Burunda

Burunda
Euskal Herria
Administrazioa
Herrialdea	Nafarroa
Udalerriak	Altsasu, Bakaiku, Iturmendi, Olatzagutia, Urdiain eta Ziordia.
Herri handiena	Altsasu
Izen ofiziala
Geografia
Koordenatuak	42°53′49″N 2°07′50″W
Azalera	97,37 km²
Demografia
Dentsitatea	ERROREA: ezin izan da automatikoki kalkulatu, arazoa konpontzeko egin klik hemen biztanle/km²

Burunda Sakana haraneko hiru zatietako bat da (Ergoiena eta Arakilekin batera). Antzina, Urdiaingo Batzarramendi dermioan biltzen ziren herriek osatzen zuten Burundako Unibertsitatea. Gaur egun, Ziordia, Olatzagutia, Altsasu, Urdiain, Iturmendi eta Bakaiku udalerriek osatzen dute Burunda. Foru-antolakuntaren barruan Iruñeko merindadean zegoen, Nafarroako erreinuan. 1802an herri bakoitzak justizia bat aukeratzen zuen bere gobernurako.

Burunda ibaia igarotzen da udalerri horietatik guztietatik, Arakil ibai izena hartu aurretik.

Igarobide garrantzitsua izan da eta bada gaur egun ere, Burunda zeharkatzen baitu Iruñea eta Gasteiz lotzen dituen bideak, bai eta Nafarroa eta Araba Gipuzkoarekin lotzen dituzten hainbat bide ere.

Historia

Hermilio de Onoriz historialariak Gartzia Ximenez izeneko zaldun saiatu bat aipatzen du, Abartzuza eta Ameskoako jauna, Altsasutik gertu dagoen Burundako San Pedro ermitan Nafarroako errege hautatua izan zena 717ko urtarrilaren 20an, 600 noble eta Iruñeko apezpikua bertan zirela. Gregorio II.aren bulda bat, urte bereko abuztuaren 30ekoa, hartu zuten oinarritzat, bere hautapena berresteko. Moret-ek susmatu zuen faltsua zela. Gaur dokumentu apokrifotzat hartzen da.

1208an Antso Azkarra erregeak Guardiako forua eman zien Burundako gizonei eta hara bizitzera hurbildu zirenei, besteak beste, zergak ordain ez zitzaten. Gaztelak 1200ean Araba eta Gipuzkoa konkistatu zuen, eta Burunda Nafarroako muga bihurtu zen. Arrotz eta gerra-toki bihurtzen hasia zen herriari laguntzeko forua eman zien. Antzeko egoeran zeuden Labraza eta Guardia Nafarroako hego-mendebaldean eta antzeko foru-lege eman zien herri hauei. 1200.eko konkistaren ondotik, Burunda muga-lurra izatera pasa zen. Erregeak berak sortu eta eman zien Forua bi herriei antzeko baldintzetan:

«

Que cada casa pagase dos sueldos de pechas al año, y nada más, ni hiciesen facenderas (labores). Que si alguno fuese acusado de hurto jurando el acusado con 6 hombres buenos que no lo cometió, fuese absuelto. Que ningún sayón, ni merino, entrase en sus casas para tomarles nada por fuerza, y que si entrase fuese muerto y sólo pagasen por el homicidio tres meajas. Que no tuviesen fuero malo de sayonía, abnuda, mañería ni vereda sino que fuesen francos, y que si sobre esto algún señor, merino o sayón les quisiese hacer fuerza, fuesen muertos y no pagasen homicidio. Que si algún poblador hiciese molino pagase en el primer año al rey 100 sueldos y no más. Que en cualquiera parte donde hallaren yermos labrasen y paciesen sus ganados. Que tomasen las aguas para regar las piezas, y hacer molinos, donde pudiesen hallarlas. Que si viniese infanzón o villano de fuera a pedirles juicio les respondiesen, e hiciesen derecho, en la puerta de la iglesia, y que no tuviesen fuero de batalla, de hierro ni de agua caliente.

