke hierarkia politiko bati azpiratua; esaterako, sujetuak obedientzia zor dio Subiranoari sujetu horrek “hiritar” atributua badu bere gan; egon daiteke, baita, lege moral bati azpiratua, hots: «beharrezkotasun» bati, «izan-behar» bati: sujetuaren erantzukizunaz eta askatasunaz ariko ginateke hemen. Kasu honetan, sujetua izateko ez litzateke nahiko ‘izaitearekin’: ‘izan beharra’ luke sujetu ‘dela’ kontsideratzeko. Halako sujetu bat izan daiteke izaki banako eta psikologikoa (Nia, espiritua, kontzientzia), baina baita talde bat ere; gizarte bat, nazio bat.[1]
  • «Lehen pertsonan» hitz egiteko ahalmena duen zerbaitetaz ari garela, hots: bere burua bere diskurtsoko erreferentzia bezala hartzeko ahalmena duen zerbaitetaz. Norbera sujetutzat duenak ekintza, pentsamendu, pertzepzio eta sentimendu batzuekin lotzen du bere burua; modu horretantxe aurkezten da « Nia», «Nirea », propio neure dena». Propio sujetu batena den horren ebazpenetik abiarazten da sujetuaren auzia; hain justu galdetzen dugunean zergatik eta zeinengatik diogun zerbait propio sujetuaren dela.

Laburrean, sujetua aldi berean metafisikoa, existentziala, morala, politikoa eta zuzenbidezkoa den errealitatea da. Baina haren zentzu nagusia metafisikoa da. Hala harturik, sujetua humanismoari, modernitateari eta mendebaldeko baloreei sorrera eman dien adiera da. Sujeturik gabe ez legoke, beste adibide askoren artean, ez zientziarik, ez balio moralik ez eta demokraziarik ere.

Hala, sujetuari balioa ukatzen dieten tesi filosofikoak, sarri, anti-humanista gisan kalifikatuak izan ohi dira. Ukapen hori eta ukapen horrek dakartzan ondorioak geroxeago tratatuko dira testu honetan.

Sujetu logikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuaren ideia Aristotelek bereizia da haren Κατηγορίαι (Kategoriak) lanean. Aristoteleren Óργανον (Organon) tratatu logikoaren lehen liburua da, hain justu, Kategoriena. Hizkuntzak, dio bertan, kategoria gramatikal askoren bilkura suposatzen du: izenak, aditzak, adjektiboak, aditzondoak, eta abarrak. Hizkuntzaren kategoria ezberdin horiek izanaren antolakuntza baten araberakoak direla ohartzen da. Izenak gauzen korrespondentzia dira, adjektiboak kualitateenak, etab. Aristoteleren tratatu horren helburua, finean, kategoria gramatikalei dagozkien izanaren kategoriak aztertzea da. Hori bai, kategoria gramatikalik interesgarriena sujetuaren kategoria izango da. Aristotelen arabera, esaldi oro sujetu-predikatu eskemaren baitan deskonposatu daiteke, alegia: esaldi bat esaldi izango da termino jakin bati ekintza bat edota nolakotasun batzuk egozten zaizkionean. Sujetua, beraz, ikuspuntu gramatikal batetik, termino bat izango da, zeina atributu honekin zein ekintza harekin lotzen den. Sujetuaren definizio gramatikal horrexek zuzentzen gaitu zuzenean sujetuaren kontzepzio metafisiko edo ontologikora. Hain zuzen, sujetuaren kategoria gramatikalarekin bat datorren izakia, huraxe bera substantzia izango da (ὑποκείμενον). Ordena gramatikalean sujetua behar den bezalatxu, predikatu guztiak hari egotziak diren heinean, ordena ontologikoan ere substantzia bat edo substratu bat behar da, zeinari kualitate eta akzidenteak egotzi ahalko zaizkion. Horrexegatik da sujetuaren kategoria gramatikala kategoria gramatikalik bikainena; eremu metafisikoan gertatzen den tankeran, substantziaren kategoria, kategoria ontologiko bikainena den bezalaxe. Substantzia da hain justu τὸ τί ἦν εἶναι famatuarekin bateratzen, nahastutzen dena; den horrekin, izan baden heinean.

