Bakaiku

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Bakaiku
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Bakaikuko kale bat.jpg
Bakaikuko kale bat.
Bakaikuko bandera

Bakaikuko armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Burunda, Sakana
Izen ofiziala Bandera de Bakaiku.svg Bakaiku
Alkatea Ion Tabar Cayuela (Bildu)
Posta kodea 31810
INE kodea 31044
Herritarra bakaikuar
Kokapena
Koordenatuak 42° 53′ 26″ N, 2° 06′ 08″ W / 42.8906052°N,2.1021121°W / 42.8906052; -2.1021121Koordenatuak: 42° 53′ 26″ N, 2° 06′ 08″ W / 42.8906052°N,2.1021121°W / 42.8906052; -2.1021121
Bakaiku hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Bakaiku
Bakaiku
Bakaiku (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 11,81 km2
Garaiera 531 metro
Distantzia 42 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 336 biztanle
% 52,51 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 47,49
Dentsitatea 28,45 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Red Arrow Down.svg -% 4,06
Zahartze tasa[1] % 60,53
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 105,26
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 76,92 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 9,04 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 50,59 (2010)
Euskararen erabilera % 18,6 (2011)
Datu gehigarriak

Bakaiku[2] Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Sakanako eskualdekoa, Burunda haranekoa. Iruñetik 45 kilometrora dago, itsas mailatik 519 metro gorago, eta 1.117 hektareako azalera hartzen du. Mugakide ditu iparraldean Ataun, ekialdean Etxarri Aranatz, mendebaldean Iturmendi eta hegoaldean Urbasa ditu mugak. 336 biztanle zituen 2014. urteko erroldaren arabera.

Bakaiku zeharkatzen dute Iruñetik Altsasura doan autobideak eta trenbideak zeharkatzen dute, eta herriaren erdigunetik pasatzen den N-240 errepideak. Burunda ibaiak (Arakil ibaia) ere zeharkatzen du herria.

Bakaikuk bi auzo nagusi ditu: errepideak zatitzen dituen Angoia eta Anbehea auzoak, hain zuzen. Errepidearen bazterretan daude dendak eta udaletxea. Herriaren iparraldean, ibaiaren bestaldean, industrigunea dago, eta hainbat baserri edo etxe solte ditu inguruan.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala eta kokalekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaiku, Santa Marinatik ikusia.

Burundako beste herriek bezala, hiru zati nagusitan banatu daiteke: iparraldean, Urbasako mendilerroa, 1.180 metrotan, Paleozenoko kareharrizko haitzekin; iparralderantz beherako malda egiten du Arakilgo ibai arroraino; eta Arakil ibaitik iparraldera, tupa-harearrizko mendigunea egiten du, Irumugeta dermioraino; han muga egiten dute Gipuzkoak (Ataun), Etxarri-Aranatzek eta Bakaikuk.

Horrela, baso zati gehiena, pagoz eta haritzez osatua dago, baita elorriz eta gaztainondoz ere. Ibaian, berriz, makalak, haltzak, lizarrak eta zumarrak hazten dira.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaikuko klima azpiatlantiko motakoa da, eta nahiz eta udak lehor puntu bat izan, urteko batez besteko prezipitazioak 1.400-1.600 mm bitartekoak dira. Neguak hotzak eta udak epelak izaten dira, batez besteko tenperatura 10 eta 12 gradu artekoa izanik. Urteroko egun euritsuak 120-140 inguru izaten dira, eta 10-12 egunetan elur egiten du.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia tradizionalki abeltzaintzan eta nekazaritzan oinarritu da. Nekazaritzan, famili ustiapen estentsiboak nagusitu dira, eta soro txikiz osatutako azalera nagusitu da, XX. mendeko lur-zatien kontzentraziora arte. Abeltzaintzan ere, estentsiboki familiaka lan eginda, azpiegiturak sortu zituzten, adibidez, artzain bordak Burunda gainean Urbasan sartuta, edo andretxe izenekoak, neguan abereak babesteko sortutako harri eta egurrezko eraikuntzak.

Bi lanbide nagusi hauetaz gain, betidanik artisautzak ere garrantzia izan du herrian, gaur egun oraindik altzariak egin eta hauen tailan aritzeko artisau familia badago, zeinetik Jose Ramon Anda eskultoreak bere oinarriak hartu zituen. Baita ilarrontziak edo ilarrezko erratzak egiten dituen Agustin Larraza artisaua.

Bakaikuk tren geltokia du, azken urteetan erabilerarik eman ez bazaio ere

Gaur egun, herriko ekonomia jarduera garrantzitsuena industria sektorekoa da, 1970eko hamarkadan ezarri zen garabi fabrikarekin (GH Guema SA). Hortxe lan egiten dute Bakaikuko eta inguruetako 60 langilek.