»

• Iturmendiko iturria 2008an. Burundari emandako foruen 800. urtemuga
• 
• 

Altsasuko elizari, Burunda ibarreko artxiboa zegoen bertan, su eman zioten Arabako Agurain etxekoek, eta pribilegio hori galdu egin zen. Felipe III.a erregeak, Guardiakoaren ikusikuspuntuaren, bailarari berritu zion 1336an, eta Karlos II.a Nafarroakoak 1375ean berretsi zuen. 1462an Joan II.a erregeak Lanzarot-i, Ziordiako jaunari, bere zerbitzuengatik, erregeak Burundako lurrean zuen bidesariaren errenta, eskubide eta emolumentu guztiak eman zizkion, 54 libra izan zitezkeela esaten duena, eta petxa gallardiru edo lirdua edo gaillurdirua, lur horretakoak ordaintzen zituztenak, jurisdikzio baxu eta medianoarekin, berarentzat eta bere ondorengo zilegientzat. 1498an Don Juan de Albret erregeak Burundako haranari betirako barkatu zion gaillur-izeneko petxa, 2 sos eta 6 diru zela dioena (Y. M.). Sakana izan zen 1512an Fernando Katolikoaren armada gaztelauak Nafarroako Erresuma inbaditzeko aukeratu zuen ataka naturala. Urte hartako uztailaren 21ean, Agurainen zeuden tropek Nafarroako muga bortxatu zuten Burundan sartuz. Horien buru nafar beamondarrak zihoazen, Leringo konderriko semea zen Luis de Beaumont jaunarekin. Luis Correa kronista ofizialak zehatz-mehatz kontatzen du sarrera hau:

«

E así, en esta orden, las banderas tendidas, entró en Navarra., y entrando en ella todos los lugares se le dieron, parte por miedo, parte por una vieja amistad que aquellos pueblos suelen tener con los condestables de Navarra. que son la cabeza de los beamonteses; y por esto dio el duque de Alba la delantera de las batallas a don Luis de Beaumont... El Duque mandó que ningún lugar de aquellos fuese maltratado de la gente de la guerra...

»

Gaztelako tropek hilaren 22an kanpatu zuten Uharte Arakilen, Iruñerako bidean. 1575ean, Perez de Huarte eskribauari haranean, batez ere Ziordian eta Urdiainen, izandako sorginkeria eta praktika superstiziosoei buruzko ikerketa bat agindu zitzaion. Azken herri horretan erbestera kondenatu zuten Maria Martiz atsoa. Felipe IV.ak burundarrak 1630 eta 1632an erregearen obretan eta korbeetan parte hartzetik salbuetsi zituen, hauek haran hau nafar monarkiaren sorlekua zela alegatu ondoren. Salbuespen horrek euskal foruak ezabatu arte iraun zuen. Haran hau, lehen karlistadan, Altsasuko Bentako Ekintza deiturikoaren lekuko izan zen. 1834ko apirilaren 21ean Tomas Zumalakarregi eta Quesadaren arteko lehen topaketa serioa izan zen Altsasun, non buruzagi karlistak, Uranga eta Villareal agindupean zituela, Quesada lur jota utzi zuen. Quesada bere dibisioarekin Gasteiztik Nafarroara zihoan. armadarentzat 500.000 erreal zeramala, bide batez. Liberalek 50 gizon galdu zituzten, tartean hainbat ofizial.

Ekonomia

Pago, haritz, larre eta landaretza ugariko mendiak ditu. Nafarroako eremu alpetarreko hainbat labore landatzen ditu haraneko lautada alubialean, eragin submediterraneoak eta ozeanikoak barneratzearen ondorioz: lekaleak, garia, artoa eta patata asko. Lehen lihoa biltzen zen, erresumako onentzat jotzen zena. Industrializazioa goiztiarra izan zen Altsasun, 1863tik, hiribildua burdinbide-gune bihurtu zenetik. Amuarraina, barboa eta karramarroa harrapatzen dira. Azeri, erbi, uso eta basurde ehiza inguruko mendilerroan.

Burundako euskara

Sakontzeko, irakurri: «Burundako euskara»

Koldo Zuazo euskalariak dioenez, Euskal Herri osoan euskalkiak aztertzen ibili eta gero, Burundakoa da berak ezagutu duen euskal hizkerarik bereziena. Ezaugarri hauek egiten dute berezi:

• Arabatik, Gipuzkoatik eta Nafarroatik elikatu da, duen kokalekua dela kausa.
• Euskararen elementu zahar ugari gorde du (igarobide garrantzitsua denez, harrigarria da hori). Konparazio baterako, bustidurarik ez egitea: il, in eta it bere horretan esaten dira, ill, iñ eta itt egin gabe: mutila, lainua, iturria esaten dute, eta ez mutilla, laiñoa eta itturria.
• Burundako eta Sakanako gainerako hizkeren artean dagoen aldea. Esate baterako, Sakanan dakit, dakiyo, dakigu gisako adizki bereziak esaten dira, zait, zaio, zaigu gisakoen ordez. Adizki horiek Sakanan sortu dira, baina ez dira Burundara zabaldu.

Ikus, gainera

• Sakana

Kanpo estekak

• Datuak: Q3554032