Sujetuaren nozioa eta bere problemak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontzepzio orokor bat

Mendebaldeko filosofia modernoaren kontzepzio garrantzizkoenetako bat izan da sujetua kontzientziaren identitatean dagoen zerbait dela, denborak zeharkatzen duena eta den horrek berehalakotasunez atzemana dena, izan baden heinean den hori delako. Azalpen horrek bi tesi problematiko eragiten ditu:

  • Sujetuaren identitateari dagokionez: ea identikoa ez den sujetu baten inguruan pentsatu al daitekeen, edo ea identitate-ezak sujetuaren ideiaren ukapena suposatzen duen, sujetuak denboran existitu ahal duen jakin nahi denean. Norberaren kontzientzairi dagokionez, galde daiteke ea kontzientzia horrek bakoitzak norbera sujetu gisan ezagutzea esan nahi al duen, edota sujetuaren ideia ez ote den sinesmen baten objetu, hots: pentsamenduaren objetu. Bi horien arteko sintesia egiten du kontzientziak, hots: propiotzat jotzen den sujetuaren eta ezagutzaren sujetuaen artekoa. Sujetua  ezagutzen duen sujetua da, ordezkatu egiten dena, eta baita pertsonatasuna zein arima ere. Descartesentzat, esaterako, sujetua errepresentazioaren kausa eta efektua da, alegia: sujetua da zerbait hori “zeina dela-eta, zein zeinarentzat errepresentazioa dagoen”, zioen. Berdin esan daiteke, beraz, sujetua zerbait hori dela zeina dela-eta zein zeinarentzat ezagutza dagoen, norberaren ezagutza barne. Horixe da idealismo modernoaren zuztarra. Sujetua pentsatzailea da, ezagutzailea, ezagutzen daki bere buruaz (ni-aren identitatea); jakintza horren ziurtasunaz baliaturik existitzen da: sujetua arrazoia da orobat, eta ni-arekin nahastu, batu egiten da. Beste era batean esan izandu da sujetua unibertsala den hori dela, edota zehazkiago, Descartesen kasuari so, unibertsalera joera duela.

Kontzepzio hau darabilten bi pentsamentu-korronte handi bereizi daitezke:

Korronte batek “ni”-a elementu fundatzaile bailitzan hartzen du, azkeneko fundamentu bailitzan, garaitezin: absolutuaren xurgapena “ni”-aren barrenean. Partikularra, banakoa, balorizatu egiten da. Beste korronte batek sujetua banakoaren xurgapen gisa ikusten du, absolutuaren barrenean. Kontzepzio horrek panteismorako joera du. Gizabanakoa ez da hark propiotzat duen penstamenduaren sujetu; pentsamendu horren ‘subjectum’-a, ideia, Jainkoa edo natura litzateke hemen. Azken kontzepzio horrek erakusten du sujetua gizabanakoarekin lotzeko ohitura hori ez dela derrigorrean zuzena, izan ere posible baita gizabanakoari sujetutasun kualitatea ukatzea: ni ez naiz sujetua, existitzen den horren barreneko bariazio akzidental bat baino. Ordea, alderantziz ere, hankabikoa sujetutzat hartzen bada, hankabiko horrek errealitate trinko eta orobat beharrezko baten ezaugarriak izan beharko ditu bere baitan. Sujetuaren kontzepzio hori ez zen guztiz azaldu Descartesen aurreneko obretan.[2] Egiazki, 1641eko Meditazio Metafisikoetan baino ez zen garatu sujetuaren kontzepzio hori, duda hiperboliko baten forman. Descartesek, finean, XIII. mendean metafisikaren kuadroan barrena birformulatutako Aristoteleren aurreneko filosofia (πρώτη φιλοσοφία) hein handi batean altxatu egin zuen. Izan ere, Aristoteleren aurreneko kausa zena aurreneko printzipio bihurtzen du Descartesek, sujetu pentsatzaile, cogito, ergo sum formularen bitartez.

