Urdiain

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Urdiain
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Urdiain herriaren kale bat.jpg

Urdiaingo bandera

Urdiaingo armarria

Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroako Foru Erkidegoa
Merindadea Iruñeko merindadea
Eskualdea Burunda, Sakana
Izen ofiziala Escudo de la Burunda.svg Urdiain
Alkatea David Carmelo Oroz Alonso, (EH Bildu)
Posta kodea 31810
INE kodea 31240
Herritarra urdiaindar
Kokapena
Koordenatuak 42° 52′ 59″ N, 2° 07′ 59″ W / 42.883055555556°N,2.1330555555556°W / 42.883055555556; -2.1330555555556Koordenatuak: 42° 52′ 59″ N, 2° 07′ 59″ W / 42.883055555556°N,2.1330555555556°W / 42.883055555556; -2.1330555555556
Urdiain hemen kokatua: Nafarroa Garaia
Urdiain
Urdiain
Urdiain (Nafarroa Garaia)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 15,37 km2
Garaiera 530 metro
Distantzia 47 km Iruñera
Demografia
Biztanleria 677 biztanle
% 51,98 Twemoji 1f6b9.svg  Twemoji 1f6ba.svg % 48,02
Dentsitatea 44,05 biztanle/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]
Green Arrow Up.svg% 10,79
Zahartze tasa[1] % 43,2
Ugalkortasun tasa[1] ‰ 36,76
Ekonomia
Jarduera tasa[1] % 75,61 (2011)
Genero desoreka[1] % 0 (2011)
Langabezia erregistratua[1] % 8,6 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 74,68 (2010)
Euskararen erabilera % 47,4 (2011)
Datu gehigarriak


Urdiain[2] Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Sakanako eskualdekoa, zehazki Burunda bailaran. 15,37 km2 ditu, eta 677 biztanle zituen 2014. urtean.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiain Iruñeko merindadearen iparraldean dago, mendebalderen dagoen muturrean. N-240 errepidean hasten den auzo-errepide batetik heltzen da herrira.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakide ditu iparraldean Ataun (Gipuzkoa), hegoaldean Urbasa mendilerroa, ekialdean Iturmendi, eta mendebaldean Altsasu.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1575ean Inkisizioak sorginkeriaren aurkako prozesuak hasi zituen inguru horretan, bereziki Ziordian eta Urdiainen. Urdiainen, gainera, Maria Martiz izeneko emakume bat deserriratu zuten.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki Urdiaingo sektore ekonomiko nagusia nekazaritza izan da. Hala ere, XX. mendetik aurrera industrializazio prozesua hasteak eta Altsasu gune industrialetik hurbil egoteak industriaren garapena eragin du. Horrenbestez, gaur egun sektore nagusia industria da.

Nekazaritza (garia, artoa, patatak, garagarra, bazka...) eta abeltzaintza xumea nagusitzen dira. Abereek herri lurretan bazkatzen dute.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiaingo biztanleria

2008ko erroldan, Espainiaz kanpoko hamazortzi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 2,98 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Herriko etxe bat.
Urdiaingo eliza.

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007an Urdiaingo alkate kargurako Nafarroa Bai alderdi politikoko Miguel Ángel Zubiria Galartza aukeratu zuten. Udaleko zazpi zinegotzietatik bost lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak hiru izan ziren (emandako guztien %0,71) eta boto zuriak hamar (%2,39). Abstentzioa %23,41ekoa izan zen.

Urdiaingo Udala (2007)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Nafarroa Bai 264 5
Eusko Abertzale Ekintza 145 2

2011ko udal hauteskundeetan ere bi zerrenda lehiatu ziren baina ez ziren 2007koak. Bildu atera zen garaile eta Urdiaingoak Elkarturik Aurrera izenekoak 3 zinegotzi lortu zituen.

Urdiaingo Udala (2011)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Bildu 152 4
Urdiaingoak Elkarturik Aurrera 147 3

2015ko udal hauteskundeetan EH Bildurena izan zen udala berritzeko aurkeztu zen zerrenda bakarra.

Urdiaingo Udala (2015)
Alderdia Botoak Zinegotziak
Euskal Herria Bildu 233 7

Udaletxea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiaingo udaletxea

Udaletxea 1868an eraiki zen, eta harriz egindako leiho eta ateak dauzka. Hormoina harlangaitzez egina dago. Eraikina 1981ean zaharberritu zen azken aldiz. Udala alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Urdiaingo udaleko idazkaria Ziordiako idazkari ere bada.

  • HELBIDEA: Barrenkalde, 24

Alkateak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007-2011 Miguel Ángel Zubiria Galartza Nafarroa Bai
2011-2015 Sebastian Aristizabal Irigoien Bildu
2015- David Carmelo Oroz Alonso EH Bildu

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiain Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko kide da.

Garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

La Burundesa autobus konpainiaren Gasteiz-Iruñea lineak Sakanako herriak elkartzen ditu, eta geltokia du herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Lineak ibilbide hau du:

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara[3][aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskalkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiainen Burundako euskara egiten da, nafarreraren azpieuskalki berezi bat: izan ere, Burunda Nafarroa Garaiko mendebaldean dagoenez, Araba eta Gipuzkoa ondoan dituela, hiru alderdi horietako ezaugarriak jaso ditu, tarteko hizkera da bete-betean. Koldo Zuazo hizkuntzalariak sakonki aztertu zuen hainbat Urdiaindarren laguntzarekin eta liburu bat argitaratu zuen 2010ean.

Koldo Zuazok herritarren laguntzarekin 4.500 hitz bildu nahi ditu Urdiaingo hiztegi batean. 2021eko abenduan, Durangoko azokan, aurkeztu nahi dute hiztegia. Aurretik Burundako herrietako bi hiztegi argitaratu dira: Altsasukoa Kandido Izagirrek egin zuen eta Bakaikukoa Patxi Ondarrak.[4]

Herri horretan gorde da hobekien, hain zuzen ere, Burundako euskara, Urdiainen baizik ez baita zaharrengandik gazteengana igaro euskalki hori.

Euskararen bilakaera 1970etik[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiainen ez Burundako beste herrietan, euskara erabateko heriotzatik gertu jarri zela 1970 aldera. Pedro Irizarrek Euskal Herrian zeuden euskaldunak zenbatu zituen 1973an eta Burundako 1.173 euskaldunen erdia Urdiainen zegoen. Hauek izan ziren datuak: Urdiain 690; Altsasun 150; Olatzagutian 140; Bakaikun 120; Iturmendin 60; Ziordian 10.

Urdiain egiazko herri euskalduna zen orduan. Gainerakoetan, adinekoak ziren euskaldunak eta gazteek erdaraz egiten zuten. Eta etenda zegoen guraso eta seme-alaben arteko transmisioa. Baina 1968an, Etxarri Aranazko ikastola sortu zuten eta 1969an Altsasuko «Iñigo Aritza» ikastola. 80ko hamarkadan euskara eskola publikoetan sartu zen. Gaur egun euskarzako eredua erabat nagusi Burunda guztiko ikastetxeetan. Irakaskuntzaz kanpo ere beste urrats egin dira. 1994an Guaixe aldizkaria sortu zen Sakana guztirako eta, aldi berean, Bierrik! Elkartea antolatu zen egitasmoa egoki bideratzeko. 1999an Beleixe irratia sortu zen. Guaixe aldizkariak funtsezkoa izan da euskararen zabalkundean. Euskarak egin zuen gorakada oso nabarmena izan zen Burundako herririk hazienetan, Altsasun (1991ean %13,47 zen euskalduna eta 2001ean %21,56) eta Olatzagutian (1991ean %13,09 zen euskalduna eta 2001ean %21,05), baina era berean, Urdiainen egin duen atzerakada ere bai (1991ean %85,95 zen euskalduna eta 2001ean %74,73).

UEMAko sortzaileetako bat[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiain UEMA (Udalerri Euskaldunen mankomunitatea) sortu zuten 19 udaletako bay izan zen: Abaltzisketa, Aizarnazabal, Altzo, Arbizu, Aulesti, Baliarrain, Dima, Errezil, Etxebarria, Gatika, Ikaztegieta, Leaburu-Txarama, Lizartza, Munitibar, Muxika, Nabarniz, Orendain, Urdiain, eta Zaldibia.[5] Hainbat urtetan egon da[6] baina 2019an ez dago barruan.[7]

Ihoteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Urdiaingo inauteriak»

Urdiaingo ihauteriak dira "Ihoteak". Momoxarro handiak eta txikiak ateratzen dira Urdiainera, momoxarro asko. Zigorra eskuan, "momoxarro xirrikiti xarro..." oihu egiten dietenei astindu ederrak egiten dizkiete.[8]

Elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Urdiaindar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f Euskal Herriari Begira Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia 155. araua: Nafarroako udal izendegia.
  3. a b Zuazo Zelaieta, Koldo. ([2010]) Sakanako euskara : Burundako hizkera Euskaltzaindia ISBN 9788423532049 PMC 693941783 . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  4. «Burundako hiztegia martxan da - Urdiain» Guaixe.eus . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  5. «UEMA: 25 urte bidea zabaltzen | UEMA - Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea» www.uema.eus . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  6. «UEMA eguna larunbatean - Sakana» Guaixe.eus . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  7. «UDALERRIAK | UEMA - Udalerri Euskaldunen Mankomunitatea» www.uema.eus . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  8. «Momoxarro handiak Urdiainen! - Urdiain» Guaixe.eus . Noiz kontsultatua: 2019-08-02.
  9. (Gaztelaniaz) Satrustegi, Jose Maria (PDF), Estudio etnográfico de Urdiain., . Noiz kontsultatua: 2019-06-30.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Urdiain Aldatu lotura Wikidatan
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa