Begoñako errepublika

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Aurreskua Begoñan (Villaamil, 1850)
Begoñako basilika eta Begoñako errepublikako udaletxea (egun eraitsia) 1920an.

Begoñako Errepublika 1925era arte indarrean ibili zen Begoña udalerriaren izen ofiziala izan zen, gaur egungo Begoña, Uribarri eta Otxarkoaga-Txurdinagako barrutietako lurrak batzen zituena, hau da, Artxanda menditik Bilboko itsasadarreraino. Gaur eguneko auzo hauek Begoñako udalerri haren lurretan daude: Arabella, Bolueta, Castaños, Loruri, Matiko, Otxarkoaga, Santutxu, Solokoetxe, Txurdinaga, Uribarri, Zurbaran.

Begoña udalerriko armarria. Pitxer handi bat lau azuzenarekin.[1]

Nagusiki baserri giroko udalerria zen.[2] Mahasti asko eta txakolin ugari egiten zen Begoñan.[3] [4] Hortik dator Mahatserri herriaren ezizena eta bertakoei ematen zitzaien izena mahatsorri izena.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bilbo hiribildua Begoñako lurretan sortu zuten 1300. urtean Ibaizabal ibaia (Nerbioi ibaia esaten zitzaion lehen) itsasoko urekin batzen zen meandroan. Bilbok gero mendeetan zehar Begoñak baino hazkuntza askoz handiagoa izan zuen populazioan, botere ekonomiko eta politikoan. Eta horren ondorioz Bilbok Begoña udalerria anexionatu zuen 1925. urtean Primo de Riveraren diktaduraren garaian.

Begoñak botoa eta jarlekua zeukan Bizkaiko batzar nagusietan, eta 36. jarlekua betetzen zuen. XIX. mendearen erdialdean, auzoak 6.000 biztanle inguru zituen, sakabanatutako etxebizitzetan bizi zirenak.

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune honetako jatorrizko hizkera Iñaki Gamindek aztertu zuen ("Bilbotarron euskararen zuzuan", 2004), eta "Begoñako euskara" izena eman zion, Buia eta Larraskituko moten aurrean. Gaur egun ere, azken hamarkadotan jazotako aldaketa demografiko eta ekonomikoak gora-behera, jatorrizko hiztunak bizi dira Otxarkoagako landa-eremuan, Arbolantxa, Egirleta/Santo Domingo eta Azkarai auzuneetan alegia. Ahotsak.eus webguneak 176 bideo labur jaso ditu Bilbo inguruko euskararekin (Buia, Begoña eta Larraskitu).[5]

Begoña herri euskaldun hutsa zen 1844 urte aldean. Euskararen erabilera murriztu arazia edo debekatua izan zen aginduren bidez 1880an eta 1938an. Eta adibidez, Begoña herri euskalduna zenean 1916an (euskaldun hutsak baziren, zahar eta gazte), erdaldunik ez zegoenean ere erdaraz egin behar ziren elizan. Garai hartan, 1920an, Bilboko biztanleriaren % 20 euskalduna zen, orduan egindako erroldaren arabera.[5] Ehun urtetan Begoñako egoera soziolinguistikoa irauli zuen: herri euskaldun hutsa zena zeharo erdaldundu zuen, euskara isilarazi arte. Frankismo garaian euskaraz berba egitea kartzelara eramateko arrazoia izan zen.[6] Ekonomia eta hizkuntz politika frankotarrek euskeraren egoeraren gaiztotzea areagotu zuten, Bizkaira Espainiatik erdaldun-olde ugariak etorri ziren eta. Bilbon 1981ean, berriz, % 6 bakarrik ziren euskaldunak.[5] Baina ez zen erabat galdu, katea ez zen eten. Euskaldun batzuek eutsi zioten hizkuntzari.[7] Eta Ikastolak eta gau-eskolak sortu ziren gero.[8]

Eustatek emandako 2006ko datuen arabera, mahatsorrien laurdena inguruan euskalduna zen, zehazki 24.734 pertsona (%23a), Bilbo osoko %24.3a baino portzentaia apur bat baxuagoa beraz. Kopuruari dagokionez, Santutxu, Txurdinaga eta Uribarri dira euskal hiztun gehien ematen dituzten auzoak (14.500 hiritar inguru), baina portzentualki Otxarkoagako baserri-eremua, Loruri, Castaños eta Begoña dira euskaldunenak.

Bestela, hezkuntza arloan D eredua nagusia da ingurune osoan, eta Santutxuko "Karmelo" eta Txurdinagako "Kirikiño" ikastolak aipatzekoak dira, eta bestela Santutxu eta Matikoko euskaltegiak. Azkenik, euskalduntze prozesuan Asapala Kultur Elkartea, Santutxuko Bertso Eskola, "Berton" aldizkaria eta "Mahats Orriak" blog komunitatea nabarmentzekoak dira.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Begoña

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Bizkaiko udalerrien heraldika = Heráldica municipal de Bizkaia Diputación Foral de Vizcaya 1998 ISBN 8477522502 PMC 39229027 .
  2. (Gaztelaniaz) Pedro, Begoña, José y Tomás, begoñeses de pura cepa Arantza Rodriguez (Deia, 2017-02-12)
  3. (Gaztelaniaz) Gregorio de Urcaregui y sus jarras de txakoli Deia (Amaia Mujika Goñi eta Alex de Urcaregui Urruchua, 2016-06-25)
  4. (Gaztelaniaz) Los ‘chimbos’ en sus chacolís Deia (Amaia Mujika Goñi, 2015-06-13)
  5. a b c   «Bilbo - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2018-05-14 .
  6.   Garmendia, Lander Muñagorri ««Orain, tabernetan ez da kantatzen»» Berria . Noiz kontsultatua: 2017-03-12 .
  7.   «“Lehen arbolantxan dena zen euskaraz, hika hitz egiten genuen”» Argia . Noiz kontsultatua: 2017-03-12 .
  8.   Ortega, Hektor (2016) «Hizkuntza politika Begoñako elizatik ikusita (1844-1938)» Berton (Bilbo) 10.orria (196) ISSN 1577-9025 . Noiz kontsultatua: 2017-02-12 .


Geografia
Bizkaia
Artikulu hau Bizkaiko geografiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.