Kish

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Kish eta Babilonia kasitar dinastien garaian, K. a. XIII. mendean.

Koordenatuak: 32° 33′ N, 44° 39′ E / 32.550°N,44.650°E / 32.550; 44.650

Kish[1] (sumerieraz: Kiš; akadieraz: kiššatu) Behe Mesopotamiaren iparraldeko hiri bat izan zen, beranduago Akad lurraldea izango zena. Ziuraski K. a. III. milurtekoaren hasieran sortua izan zen, bere inguruan antzinagokoak diren populaketen aztarnak badauden arren: Ras El'Amiya (Obeid Aroa K. a. 4000-K. a. 3500), Yemdet Nasr (Uruk Aroa, K. a. 3500-K. a. 3000). Kishek (Tell al-Uhaymir), Ingharra, Uhaimir eta garrantzi gutxiagoko beste finkapen batzuk hartzen ditu. Babiloniatik 15 kilometro inguru ekialdera dago.

Pixkana-pixkanako semiten (akadiarrak) finkapenak Behe Mesopotamian eta Behe Diyalan, ziuraski, gune komertzial eta politiko bezala Kish hiria izan zuen, honen biztanleria aro aurredinastikoan, jada nagusiki akadiarra zelarik (erregeen zerrendak argi adierazten duten bezala, argi eta garbi izen semitak dituztenak).

Kishen nagusitasunak Akaden eta beranduago Behe Mesopotamiaren zati handi batean, euren etsaien gainetik egotea nahi zuten errege sumertar-akadiarrek euren buruari, ohi, batzuetan ohorezkoa zen "Kisheko errege" edo "lau zatietako errege" (Sumer, Elam, Subartu eta Amurru, Kish erdian zegoela) titulua ematea eragin zuen.

Aro aurredinastikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kisheko I. dinastia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kisheko errege izan zen Rimushen izena duen Murexa, K. a. 2270 Louvre.

Sumertar Erregeen Zerrenda Kisheko lehen dinastiarekin hasten da, 23 erregez osatua dagoena, eta 24.500 urteko garai bat hartzen du (erregealdi bakoitzak, bataz beste, 1000 urte inguru iraun zuelarik). Lehen 21 erregeak (guztiak semitar jatorriko izendunak) ezin dira historikotzat hartu, eta ez da oso litekeena etorkizunean euren existentzia frogatzerik lortzea. Alabaina, aro honetan Kishek zuen nagusitasuna frogatzen dute.

  • Kullassina-bel Kishekoa: 960 urte
  • Nangishlishma Kishekoa: 670 urte
  • En-Tarah-Ana Kishekoa: 420 urte
  • Babum Kishekoa: 300 urte
  • Puannum Kishekoa: 840 urte
  • Kalibum Kishekoa: 960 urte
  • Kalumum Kishekoa: 840 urte
  • Zuqaqip Kishekoa: 900 urte
  • Atab Kishekoa: 600 urte
  • Mashda Kishekoa: 840 urte
  • Arwium Kishekoa: 720 urte
  • Etana Kishekoa, artzaia, zerura igo zena eta atzerriko erresuma guztiak sendotu zituena: 1500 urte
  • Balih Kishekoa: 400 años
  • En-Me-Nuna Kishekoa: 660 urte
  • Melem-Kish Kishekoa: 900 urte
  • Barsal-Nuna Kishekoa: 1200 urte
  • Zamug Kishekoa: 140 urte
  • Tizqar Kishekoa: 305 urte
  • Ilku Kishekoa: 900 urte
  • Iltasadum Kishekoa: 1200 urte
  • Mebaragesi dinastia honetako hogeitabigarren erregea da (900 urteko erregealdia ematen zaio), eta bere existentzia historikoa frogatua dagoen lehena da (bi idazkun). Sumertar-akadiar mitologiak sumertar hegoaldearen ordezkaria zen Uruk eta semitar iparraldearen gunea zen Kishen arteko etsaitasuna kontatzen du.

Alabaina, Mebaragesiren existentzia frogatua dagoen arren, ez da oso probablea bere etsaia zen Gilgamesh Urukekoaren existentzia. Mebaragesik ondoan zuen Elamen aurkako kanpaina bat egin zuela ezagutzen da, eta, ziuraski, Kishek babiloniar iparraldea eta Diyalako eskualdea domeinatuko zituela.

  • Ukhub (baita Agga edo Akka ere) (625 urte). Aurrekoaren semetzat hartua, honek ere Uruken aurkako borrokak izan zituelarik.
  • Meslim. "Kisheko errege" titulua zuen arren, ez da ezagutzen ze hiritan zuen jatorria. Bere jainko babeslea Ishtaran zen, Derren gurtzen zena (baina honek ez du Derrekoa zenik esan nahi). Errege honen idazkunak daude Adab eta Lagashen, eta Umma eta Lagash hirien arteko gatazka batean bitartekari izan zela ezagutzen da, Behe Mesopotamiako politikan izan zuen garrantzia frogatzen duena.
  • Lugaltarzi zalantzazko jatorria duen beste "Kisheko errege" bat, ez bait da ezagutzen benetan Kishekoa zen ala Meslimek sortutako titulua erabiltzeko merituren bat egin zuen tokiko dinastiaren ordezkaria.
  • Enbi-Ishtar. Jatorri semitar argia duen izenduna, Sumertar errege zerrendak ziurtatzen du, eta Urukeko Enshakushanaren garaikidea izan zen.
  • Sumertar erregeen zerrendan kontatzen den elezaharraren arabera, Kish izan zen Uholde Handiaren ondoren erregea izan zuen lehen hiria.
  • Henri de Genouillantek zuzendutako frantziar arkeologia espedizio batek han induskatu zuen 1912 eta 1914 artean. Beranduago, beste espedizio batek, oraingoan britainiar-estatubatuarra eta Stephen Langdomek zuzendua, beste horrenbeste egin zuen 1923 eta 1933 artean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Kish Aldatu lotura Wikidatan