Iturmendi

Iturmendi
	Nafarroa Garaia, Euskal Herria
; Bandera	; Armarria
Kokapena
Herrialdea	Euskal Herria
Lurraldea	Nafarroa Garaia
Merindadea	Iruñea
Eskualdea	Burunda, Sakana
Administrazioa
Estatua	Espainia
Erkidegoa	Nafarroa
Izen ofiziala	Iturmendi
Alkatea	Imanol Arbizu Perpiña
Posta kodea	31810
INE kodea	31130
Herritarra	iturmendiar
Geografia
Koordenatuak	42°53′22″N 2°07′07″W / 42.889444444444°N 2.1186111111111°W
Azalera	10 km²
Garaiera	528 metro
Distantzia	45 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	428 (2025: −4)
Dentsitatea	42,8 bizt/km²
Zahartzea	% 11,16
Ugalkortasuna	‰ 0
Ekonomia
Jarduera	% 77,08 (2011)
Desberdintasuna	% 0 (2011)
Langabezia	% 7,26 (2013)
Euskara
Euskaldunak	% 64.3 + % 14.2 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera	% 26.7 (2021)

Iturmendi^[4] Nafarroa Garai mendebaldeko udalerri bat da, Iruñeko merindadekoa. Sakanako Burunda eskualdean dago, Urdiainen eta Bakaikuren artean dago, Arakil ibaiaren ondoan, Iruñea hiriburutik 45 kilometro mendebaldera. 428 biztanle zituen 2025. urtean.

Geografia

Sakanako udalerri gehienen azalerak ipar-hegorako norabidea du, hau da, haraneko "xerra" bat da mendatetik mendatera doana. Norabide horretan luzeak dira; baina ekialde-mendebalde norabidean (Arakil ibaiaren norabidean), txikiak. Harana bera zabala eta laua da Arakil ibaiaren lasaiguneetan, baina alderik alde 500etik 1.000 metro arteko desnibelak ditu. Iturmendiren kasuan, hirigunea 528 metroko altitudean dago. Iparraldean, Aralarko lehen mendixkak daude (936 metroko Argonitz mendia) eta hegoaldean Urbasako mendilerroa (1.064 metrotan dago Santa Marina).

Ingurune naturala eta klima

Arakil ibaiak Burunda bailara zeharkatzen du mendebaldetik ekialderako norabidean, eta lasai pasatzen da Iturmenditik Urdiainetik datorrela eta Bakaikurantz doala. Ibilbide bera egiten du A-10 autobideak herria NA-2410 errepidearen ertzean dagoela Urdiain eta Bakaiku bitartean.

Herriak klima azpiozeanikoa dauka, euriak ugariak dira, neguak hotzak eta uda garaian garai lehor labur bat izaten da. Urteko batez besteko prezipitazioak 1.400 eta 1.600mm bitartekoak eta tenperatura 10 eta 12 gradu bitartekoa da. Urteroko egun euritsuak 130 inguru izaten dira. Sakana osoan bezala, laino egunak ohikoak dira udaberrian eta udazkenean. Horrez gain, bi mendilerro alturen artean dagoenez, neguan, Iruñerrian baino hotz handiagoa egiten du, nahiz eta itsas mailatik altitudea ez oso handia izan.

Iturmendiko iturria. 'Burundari emandako foruen 800. urtemugan'

Mugakideak

Iturmendik Gipuzkoako Ataunekin egiten du muga iparraldean; Bakaikurekin, ekialdean; Urdiainekin, mendebaldean; eta Urbasako mendizerrarekin hegoaldean.

Demografia

Honako hau Wikidata bidez sortutako biztanleria grafiko automatiko bat da. Aldaketa bat egin beharrez gero,

bertan egin dezakezu.

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hamalau etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %3,68 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren azpitik).

Azpiegiturak

Garraioa

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:

Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

Memoria historikoa

Errepresio politikoa Iturmendin euskal gatazkaren testuinguruan

XX. mendearen lehenengo erdialdean politikoki erlijiosoa, tradizionalista eta kontserbadorea izandako herri bat izanda ere, abertzaletasun iraultzailea besarkatu zuen gazte belaunaldi berri baten konpromezuak Iturmendi astindu zuen.

1978. urtearen urriaren 5ean, 19 urteko Julen Galartza Otxoerrarte ETAko kide iturmendiarra atxilotua izan zen, berarekin zihoazen Jose Flores Agirre eta Mikel Lopetegi Olasagarre lakuntzarrekin batera, Altsasutik Urbasara igotzeko errepidean Guardia Zibilarekin tiroketa latza izan ondoren.

Politika

Iturmendi, 1961. urtean. Indalecio Ojangurenen argazkia.

Udal hauteskundeak

2003an ezin izan zen hauteskunderik antolatu, aurkeztutako bi kandidaturak (Iturmendiko Abertzale Sozialistak eta Eusko Abertzale Ekintza) Espainiako Auzitegi Gorenak legez kanpo utzi zituelako. Kudeaketa batzordeko buru ―eta, beraz, alkate― Nicolás Arbizu Gabirondo aritu zen.

2007an ez zen zerrendarik aurkeztu eta Arbizuk segitu zuen jarduneko alkate^[5].