Leibnizen kontzepzioa zalantzan: haren zailtasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuaren barrenean kontzientzia eta pentsamentua batzen direla dion ideia filosofo anitzek salatu dute, tartean Leibnizek. Kontzepzio horrek daraman problemetako bat da errepresentazioa ez dela sujetua, kontzientzia ez dela pentsamendua: errepresentazioa sujetuaren errepresentazioa da, eta kasu posesiboak agertu egiten du hemen anbiguotasuna:

  • Errepresentazioa sujetuari dagokio, bigarren hori baita aurrenekoa bere errepresentazio gisan errekonozitzen duena. Sujetua, orduan, ez dago kanpoaldean.
  • Errepresentazioak sujetu  moduan errepresentatzen den sujetu bat errepresentatzen du. Sujetua errepresentazioaren barrenean da. Nola dago, baina, sujetua errepresentazioaren barrenean? Zein da, orduan, sujetuaren existentzia modua?

Zalantza horien harira, zaila da errepresentazioaren sujetua zein den jakitea. Zein da kontziente? Zeren kontzientzia du kontziente den horrek? Errepresentazioaren barrenean dagoena sujetua bada, orduan onartu beharrean gaude sujetu hori aldi berean dagoela errepresentazioaren barrenean, errepresentatzen den hura errepresentatu egiten duelako, eta errepresentaziotik kanpo, hura baita, azken finean, sujetu, hots: errepresentazioaren kausa. Argudio horien bitartez ondorio ageriko batera iristen gara: errepresentazioaren barrenean ezin duela, inondik inora, egiazko sujeturik egon.

Sujetu traszendentala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dago, beraz, kontzientziaren bitartez norberaren ezagutza edukitzerik; norbere kontzinetzia, gu-geu garenaren auto-presentazioa, sujetuaren ondorio da edota sujetuaren fakultaeetako bat; hemen jakina, sujetua ez da jada kausa. Identitate bat kontzientziaren bidez atzematea –“ni”-ak nitaz nire bizitzan zehar duen kontzientzia egonkorra- kausa baten edota kausa sorta baten efektu edo sintomak atzematea da, zeintzuen berehalako intuizio bat ez daukadan. Sujetuaren interpretazioari dagokionez, badago beste ondorio inportante bat, hauxe: norbere kontzientziaren esperientzia daukagula, ezinezko denean norberaren kontzientzia hori bere baitan pertzibitzea: gueure buruaren kontzientzia dugula diogunean, sinesmen baten berri baino ez dugu ematen; bere baitan legokeen errealitate bat pertzibitzen dugula sinesten dugu, sujetu bat sinesten dugu, nukleo intimo batetan sinesten dugu, baina ez daukagu jakintzarik.

Sujetua, kontzepzio klasiko horretan, ezkutatu egiten zaio kontzientziari, eta hala, ideia formal bat baino ez da gelditzen: sujetu batena, kausa baten ekintzena, substratu batena, zeina pentsatzeko zailtasunak ematen dituen gu geu batekin lotzen dugun. Orduan sujetu traszendental batetan pentsatzen da, hots: pentsamenduaren eta ekintzaren kondizio den sujetu batetan. Sujetu traszendentalak honako inplikazioak ditu:

  • Sujetua ez dago inon munduan, ez dago emana, ez da enpirikoa.
  • Ez dago determinaturik: ezin da definitu sujetua zer den eta ezin zaizkio izatearen kategoriak ezarri (arrunt esanda: sujetua ez da handia ez txikia, ez dauka kolorerik, etab.).
  • Nahimenaren kausalitatearen aurreneko kausa da sujetua.
  • Sujetua pentsatzen duen hura da.

Kritikak sujetu traszendentalari[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuaren kontzepzio hori Thomas Hobbesek zein Baruch Spinozak kritikatua izan da. Azken bi horientzat, kontzientziarat ez da soilik arrazoiaren bitartez iristen ahal, Descartesek pentsatu gisan, baizik eta esperientziaren eta zentzumenaren bitartez ere bai, nahiz eta zentzumenek atzemandako pertzepzio horiek engainagarriak izan.

