1718ko matxinada

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

1718ko matxinada Bizkaian eta Gipuzkoako zati batean gertatu zen Hego Euskal Herriko lurraldeen eta Gaztelako Erresumaren arteko aduanak itsas portuetara edo Frantziako mugara eramatearen kontra, Filipe V.aren Errege Agindu batek hala ezarri zuenean.

Matxinadak espainiar armadaren espedizio bat eragin zuen hura erreprimitzeko eta, geroko frantses armadaren interbentziorekin batera, hamarkada aztoratua izan zen hurrengoa. Ondorio ekonomiko txarren ondorioz eta egonkortasunaren premiaz, hala ere, aduanak lehengora itzuli ziren, barrualdera, erreforma batzuen ostean. Aldundien eta Espainiako Koroaren arteko aduanei eta kontrabandoari buruzko negoziazioek Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren sorrera ekarri zuten (1728).

Bilakaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Balmasedako Aduana Zaharra (Horcasitas Jauregia), Euskal Herriko aduana toki garrantzitsua

Foruen errespetua argudio gisa erabiliz, Filipe V.a Espainiakoak 1717ko abuztuaren 21ean Agindua eman zuen alde batetik Errege Ogasunarentzat diru gehiago eskuratzeko eta bestetik bere mendeko lurralde guztiak zentralizatzeko. Euskal lurraldeek, baina, Filipe V.ari an eman zioten babesa Espainiako Ondorengotzako Gerran, eta horrek zaildu egiten zuen erregeak alde bakarreko erabakirik hartzea. 1717ko erabakiaren atzean, hain zuzen, Giulio Alberoni ministro berria zebilen, bere lehentasunen artean "Bizkaiari foruak kentzea" idatzi zuena.[oh 1]

Ordu arte, Hego Euskal Herrira heldutako lehengaiek ez zuten aduanarik kostaldean eta, ondorioz, Euskal Herria lurralde frankoa zen.[1] Merkatariek, baina, nahiago zuten kostaldean aduana zergak pagatu, Ebron zerga larriagoak pagatu baino (kostaldekoak halako hiru izango ziren);[oh 2] izan ere, bertako merkatarion merkatu nagusia Gaztelako Erresuma zen, eta ondo zetorkien barneko aduanak kentzea.

Istiluak kostaldeko herrietan sortu ziren, Bizkaian eta Gipuzkoan batez ere. Matxinada Bizkaian hasi zen: 1718ko abuztuan zerga-biltzaile bat hil zuten Bilbon; nekazariak Bilbora joan eta korrejidoreak dekretua ezeztatuko zukeen agindu berria sinarazten saiatu ziren; horrek, baina, lehendabizi ahaldun nagusiaren sinadura behar zuela adierazi zuen. Gero protesta Gipuzkoara zabaldu, eta zenbait jauntxo eta handiki erail ondoren, hauek jabegoak utzi eta komentuetan babestu edo ihes egin behar izan zuten. Gipuzkoako Batzar Nagusiek tropak eskatu zizkioten erregeari.

Bizkaiko ahaldun nagusiari, halaber, Abando, Begoña eta Deustuko herritarrek aduanak leheneratzeko agindua sinarazi nahi zioten, legea betearazten ari zirelakoan eta baketsu arituz. Tentsioa, baina, igotzen joan zen eta herritarrek, korrejidorea eta Bizkaiko ahaldun nagusia atzeman eta Areatzan sinatzera behartzera zihoazela, jakin zuten Enrique Arana ahaldun nagusiak errege tropak bidaltzeko eskatu zuela. Orduan, herritarrek ahaldun nagusia sastakatu eta bertan hil zuten.[1] Espainiar erregeak hiru mila soldadu bidali zituen eta, 1719aren hasierarako, Blas de Loyola mariskalak zuzendutako soldaduek ia Bizkaia osoa hartua zuten.

Ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Altxamendu ondoko zapalketa gogorra izan zen: hogeita hamabi lagun hiltzera kondenatu zituzten, hogeita hamaika Bizkaian eta bat Gipuzkoan. Blas de Loyolaren espainiar armadak urtebete eman zuen jomugako euskal lurraldeetan. Okupazioak egoera deseroso batean utzi zituen hiru lurraldeotako agintariak. Gainera, herritarrak asaldatuta zebiltzan: beren ordezkariek, Espainiako erregetzaren aurrean, tokiko araubidea eta herritarrak defendatzen huts egin zutelakoan zeuden.

Handik gutxira (1719), Berwickeko dukea, Filipe V.aren alde urte batzuk lehenago borrokatutakoa, frantses armada baten buruan sartu zen Gipuzkoara eta Bizkaira, Espainiako eta Frantziako Koroen arteko gerraren testuinguruan; oraingoan, frantsesek okupatu zituzten euskal lurraldeak. Hala lurralde horietako eliteek nola Espainiako (Gaztelako) erregetzak konponbide iraunkor bat nahi zuten, eta negoziazioetan ibili ziren Madrilgo gortean. Euskal lurraldeok zein bere aldetik ibili ziren negoziatzen, baina guztiak ere San Inazioren Kongregazioan elkartuta, eta gauzak albait gehien lehengoratzen saiatu ziren.

Ondorio ekonomikoek, bestalde, euskal ordezkarien alde jokatu zuten. Kostaldean jarritako aduanek ez zuten eman Espainiako erregetzak (Alberonik, de facto lehen ministro zenak) bilatutako etekinik. Ondorioz, 1722ko abenduaren 16ko Errege Aginduak indarrik gabe utzi zuen kostaldera aduanak eramateko Filipe V.ak emandako agindua, nolabait horiek berriz barrualdera, Ebrora eramateko modua irekiz.

Dena den, status quo berria ez zegoen artean lotuta. Gorteko negoziazioak, kontrabandoari aurre egiteko konpromisoaz eta matxinadako parte-hartzaileei indultua emanez, 1727ko konponbidean amaitu ziren: 1727ko Hitzarmena edo Kapitulazioa.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Garai hartan gaztelaniaz ohi zen bezala, Vizcaya izena Pirinioez hegoaldeko Nafarroa ez beste euskal lurraldeei deitzeko erabiltzen zen. Hala ere, beste izen bat ere bazuten zerga arloan: "Kantabriako Jurisdikzioa", bi probintziaz (Araba, Gipuzkoa) eta jaurerri batez (Bizkaia) osatua, Gasteiz hiriburu hartuta.
  2. Hiru euskal lurraldeotan (Kantabria Jurisdikzioan), hiru aduana puntu zeuden funtsean: Balmaseda, Urduña eta Gasteiz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Berria.eus, «Ahaldun nagusia ere hil zuen matxinada», Berria, https://www.berria.eus/paperekoa/1924/030/001/2018-09-12/ahaldun_nagusia_ere_hil_zuen_matxinada.htm. Noiz kontsultatua: 2018-09-12 .

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Historia
Euskal Herria
Artikulu hau Euskal Herriko historiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.