Zerbitzuei dagokienez, herrian badira bi taberna, denda txiki bat (estankoa), botika, bi landetxe eta euskara barnetegia.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaikuko irudi historikoa

Herriko aztarna zaharrenak Irumugeta inguruan aurkitu ziren trikuharri eta tumuluak dira, bai eta Aizkozar inguruan aurkitutako Neolitikoko aizkora ere.

Herriaren lehen aztarna idatziak XII. mendekoak dira. Hala ere, jasota dago Erdi Aroraino beste herri bat izan zela, Iturrun, San Benito inguruan. Herriko armarria, Antso Indartsuak emandako foruen denborakoa da.

2006an Bakaikun egin zen Europako Ikasle Foroaren lehenengo bilera. Han onartu zen Bakaikuko Adierazpena izeneko testua.

Arkitektura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriaren erdialdean San Juan Bautistaren eliza dago, XVI. mendean kokatzen dela, bobedaz estalitako nabe batez osatzen da, kanpoan kontrafuerte sendoz inguraturik dago. San Juani dedikatutako erretaula handi bat du barruan, rokoko estilokoa. Horrez gain, Sakristiako konketa, ondoko erretaulak, aldareko frontala, kalizeak eta nebeta azpimarratu beharrekoak dira.

Herriaren erdialdetik aldendu gabe, XIX. mendeko baseliza bat dago, Done Jakueri eskainia, garai horretako ezaugarriak dituena.

Herritik kilometro batera, San Benitoko baseliza dago, Urbasaren azpian, XVII. mendekoa, estilo barrokoko erretaulatxo bat duena.

Urbasaren gainean dagoen Santa Marina baseliza dago azkenik, oinarri erromanikokoa, monumentu megalitikoz inguratutako aldean kokaturik, Iturmendirekin konpartitzen duen baseliza da, XVIII. mendean zaharberritua, bolborategi karlista izandakoa (lehertu egin zen).

Erlijiosoa ez den arkitekturari dagokionez, herria batez ere etxe handiz osatua dago, harlanduaren erabilera dutela, eta normalean, puntu erdiko arku batek etxearen sarrera adierazten du. Elizaren ondoan, etxe batean, XVII. mendeko arku hirukoitz batez inguratutako dintela dago, eta, barroko garaiko ezkutu handi bat du gainean. Herriko hainbat etxek ere badituzte harriz landutako ezkutuak.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaikuko biztanleria

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hiru etorkin bizi ziren herrian, biztanleen % 0,89 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Nafarroa Bai alderdiko Eduardo Urrestarazu atera zen alkate. Udaleko zazpi zinegotziak lortu zituen, ezker abertzalearen zerrenda Espainiako Auzitegi Nazionalak legez kanpo utzi eta gero. Baliogabeko botoak 102 izan ziren (emandako guztien %40,80a) eta zurizko 12 boto izan ziren (botoen %8,11a). Abstentzioa %14,68koa izan zen.

Bakaikuko Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Nafarroa Bai 136 7

2011n Bildu izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra; 124 boto, 7 zinegotziak eta alkatetza (Ion Tabar) erdietsi zituen.

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea 1986. urtean eraberritu zen, batez ere fatxadak eta sarrera. Udal bulegoak eta udalbatza beheko solairuan daude eta lehen solairuan, medikua, albaitaria eta herriko langile batentzat etxebizitza bat.

Udaletxea alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute eta bertako idazkaria Iturmendiko idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: Santio Plaza, 1

Bakaikuko alkateen zerrenda[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Legegintzaldia Alkatea Alderdi politikoa
1979-1983 José Miguel Ondarra AIB (indep.)
1983-1987 José Manuel Etxeberria Solís Bakaikuko Herria
1987-1991 José Manuel Etxeberria Solís Herri Batasuna
1991-1995 Francisco Javier Aiestaran Erdozia Herri Batasuna
1995-1999 Nicanor Ansó Eusko Alkartasuna
1999-2003 José Manuel Etxeberria Solís Euskal Herritarrok
2003-2007 Javier Angel Anda Landa Txunkai
2007-2011 Eduardo Urrestarazu Fernández Nafarroa Bai
2011-2015 Ion Tabar Cayuela Bildu
2015-2019 Egoitz Urritza Lazkoz EH Bildu

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tokiko euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaikuko euskalkia Burundako euskara da. Mendeen joanean gipuzkeraren, nafarreraren eta Arabako lautadan hitz egiten zen euskara zaharraren eraginak jaso dituenez, nafarreraren, gipuzkeraren eta bizkaieraren tarteko hizkera da.[3]