Sujetuaren adierak dituen zailtasunen laburpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuak eta ni-ak bi gauza ezberdin dirudite. Hein batean, nire ni-a ez da nire ekintzen kausa, zeren hala balitz kausa hura ni-a ez den beste sujetu bat litzateke. Sujetuaren ideia hori fakultate batetaz baliatzen da: nahimena, entenimentua, etab. Kasu hori, normalean, gure buruari erruak edota merituak egozten hasten garenean azaleratzen da, moralean. Erantzukizun bat suposatzen dugu, eta horrek penstamenduen eta ekintzen erantzule behar duen sujetu bat suposatzen du. Kontzepzio horrek, hala ere, ikusten da, izaera zirkularra du: sujetua ulertzeko… sujetuaren fakultateetara jo behar!

Zailtasun horrek sujetuaren kontzepzioak bere barnean duen iluntasuna azaleratu egien du. Diskurtsoa bera auto-erreferentziala izateak egiten du iluntasuna atzemangarri: “ni” esaten dudanean, “ni” hori ez da lotzen nire espirituaren objektuarekin; “bera” esango banu berdin gertatzen da, edota, are xumeago, “mahaia” esango banu bezala. Neronek erreferentzia egiten diodan objektua naiz ni, eta erreferentzia hori hitz egiten duena ni izateak sortu du.

Sujetuaren iluntasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

[Sujetuaren iluntasunaren inguruan gehiago jakiteko, ikusi “inkontziente” eta “desira”].

  • Iluntasuna, geure pertzepzioei dagokienez: ez gara gu geu guztiz pertzibitzen, inondik inora ere ez: sujetua, arrazoiaren alde lerrokatuta ere (horixe luke, kontzepzio klasikoaren arabera bere esentzia), ez zaio norberari transparente;
  • Iluntasuna, munduan denekotz: sujetua, hautemate- eta ezagutza-sujetu den heinean, osagabe, opaku, azaltezin da unibertsoaren barnean;
  • Iluntasuna, bere ekintza-motibaziori dagokionez: desira, askatasuna, inkontzientea;
  • Iluntasuna, bere jatorria eta naturari dagokionez: inkontzientearen arazoa.

Ematen duenez, kontzientziak, sujetu izatetik haratago, sujetuarekin berarekin harreman problematiko bat du; alderdi esanguratsuena desira da, irrazionala iduri dezakeen joera (ekintzaren sujetua hemen, ez baita arrazoia), kontzientziaren kontrolpetik ihes egiten duena, batik bat kontzientzia hori morala denetan.

Sujetuaren ideiaren ukapena, eta horrek ekarriko lituzkeen ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sujetuaren kontzeptuaren iluntasuna harrigarria da: gu gara sujetu -hala sinesten dugu- eta ez gara kapaz deskribapen argi eta ageriko bat emateko. Gabezia hori ilusio baten adierazle ote da? Sujetuaren nozioa argitzera iristen ez bagara, sujetua existitzen ez delako da, kontzepzioa bera hitz bat baino ez delako, erreala den ezeri erreferentzia egiten ez diona. Aztertu dezagun, baina, azken tesi hori: hastapen puntua da sujetua ez dela existitzen, eta orain arte kontzeptu abstraktu bat eraikitzen saiatzen jardun garela. Sujetua ez da existitzen esaldiaren inplikazio filosofikoa eta haren esan nahia argitzen hasiko gara, eta behin hori ulertuta itzuliko gara esaldi horrek suposatzen duen problemara.

Lehenik eta behin, sujetua ez bada existitzen, zentzugabekoa izango da sujetuari lotzen zaizkion ideia moralak mantentzea: hankabikoa sujetu denekoz, esan dugu libre dela, bere ekintzen inguruan erantzuteko gai dela, eta atxikirik duela besterezin duen duintasun bat. Baina sujeturik ez badago, hankabikoa ez da sujetu. Hankabikoa, gizakia orokorrean, ez da, beraz, ez libre, ez bere ekintzen erantzule eta ez dauka bere baitan inolako duintasunik. Har dezagun sujetuaren ukapen anti-humanista hori.