2011-2019 artean Bittoriano Gabirondo Lanz herriko alkatea izan zen, hasierako legegintzaldian Bilduko eta geroago EH Bilduko alkatea bezala.

2019ko hauteskundeetan hautagai-zerrendarik aurkeztu ez zenez, 2020ko irailean Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak Kudeaketa Batzordea izendatu zuen, horretarako aurkeztu ziren herritarrek osatua. Kudeaketa batzorde horretako buru eta alkate Imanol Arbizu Perpiña da.

2023tik aurrera, herriko alkatea Kai Galartza Cervera "Herri Elkarlaneko" kidea da, Iturmendiko emakumezko lehenengo alkatea.

Udaletxea

Udaletxea berez etxebizitza-eraikuntza zen, 1985ean udalak eraikina erosi zuen arte. Plazan dago, hiru solairu dauzka eta inguruko eraikuntzek duten estilo bera dauka, izkinetan harrizko hiru egitura. 1962an eraikuntza erabat zaharberritu zen.

HELBIDEA: Arrano Beltza kalea, 1

Alkateak

1979 geroztik, Iturmendiko Udalak alkate hauek izan ditu:

AGINTALDIA	ALKATEA	ZERRENDA	KARGU HARTZEA
1979-1983	Juan Mª Lanz López De Goicoechea	Independienteak	1979-04-19
1983-1987	Juan Lopez Lopez	Independienteak	1983-05-23
1987-1991	Bittoriano Gabirondo Lanz	Herri Batasuna	1987-06-30
1991-1995	Bittoriano Gabirondo Lanz	Independienteak	1991-06-15
1995-1999	Arbizu Gabirondo, Nicolas	Independienteak	1995-11-25
1999-2003	Julen Galartza Otxoaerrarte	Euskal Herritarrok	1999-07-03
2003-2007	Nicolás Arbizu Gabirondo	Kudeaketa Batzordea	2004-04-23
2007-2011	Nicolas Arbizu Gabirondo	Kudeaketa Batzordea	2008-01-30
2011-2015	Bittoriano Gabirondo Lanz	Bildu-Eusko Alkartasuna	2011-12-10
2015-2019	Bittoriano Gabirondo Lanz	Bildu-Eusko Alkartasuna	2015-06-13
2020-2023	Imanol Arbizu Perpiñá	Kudeaketa Batzordea	2020-10-23
2023-2027	Kai Galartza Cervera	Herri Elkarlana	2023-12-16

Jaiak eta ospakizunak

Iturmendiko jaiak uztaileko hirugarren astean ospatzen dira, Iruñeko San Fermin jaiak bukatu eta gero.

"Maiatza" pago-enborra

Maiatzaren hasieran hainbat herritarren artean herriko plazan zutik kokatzen dute 20-25 metroko pago-enbor zuritu bat, eta maiatza osoa ematen du bertan udaberriaren lekuko moduan. Herriko plazan metro eta erdiko zuloa dago prestatuta enborra kokatu ahal izateko. Pagoa jasotzearen lana urtean 18 urte betetzen duten gazteen (kinto direnak) eta beren senideen artean antolatzen dute, eta gutxienez ordu erdiko lan ikusgarria izaten da. Lan horren lekuko makina bat jende izaten da, iturmendiarrak eta aldameneko herrietakoak ere. Bukaeran denendako "auzatea" izaten dela (hamaiketakoa). Maiatza joatearekin batera kentzen dute enborra plazatik eta bere tokia, eguzki erloju batek hartzen du. ^[6]

Maiatza auzolanean jasotzen

Zerbitzuak

Iturmendi "Etxarri Aranazko Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.

Ondasun nabarmenak

San Miguel Arkaingeruaren parrokia: Barruan, Vianako Juan Bautista Susokoak eginiko Frantzisko Xabierkoaren irudi bat dago. Irudia alboko erretaulako goialdean ageri da. Egile berak, erretaula nagusia ere egin zuen 1740. urtean.
Iturmendiko ermitak:
- Santa Marina: Auzokideek 1621ko abuztuaren 29 egindako bilkuran erabaki zuten baseliza eraikitzea. Harri-lanak Francisco de Igarçabal Azkoitiko bizilagunak egin zituen. Santa Marinan dago Urbasako mendilerroaren laugarren puntarik altuena dena 1.068 metrorekin. Mendebaldean Bargagain eta ekialdean Iruaitzeta mendiak ditu. Tontorrean Santa Marinako baseliza dugu. Iturmenditik, Urdiainetik eta Bakaikutik abiatuta igo daiteke, baita Ezkiza arrasotik ere.
- Aizagakoa: Asuncion Andre Mariaren baseliza solidarioa da. Iturmendiko (Nafarroa) herritik 900 metro iparraldera eta Arakil ibaiaren ezkerreko ertzean kokatzen da, Burunda ibaia bezala ere ezagutzen dena.
- Pilarra: Iturmendiko iparraldean dago Izara baino lehenago herritik gertuago. 1711n berreraiki zen. Bidearen ondoan dago. Esaten da XVII. mendean bertan herri bat zegoela.
- San Pedro: Iturmendiko hegoaldean dago. 1260an eraiki zuten. Txorraldeko iturritik gorantz dago eta Santa Marinara igotzean edo jaistean ikusiko da.