Bakaikuko euskara Gerra Zibilaren ondorenean galdu da, eta errepresioa eta zigorra izan dira gainbeheraren arrazoia. Hala erakusten du Frantzisko Ondarra bakaikuar fraide kaputxino eta euskaltzainaren lekukotasunak. 1925ean jaioa, Bakaikun bizi izan zen 1937ko abuztu arte, eta orduko umeak denak zirela euskaldunak zioen. 1964an, berriz, Txilen izan eta gero herrira itzuli zenean, egoera hauxe aurkitu omen zuen:[3][4]

« Eskolan debekaturik, elizan irakasten zenean kristau ikasbidea, euskarazko eta erdarazko taldeak antolatu ziren. [...] Elizkizunak euskaraz egiten ziren. Kalean erdal giro handia zegoen.  »

Eliza zen, beraz, euskarari eusten zion erakunde bakarra; baztertuta eta debekatuta zegoen bestela. Ondarrak biziki gogoan zuen Bakaikuko tren geltokiko itxarongelan zintzilikatuta zegoen oharra: «Se prohibe hablar el vasco en esta oficina».[3]

Egungo egoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tokiko euskara gero eta pertsona gutxiagok dakite, batez ere 60 urtez gorako bertan jaiotako bakaikuarrek; galtzera kondenatua dagoen euskalkitako bat da. Hainbat lan argitaratu dira; esanguratsuenak, aita Patxi Ondarra bakaikuar euskaltzainarena eta Jose Luis Erdozia Mauleon etxarriar filologo eta euskaltzain urgazlearenak. Gaur egun, 1980 urtetik aurrerako gazte guztiek dakite euskara (euskara batua), eta erabilera, oso gutxinaka bada ere, indarberritzen ari da.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Inauteriek garrantzia eta ospea irabazi dute, azken urteetan Bakaikuko Gazte Asanbladaren eskutik berreskuratu zirenetik, Kamarro da pertsonaia protagonista. Bazkari baten ostean, jantzi eta herriari buelta ematen diote kamarroek.
  • Maiatzaren 1ean, Urbasara igo, eta ia Sakana osotik ikus daitekeen pago enbor luze eta handia haitz baten puntan jartzean datza. Lan guztia eskuz egiten da, eta teknikoki oso zaila da.
  • Donibane egunean ere, herrian beste maiatz bat jartzen dute herritarrek, baina hau azken urteetan garabiaz jartzen da, arriskua saihestearren, nahiz eta berriro eskuz jartzeko saiakerak egin diren.
  • Uztailaren 24a: Herriko jaiak Santiago egunez ospatzen dira. Uztaila bukaeran, 5 jai egun hartzen dute herriko jaiek.
  • Ekainaren 25a: San Juan eguna, herriko beste jai eguna da, herriaren Patroia.
  • Santa Marina: Ekainaren lehen asteburuan, herrian ospatzen diren jaietatik esanguratsuena, erromeria soil bat iruditu arren, Urbasako txoko horretara igota; Bakaiku eta Iturmendi herrien arteko jaia da, eta urtero aipatutako herrietako batek antolatzen du, goiz eta eguerdian Trinitate baselizaren inguruan ibili ondoren, arratsaldean herrietako batera jaisten dira festarekin jarraitzeko.
  • Udazkenean: Gaztaina Moztea. Aspaldi, basoan, gaztainak herritarren mantenuan zuen egundoko garrantzia zela kausa, Gaztaina Moztea egiten zuten; hots, famili bakoitzak zaintzen zituen gaztainondoak eta aleak onduak zeudenean, aguazilak baimena ematen zuen basora gaztainak biltzera (moztera) joateko. Egun ohitura hura gogoratzeko Gaztaina Mozte eguna ospatzen dute Urria-Azaroan.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bakaiku Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko kide da.

La Burundesa autobus konpainiaren Gasteiz-Iruñea lineak Sakanako herriak elkartzen ditu, eta geltokia du herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira noranzko bakoitzean. Ibilbide hau du:

Bakaikuar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  2.   Euskaltzaindia, 155. araua: Nafarroako udal izendegia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0155.pdf .
  3. a b c Koldo Zuazo (2010): Sakanako euskara: Burundako hizkera, Nafarroako Gobernua eta Euskaltzaindia, 2010.
  4. Frantzisko ONDARRA: «Bakaikuko euskal hitzak, esaerak etab.», Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, ISSN 0046-435X, 37. urtea, 100. zenbakia, 2005, 481-524 orrialdeak.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bakaiku Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa