Foruen amaiera Hego Euskal Herrian

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Euskal Herriko historia
Lauburu harria.jpg
Historiaurrea eta Antzinaroa
Erdi Aroa
Aro Modernoa
Aro Garaikidea
Kronologiak

Foruen amaiera Hego Euskal Herrian Lehen Karlistalditik (1833-1840) Bigarren Karlistaldi osteko aldira (1876-1878) luzatu zen. Hartara, bukaera eman zitzaion Gaztelako Koroaren atxikimendua eta autogobernua uztartu zituen euskal lurralde horien estatusari. Ipar Euskal Herrian, foruak Frantziako Iraultzan kendu zituzten (1789-1790ean).

Foruen galerari Euskal Ekonomia Itunak (1878), tarteka herri altxamenduz zipriztindutako aldiak (bereziki, Gamazada Nafarroan), eta industrializazio masiboak jarraitu zioten. Giro horretan, euskal nazionalismo politikoa sortu zen, formalki Euzko Alderdi Jeltzalea eratu zenean, Bizkaian indartsuen.

Testuingurua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1828an eraikitako Gernikako Batzarretxeko beirate sabaia, Gernikako Arbola irudikatzen

Fernando VII.a espainiar Borboi erregea, Antzinako Erregimenaren jarraipenaren aldekoa, 1814an itzuli zen tronura, baina espainiar zentralizazioa ez zen eten. 1829an, Nafarroako Erresumako parlamentu jurisdikzionala, Gorteak, biltzeko deia egin zen, historian azkeneko aldiz.

1833ko urrian, Fernando VII.a hil zen, eta tronuko ondorengotzari buruzko gatazka piztu zen, aukerak bi zirela: haren alaba Elisabet II.a, Maria Kristina Bi Sizilietakoa erreginordeak ordezkatua, ala Karlos Maria Isidro Borboikoa, hildakoaren anaia.

Maria Kristina erreginordea igo zen tronura, liberalen babespean. Berehala, alde bakarrez, Espainietako Erresumaren administrazio homogeneizazioa agindu zen, erresuma probintziatan banatzeko Javier de Burgosen plana 1833ko azaroaren 20an dekretu bidez onartu zenean. Euskal Herrian haserrea piztu zuen, eta gerrarako bidea zelaitu: Lehen Karlistaldia.

1837ko Espainiako konstituzio liberalak berretsi egin zituen espainiar agintarien asmoak: Espainiako oinarrizko lege testu berriak hutsean uzten zuen Euskal Herriko lege eta erakundeen errealitatea.

Aldaketak autogobernuan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bergarako besarkada, Euskal Herrian Lehen Karlistaldiari amaiera eman ziona

Lehen Karlistadiaren amaierako Bergarako besarkadaren agiriak idazkera bihurria zuen. Bertan, Baldomero Espartero jeneralak "biziki gomendatuko" zion Espainiako Gobernuari Euskal Herriko legeak eta instituzioak errespetatzeko, tarte zabala utziz interpretaziorako erabakia zehazteko orduan. Madrilgo gobernu zentrala gehiengo progresista batek kontrolatzen zuen, euskal foruen kontrakoa; ondorioz, beste esaldi bat gehitu zioten hitzartutakoa berresteko orduan: "monarkiaren batasun konstituzionalaren kaltetan ez den bitartean" (1839ko urria).[oh 1] Beraz, Bergaran hilabete batzuk lehenago hitzartutakoari aldaketa bat egin zioten.


« Baldomero Espartero Kapitan Jeneral jaunak biziki gomendatuko dio Gobernuari bete dezala Foruak esleitu edo eraldatzea Gorteei proposatzeko egin duen konpromiso formalerako eskaintza…”[oh 2] »

Bergarako Hitzarmeneko 1. artikulua (1839ko abuztua)[1]


Lorenzo Arrazola Grazia eta Justiziako ministroaren arabera, esaldiak "batasuna lotura handi guztietan" esan nahi zuen. Aldiz, adibidez, korregidoreak kendu egin ziren, baina trukean, gobernadore zibil bana ezarri zen euskal lurraldeotan.[1] Foruzaleen iritziz, foruen 'berrespen' lege horrek ezarritako estatusak talka egiten zuen bete-betean Hego Euskal Herriaren beraren oinarri konstituzionalekin: oximoron bat.[2] Lege horrek amaiera eman zion 1727ko Hitzarmenetik Hego Euskal Herriak, oro har, eta Arabak, Bizkaiak zein Gipuzkoak, zehazki, gordetako estatus politikoari.