  • Sujetua ez bada existitzen, pertsona ez da librea: horrek esan nahi du pertsona bat ez dela bere ekintzen eta pentsamentuen kausa; horrek bi ondorio dakartza:
  1. nahimena, printzipio arrazional batzuen ostean auto-determinatzen den fakultate den heinean, zentzurik gabeko nozio bilakatzen dela. Pertsonak ez daukala nahimenik;
  2. pentsamendua ez dagokiola sujetu bati. Hankabikoa ez dela fakultate batetaz baliatzen pentsatzeko; ez dela libre pentsatzen duena pentsatzeko, bere pentsamenduen menpe dela.
  • Sujetua ez bada existitzen, ez da bere ekintzen erantzule: hankabikoak, beraz, ezin du ez meriturik ez eta kulparik eduki. Pertsona ez da esentzialki izaki moral bat.
  • Sujetua ez bada existitzen, ez dago giza-duintasunik: giza-existentziak ez dauka baliorik bere baitan. Ez dauka bere baitan balio moral edo juridikorik naturaz emana izan zaionik.

Sujetuaren nozioaren ukapenak dakartzan ondorioen ulermena erraztekotan, hona hemen esenplu batzuk:

Hankabikoa ez da libre. Hortaz, beharrezkoa da hankabikoa bere nahimena ez den beste kausek determinatua izatea. Guk ikusten dugun kausalitate bakarra, ordea, naturako legeena da. Hala, beraz, pertsona bakoitza esentzialki naturak determinatutako izakia izango da. Ez dago giza-traszendentziarik. Argumentu horri jarraiki, gizakiak gizartean bizi den izaki biologiko bat behar du izan, zientziek ikertu dezaketen izaki bat (fisiologiak, neurofisiologiak, eboluzioaren teoriak, soziologiak, etab.). ez dago giza-fenomenoa ulertzeko balio duen beste esplikaziorik eskuragarri.

Hankabikoa ez da erantzule. Bere krimenak ezin zaizkio berari egotzi, ekintza horien egiazko egilea bera bailitzan. Gizaki oro errugabe da egin duen krimenarekiko. Aurkako zentzuan ere berdin: pertsona ez da bere talentuen, garaipenen eta arrakasten erantzule, etab.

Hankabikoak ez du duintasunik. Bere balio morala alegiazkoa da, eta ez dago zuzenbide naturalik. Esaterako, giza-eskubideak ezer-ezaren gainean eraikitako eskubideak dira. Esklabutza ez da salagarri ez moralki ez juridikoki (ez behintzat, iusnaturalismoaz baliatuz), ez eta tortura ere. Emakumezkoen sumisioa, bai gizarte baten barrenean bai erlijione baten barrenean, ez da gaitzesgarri. Gizona baino gehiego ez delarik, emakumeak ez du balio zehatzik; hala, haiek egitura jakin batzuetan txertatzeko indarra erabiltzea egintza natural bat baino ez da.

Pentsamendu horren ondorioak ez dira, ordea, hemen akabatzen. Sujetuaren nozioa hutsa edo ininteligiblea bada, kontua ez da pentsamentua delako gutxiago existitzen dela. Sujetuak ez zaio pentsamentutik kanpo dagoen ezerri erreferitzen. Nondik dator, orduan, sujetuaren ideia hori?

Sujetuaren ukapenaren ustezko ondorioen ukapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hausnarketaren puntu honetara iritsi orduko, sujetuaren nozioak dakartzan zailtasun handienak jada aurkeztu dira. Ikusi da "sujetu" adierak eta bere ukapenak antinomia batera garamatzala, eta antinomia horrek azaleratu egiten dituela sujetuaren eta haren ondorioen inguruko pentsamendu ezberdinak:

  • sujetu metafisikoaren edo traszendentalaren nozioak bere gabeziak ditu;
  • sujetuaren ukapenak orokorrean onartzen ez diren muturreko ondorioak dakartza.

Lehenengo puntuari dagokionez, galdetu liteke ea sujetua ulertzeko zaila den edota hutsa den nozio dela esatea ez ote den ebidentzia faltsu bat; bigarrengo puntuari dagokionez, berriz, honakoa galde liteke: sujetuaren ukapenetik deduzitu ditugun ondorioak egiazki beharrezkoak al dira?

Gizakia sujetu ez dela eta, beraz, bere baitan balio moralik ez duela onartzean, duintasuna eta balio moralak ulertzeko sujetuaren beharra dagoela ezartzen ari gara. Baina hori sofisma bat da, argi eta garbi. Izan ere, sujetua ezabaturik egon arren, gizakiak hor dirau, eta hark, izaki natural den heinean, minari ihes egiten dio, plazerra jarraitzen du eta hurkoei zein inguruko gauzei balioak ematen dizkie. Komunitate baten barruan, esaterako, pertsonek alkarrekiko errespetuaren berri eman dezakete sujetua zer den aztarranik jakin gabe, eta orain arteko kontsiderazio guztien beharrik gabe. Hala, sujetuaren ukatzeak ez du esan nahi, derrigorrean, dena permititurik dagoenik, gizaki guztiak baliorik gabe gelditzen direnik. Sujetuaren ukapenarekin, galde liteke, anti-humanistek eta erlatibista moralek egiten duten tankeran, ea posible ote den gizakiaren ideiari atxikirik dauden balioak sakrifikatu ote daitezkeen, baina abusua litzateke libertatea, duintasuna eta, orokorrean, balio moralak esentziaz sujetuari lotzea.

Hala eta guztiz ere, badago sujetua ulertzeko modu bat zeinak lagun diezagukeen aurreneko puntuak zekarren arazoa konpontzen. Komunitateaz hitz egin dugu, bestearekin harremana inplikatzen duen horretaz. Alkarri erantzukizunak eskatu diezaizkiogu eta bitartean sujetua abstrakzio metafisiko bat bailitzan irudikatu, existentziarik gabeko esentzia bailitzan. Alta, existentziaren gogortasunak erakusten digu ez dagoela sujetu errealik norbanakoa bakarrik bada; ez baldin badu batek beste inor alboan. Debatea hankabikoen arteko loturetan kokatzeak humanismoaren eta antihumanismoaren antinomia problema faltsu bilakatzen dezake.

Sujetuaren aipamena Filosofia Kontinentalean =[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradizio kontinentalean Karl Marx-en eta Sigmund Freud-en pentsamendua da giltzarri sujetuaren auzian. Hain zuzen, teoria liberaletik, kontratu sozialetik datorren Sujetu autonomo eta batua da bi horiek zalantzan jartzen dutena.  Bi egile horiek erraztu egin zuten bidea sujetuaren dekonstrukzioa metafisikako gai nagusi bilaka zedin. Hala ere, Martin Heidegger ei da giza auto-kontzientziaren bir-penstalaririk erradikalenetakoa. Bere Dasein-ak (munduari erne-izateak) sujetu pertsonalaren adiera tradizionalak tokialdatu egiten ditu. Heideggerrekin, fenomenologia sujetuaren eta objetuaren arteko ezberdinekta klasikotik haratago joaten saiatzen da; fenomenologian, hain justu, bai sujetu eta bai objetu, biak alkarri loturik agertzen dira jatorrizko harreman banaezin batean, ez baitago mundurik sujeturik gabe, ez-eta sujeturik mundurik gabe ere.[3]

Heidegger-en zein Ferdinand de Saussure-ren iraskapenetatik abiatuta, Jacques Lacan-ek sujetu mota berri baten berri eman zuen. Sujetu hori Freud-en modelu psikoanalitkoaren gainean eraiki zuen, eta “zatitutako sujetu” deitu zion (sujet divisé).

Louis Althusser marxista-estrukturalak zein Michel Foucault postestrukturalistak sujetua konstrukzio sozial bailitzan aztertu zuten; horri deitzen zaio “sujetu postestrukturalista”.[4] Althusser-entzat, sujetua eraikuntza ideologiko bat da, edo hobe esanda: “Estatu-aparatu ideologikoek” sortutako zerbait. Subjektibitate oro interpelazioaren bidez existitzen da, “beti-dagoeneko”. Ideologiak bihurtzen du aurrenekoz bat sujetu, eta ideologia oro saiatuko da berak sortutako sujetu ideal hori goraipatzen eta mantentzen; eta berdin egingo du kategoria metafisikotzat jotzen den sujetuarekin ere.