Gerra artean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilboko azoka-egun bat (1866)

1840ko otsailean, Bizkaiak, Gipuzkoak eta Arabak uko egin zioten beren autogobernuari, foruei, aldaketak egiteari. Aldiz, bestelako giroa zebilen Nafarroan: bertako probintziako (ez Erresumako) aldundi berriak mandatari batzorde bat eratu zuen Madrilera joateko, negoziazio agindu bat zeramala, 1839ko urriko Foruak Berresteko Legean oinarritua. Nafarroan, askok uko egiten zioten beren autogobernua negoziatzeari, baina beste batzuek, Jose Yanguas Mirandak, adibidez, zioten Foru Orokorra, Nafarroako oinarrizko konstituzio-agiria, zaharkituta zegoela. Jose Yanguasen ikuspegia Donostiako udalbatzak babestu zuen, Migel Antonio, Tomas Zumalakarregiren anaia, buru zuela.[oh 3][oh 4]

Batzordeak negoziatzeko sei puntuko zerrenda bat prestatu zuen. Gauzak, ordea, bestela gertatu ziren. Madrilgo gobernua militarren eskuetan geratu zen 1840ko maiatzean, Espartero jenerala gobernatzaile aukeratu zuten, eta gobernu buruzagitzara uztartu. Espainiar Alderdi Progresistarekin elkartu zen, eta nafar mandatariekin izandako elkarrizketen emaitza urruti geratu zen Nafarroan zituzten aurreikuspenetatik: Nafarroa, ia osoki, Espainiako beste edozein probintziarekin parekatua izan zen (1841eko abuztuan),[1] salbu eta kuota fiskal berezi bat (kupoa), zergen kudeaketa, eta bertako administrazioko berezitasun batzuk.[2]Nafarroak utzi egin zion betiko erresuma izateari, eta Nafarroako konponbide politiko horri, Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legeari, harrezkero "Lege Hitzartua" deitu izan zaio batzuetan, "bi alde berdinen arteko hitzarmena" bat izan zelakoan.[oh 5]

Foruen abolizioa armadaren okupazioaren pean[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hego Euskal Herriko mapa (1842 inguru)
Espainiako politika eta lege jurisdikzioak (1850)

Probintzia Baskongadoek harriduraz ikusten zuten Nafarroaren inguruko gertaerak,[3] eta utzi egin zituzten Madrilgo gobernu ordezkariekin zituzten elkarrizketak. 1841 abuztuko Foruak Eraldatzeko Legearen ostean, tentsioak gora egin zuen, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako aldundiek egindako foruen aurrez aurreko defentsari Esparteroren gobernu zentralak Hego Euskal Herrira tropak bidaliz erantzun zion.[3][oh 6] Abolizio Dekretu batek jarraitu zion, Gasteizen emana, Espainiako gobernuaren armadak okupatuta zegoela (1841eko urria).[3]

Urriko Dekretuak Pirinioetara eta kostaldera eraman zituen aduanak, eta Donostia zein Pasaia atzerriko salerosketarako portu deklaratu zituzten. 1842ko urtarrilean, murrizketa gehiago ezarri ziren, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako administrazioa, justizia, eta gobernua Espainiako probintziekin erabat parekatuz; pase forala ere indargabetuta geratu zen, eta Esparterok berak probintziako aldundiak ezarri zituen, jatorrizko aldundi nagusiak baliogabetzen zituztenak. Lurralde bakoitzeko (foru) aldundi nagusiak, berriz, erresistentzia pasiboari lotu zitzaizkion, beren erakunde, diruzaintza, eta zerbitzu militarreko ezaugarriei eutsiz, alegia, Espainiako armadan zerbitzatzeari uko eginez.[3]

Garai neoforala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 1841eko itopuntua Espainiako gobernura Ramón María Narváez eta bere Hamarkada Moderatua heltzean amaitu zen. Narváezek legezko konponbide bat agindu zuen, foruen jarraipenerako estatutu mugatu baina nabarmen bat (1844ko uztaila).[4] Euskal mendebaldeko hiru lurraldeok oreka zaileko estatus bati eman zioten hasiera, "garai neoforal bitxi bat", deitu izan zaion bezala.

Hurrengo ia 30 urtean, probintzia horietako agintariek saihestu egin zuten subiranotasuna berreskuratzeko ("berrintegrazio") eskaerak gehiagotan egitea eta, trukean, ziurtasunik gabeko bake batean mantendu zen, zerga gaietarako eta zerbitzu militarrerako Espainiako Gobernuarekin ad hoc negoziazioetan oinarritua, adibidez, Espainiar-Marokoar Gerran (1859-60).[5][oh 7]

Aldi honetan, hainbat gizarte eta ekonomia garapen garrantzitsu gertatu ziren. Santa Ana de Bolueta, Euskal Herriko lehen fabrika kapitalista, eratu zen 1844an, ordu arteko gremio harremanak hautsiz eta, trukean, ugazaba-enplegatu harremanak hobetsiz. Aduanak kostaldera eramatearen ondorioz, merkatu gatibu bat sortu zen Espainiarekin, harekiko aduanak bertan behera utzita; Ybarra merkatari familiak ondo baliatu zuen aukera, bere produktuei herrialde horretan aterabidea emanez.

Aldi berean, kanpoko merkatuekin lehiatu ezinik burdinolak azkenetan ziren unean, ybarratarrek labe garaien Bessemer sisteman inbertitu zuten, burdingintzan burdinolen errelebua hartuz. Familia horrek, aldi berean, Banco de Bilbao sortzen parte hartu zuen (1857). Industria-finantzetako burgesia berriak burdinbidea sustatzearen alde apustu egin zuen; burdinbide sarearen hedakuntza, baina, Madriletik abiatuta izar formakoa, Espainiako hiriburuan diseinatu zen (1864. urtean, Irunera heldu zen, eta Frantziako sarearekin bat egin).

Hego Euskal Herria, altxamendu karlistaren erdigune[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gehiago jakiteko, irakurri: «Bigarren Karlistaldia»

1872an apirilean, gerra piztu zen euskal lurraldeetan, Espainiako desegonkortasun handiko une batean: hil horren 21ean, entrenamendu gabeko milaka boluntario elkartu ziren Orokieta-Erbitin (Nafarroa); asaldura Bizkaira zabaltzen hasi zen luze gabe. Hasierako eztanda, baina, hutsaldua izan zen 1872ko maiatzaren 24an, Bizkaiko Aldundi Nagusiko ordezkariek eta Francisco Serrano espainiar jeneralak Zornotzako ituna sinatu zutenean. Aldiz, zeinek bere aldean ez zuen itunerako bilatzen zuen babesik aurkitu, eta gatazka militarrak jarraitu egin zuen.

"Probintzia Baskongadoek eta Nafarroak historia eta tradizio, nortasun eta paisaia bat bera dute, baita ohitura eta sinesmen, sentimendu eta interes berdinak ere. Bere lurraldeek itxura bat eta bera ageri dute. Euskal hizkuntza, haien hizkuntza jatorrizko eta nagusia, betidanik gorde duten altxorra, betiko gordeko da herrialde honetan euskal herriaren ikur aintzatsu gisa."
Nafarroa Probintziako Aldundia, 1866ko abuztuaren 18a[6]
Gernikako Arbolaren eta euskal foruen kontrako propaganda satirikoa Espainian
Mateo Moraza Espainiako diputatu arabarraren omenezko monumentua; sutsu mintzatu zen Madrilgo Gorte horietan foruen alde

Karlos errege-nahiak uko egin zion hasieran Gernikan foruak zin egiteari, baina 1874an egin zuen euskal herritarren leialtasuna galtzearen kezkaz. Karlistak sendo egin ziren landa eremuetan, baina ez ziren gai izan euskal lurraldeetako hiriburuak hartzeko, espainiar militarren gotorleku militar nagusiak, baita burgesia liberalaren erdigune ere. Azken horiek askotariko interesak agertzen zituzten, baina foruen aldekoak ziren gehienean. 1875eko udaberrian, Alfontsotarrek hitzarmen ahalegin bat egin zuten karlistekin, Euskal Herriko lege eta erakundeen sistema onartzearen aldekoa, baina agintari karlistek baztertu egin zuten aukera hori.

1875eko udan Katalunian karlistak garaituak izan ondoren, Alfontso XII.a.aren aldeko espainiar gobernuko armadak iparraldera jo zuen Nafarroa Garaira lehendabizi, eta eremu karlisten kontrola hartu 1876ko otsailerako. Iruñea okupatu zuen 200.000ko armada erraldoitik, 40.000 gerlari Probintzia Baskongadoetan finkatu zen ondoren, eta gerra legea ezarria izan zen.[7] Karlisten porrotak mendetako euskal autogobernuaren amaiera ekarriko zuen.

Itopuntua elkarrizketen erdian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hala ere, 1876ko maiatzean, Canovas del Castillo Espainiako lehen ministro eta gizon sendo berriak Probintzia Baskongadoekin elkarrizketak izatea beste aukerarik ez zuen. Horretarako, ate itxiko negoziazioetan aritu zen hiru euskal foru aldundi horietako agintariekin, Batzar Nagusiak zokoratuz. Gerrak iraun bitartean, foru aldundiak hiriburuetan geratu zirenez, agintari horiek liberalak ziren, baina mende luzetako autogobernuari eustearen aldekoak. Aldiz, Espainiako lehen ministroa ez zegoen foruak irauten uzteko prest. Bere irudiko, foruak "Espainiako monarkek eskainitako pribilegioak ziren" bakarrik.[7]

Hainbat eztabaida biziren[oh 8] eta ate itxiko bilkuren ondoren, ez zen hitzarmenik lortu, eta 1876ko uztailaren 21eko Legeak bertan behera utzi zuen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako autogobernua, Espainian euskal estatus desberdin baten kontra harrotutako giro garratzaren erdian. Etsipenez, Madrilgo Probintzia Baskongadoetako parlamentariek, guztiak ere liberalak, beren eserlekuak utzi zituzten isiltasun ozen batez.[8]

Antonio Canovas del Castillo lehen ministroak bultzatutako legeak Bizkaia, Araba eta Gipuzkoako erakunde sistema indargabetu zuen. Lehen ministroak adierazi zuenez, Abolizio Legea "zigor lege bat" zen, eta bermatu egiten zuen "batasun konstituzionala Espainia osora hedatzea",[9] 1876an ezarritako Konstituzio zentralistaren arabera. Administrazio unitario eta zentral bat ezarriko zen, espainiar-gaztelar eredu baten arabera moldatua.[10] Hala ere, Canovas del Castillok diseinatutako 1876ko uztaileko legeak tarte bat uzten zuen irekita hura ezartzeko orduan modu batera edo bestera jokatzeko.[oh 9] 1876ko uztailaren 21eko lehen artikuluak zioenez:


« Honen bitartez, Bizkaia, Gipuzkoa eta Araba probintzietara hedatuko dir[el]a, eskubide konstituzionalak hedatzen diren bezala, legeak deitzen dituenean, zerbitzu militarra egiteko eta estatuaren gastuetan haien ondasunen arabera ekarpena egiteko betebeharrak, Konstituzio politikoak espainiar guztiei beti ezarri dizkienak, Nazioko beste guztiek bezala egin dezaten.[oh 10] »


Pentsatuz 1841eko Foruak Eraldatzeko Legeak, Nafarroako Erresuma Espainiako beste probintzia bat bihurtu zuen legeak, aldaketa berriak ezartzeko Espainiako Gobernuaren asmoetatik salbu utziko zituela, nafar ordezkariek ez zuten, hasiera batean, parte hartu Probintzia Baskongadoetako (foru) aldundi nagusien eta Espainiako Gobernuaren arteko eztabaida tirabiratsuetan.[oh 11] Aldiz, luze gabe ikusi zuten Espainiako Gobernuak haientzat ere plan bat bazuela.

Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Ituna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fermin Lasala, donostiar aberatsa, eta Canovas del Castilloren laguna
Arturo Campion, foruen defendatzaile porrokatua eta Euskara Elkargoaren sortzailea
Sakontzeko, irakurri: «Euskal Autonomia Erkidegoko Ekonomia Ituna»

Lurraldeotako foruak bertan behera utzi zirenean, hainbat gairen mataza geratzen zen ebazteko, adibidez, zerga bilketa eta zerbitzu militarra. Hiriburuetan oinarritutako elite liberalek autogobernuari eta gerra aurreko status quoari eusten zioten.Txantiloi:Sfnp Okupazio militarraren erdian, adierazpen askatasuna eragotzi zen 1878 arte, bereziki zapalduz foruen aldeko edozein adierazpen edo aldarri.[oh 12] Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako larrialdi egoerak mutuarazita, euskal ordezkari politikoek beren aldarrikapena Madrilera eramatea erabaki zuten, egunkari bat plazaratuz: La Paz. Foruen aldeko Hego Euskal Herriko ordezkari zahar eta gazteen kolaborazioak argitaratzen zituen.Txantiloi:Sfnp[oh 13]

Espainiako lehen ministroa, baina, autogobernuaren zantzu guztiak kentzen joan nahi zuen.Txantiloi:Sfnp Hala ere, Canovas del Castillo pragmatikoa zen; gotorleku militarrak, aduanak, eta hiriburuetako auzitegiez aparte, Espainiako gobernuak ez zuen ia azpiegiturarik mendebaldeko euskal lurraldeotan. Horrez gain, gutxi ezagutzen zuten euskal lurraldea.Txantiloi:Sfnp[11]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Gaztelaniazko jatorrizkoan, "sin perjuicio de la unidad constitucional de la monarquía".
  2. "El Capitán General D. Baldomero Espartero recomendará con interés al Gobierno el cumplimiento de su oferta de comprometerse formalmente a proponer a las Cortes la concesión o modificación de los Fueros…", gaztelaniaz jatorriz; ikus Orella, Jose Luis, 2015.
  3. Udalbatzak Donostia Nafarroan sartzea eskatu zuen.
  4. Deitzeko modu hori gaztelaniaz egin zen ezagun: "Ley Paccionada".
  5. Azken hamarkadetan, UPN alderdiak, besteak beste, erabili izan duen izendapena.
  6. Lehenik, Esparterok zuzendutako altxamendu militar bat egon zen, irailaren 27an hasita.
  7. Mendebaldeko euskal lurraldeek hiru gorputz bidaliz eta lau milioi pezeta jarriz erantzun zioten gerra dei horri, garai hartan diru-kopuru handia inondik ere; ikus Uriarte, J.L., ikus 61. or.
  8. Sinesmen irmoz hauspotua, Mateo Moraza arabarrak sei orduko hitzaldia eman zuen euskal foruen alde Espainiako Gorteetan; haren hileta, 1877an, foruen aldeko aldarrikapen handi bat bihurtu zen, gerra legeak isilarazitako Euskal Herrian; ikus Uriarte (2015), 73, 90. or.
  9. Espainiar lehen ministroak alderdi bat zuen Espainiako kongresuan euskal lurraldeon erabateko asimilazioa eskatzen zuena, tokian tokiko berezitasunetarako batere tarterik utzi gabe.
  10. Jatorriz gaztelaniaz: "Los deberes que la Constitución política ha impuesto siempre a todos los españoles de acudir al servicio de las armas cuando la ley los llama, y de contribuir en proporción de sus haberes a los gastos del Estado, se extenderán, como los derechos constitucionales se extienden, a los habitantes de las provincias de Vizcaya, Guipúzcoa y Álava del mismo modo que a los de las demás de la Nación".
  11. Los Arcosek, Madrilen diputatu, edo Serafin Olabe errepublikazaleak, ederki irudikatzen zuten nafar posizio ofiziala: Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa lurraldeen estatusa 1839tik "legez kanpokotzat" jo zuten; ikus Mina, 1990, 309. or.
  12. Espetxe zigorra zuen.
  13. Tartean ziren Arturo Campion, Juan Iturralde, Antonio Trueba, edo Ricardo Becerro de Bengoa, ikuspegi politiko askotako euskal pertsonaiak ziren. Haien artikuluek euskararen egoera txarra eta axolagabekeriaren gaineko kezka azaltzen zuten, eta "hertsiki uztartuta" ikusten zituzten "foruen eta hizkuntzaren patua". Madrilen egindako ahalegin guztiak hutsalak zirelako eta Madrilen oinarritutako alderdiekin fidatu ezin zitekeelako ikuspegiak euskal nazionalismoaren haziak erein zituen. Ikus Elorza, 85-86. or.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c   Orella Unzue, Jose Luis (2015) «Convenio Nafarro o Ley Paccionada de 1841» Naiz .
  2. a b Uriarte, J.L. 2015, 50 . or.
  3. a b c d Uriarte, J.L. 2015, 53-54. or.
  4. Uriarte, J.L. 2015, 56-57. or.
  5. Uriarte, J.L. 2015, 60-61. or.
  6. Esparza, Jose Mari. 2012, 78. or.
  7. a b Uriarte, J.L. 2015, 68. or.
  8. Uriarte, J.L. 2015, 72-74. or.
  9. Uriarte, J.L. 2015, 74-75, 79. or.
  10. Watson, Cameron. 2003, 112. or.
  11. Haren ustez, euskaldunak Espainiarekin politikoki eta administrazioz bateratzea "ez zen aldiz batez egin behar, pixkanaka eta urratsez urrats baizik", "zaila baita, eta arriskutsua, euskaldun bakoitzak barru-barruan daramatzan mendetako erakundeak indarrez erauztea, haien izaeraren osagai baitira, gizartean, politikan zein ekonomian"; ikus Uriarte, 79. or.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 

  • Watson, Cameron (2003) Modern Basque History: Eighteenth Century to the Present University of Nevada, Center for Basque Studies ISBN 1-877802-16-6 .