Foucault-en ustez, sujetua boterearen eta diziplinaren “efektua” da. Foucault-en aburuz, bada, bakoitzak bere baitan du norbera transformatzeko indarra. ἔθος  (usadio) adiera grekora jotzen du hortarako, eta ethopoiein kontzepzioa darabil, norbere eraldatze prozesua irudikatzeko.[5] Felix Guattari-k eta Gilles Deleleuze-k, antzeko moduan “subjektibazio” (subjectivation) adiera erabiltzen dute.[6]

Sujetuaren aipamena Filosofia Analitikoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofia analitiko garaikidean sujetuaren arazoa, edo hobe esanda “ikuspuntuaren” (point of view) edota “subjektibitatearen” arazoa, gogoaren filosofiaren (Philosophy of mind) objektu problematiko nagusi bilakatu da. Arazo horri “mind-body problem” deritzo, hots: pentsamenduaren eta gorputzaren loturaren problema. Thomas Nagel-ek, bere “What is like to be bat?” (nolakoa da saguzaharra izatea?) saiakeran azaldu zuen esperientzia subjektiboa ikerketa zientifikotik haratago kokatzen dela. Ulermen zientifikoak, definizioz, ikuspuntu objektiboa dakar Nagel-en ustez, eta ikuspuntu objektiboa, argi da, ikuspuntu subjektiboari guztiz kontrajarrita dago. Hala ere, batek ezin du objektibitatearen definiziorik eduki aurrena sbjektibitateari loturik ez badago; biak daude alkarri loturik.

Nagel berak “The View from Nowhere” (Nehonondik ikusten dena) lanean honakoa galdetzen du: “Zer motatako egitatea da ni neu Thomas Nagel naizela?”. Sujetuek pespektiba dute, baina sujetu bakoitzak perspektiba bakana du. Horixe da, antza, Nagel-en nehonongo ikuspegiaren arabera egitatea dena.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • [1] Laplantine François (2017) "Sujet [archive]", in Anthropen.org, Paris, Éditions des archives contemporaines.
  • [2] Descartes, René: Metodoaren diskurtsoa, 1637.
  • [3] Farina, Gabriella (2014). Some reflections on the phenomenological method". Dialogues in Philosophy, Mental and Neuro Sciences, 7(2):506–2.
  • [4] Edel Heuven, "The Poststructuralist Subject and the Paradox of Internal Coherence", M.Sc. thesis, Wageningen University and Research, 2017, p. 2.
  • [5] ISBN9780312425708
  • [6] Gary Genosko (ed.), Deleuze and Guattari: Deleuze and Guattari, Routledge, 2001, p. 1315.

Testuak

  • René Descartes, Meditazio metafisikoak, Paris, Flammarion, coll. GF.
  • Emmanuel Kant, Arrazoimen puruaren kritika, Paris, Flammarion, coll. GF.
  • Edmund Husserl, Meditazio kartesiarrak, Paris, Vrin, 1966.
  • Paul Ricœur, Norbera, bestearen gisan, Paris, Le Seuil, coll. Points, 1996.

Ikerketak

  • Olivier Boulnois (éd.), Généalogies du sujet. De saint Anselme à Malebranche, Paris, Vrin, 2007.
  • Alain de Libera, Naissance du Sujet (Archéologie du Sujet I), Paris, Vrin, 2007.
  • Alain de Libera, La quête de l'identité (Archéologie du Sujet II), Paris, Vrin, 2008.
  • Alain de Libera, La double révolution. L'acte de penser I (Archéologie du Sujet III), Paris, Vrin, 2014.
  • Farid Laroussi, Écritures du sujet: Michaux, Jabès, Gracq, Tournier, Éditions Sils Maria, 2006.
  • C.-E. de Saint Germain, La Morale, le Sujet, la Connaissance, Paris, Ellipses, 2012.
  • Maxence Caron, Heidegger: Pensée de l'Être et origine de la subjectivité, Paris, Le Cerf, 2005.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]