Irak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Irakeko Errepublika
الجمهورية العراقي
(Al-Jumhuriyah Al-Iraqiyah)
كۆماری عێراق
(Komara Iraqê)
Bandera Armarria
Goiburua: الله أكب
Allahu Akbar
(“Jainkoa handiena da”)
Ereserkia: Mawtini
موطني

Hiriburua
eta hiri handiena
Bagdad
Hizkuntza ofiziala(k) arabiera, kurduera
Herritarra irakiar
Gobernua Errepublika
 -  Presidentea Fuad Masum
 -  Lehen ministroa Haider al-Abadi
Independentzia Erresuma Batutik
 -  Irakeko Erresuma 1932ko urriaren 3a 
 -  Errepublikaren ezarpena 1958ko uztailaren 14a 
 -  Egungo konstituzioa 2005eko urriaren 15a 
Azalera
 -  Guztira 437,072 km2 (58.)
 -  Ura (%) 1,1
Biztanleria
 -  2016[1] zenbatespena 37.202.572 (36.)
 -  Dentsitatea 82,7 bizt./km2 (125.)
Dirua Irakeko dinarra (IQD)
Ordu-eremua UTC (UTC+3)
 -  Udan (DST)  (UTC+4)
Aurrezenbakia 964
Internet domeinua iq

Irak[2] (arabieraz: العراق‎, al-‘Irāq; kurdueraz: عێراق, Eraq), izen ofiziala Irakeko Errepublika[2] (arabieraz: جُمُهورية العِراق‎, Jumhūrīyyat al-‘Irāq; kurdueraz: کۆماری عێراق, Komari Eraq), Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ia Mesopotamia osoa hartzen duena. Mugakide ditu Kuwait eta Saudi Arabia hegoaldean, Jordania mendebaldean, Siria ipar-mendebaldean, Turkia iparraldean eta Iran ekialdean. 437.072 kilometro koadroko eremua dauka, eta 2016an 37,2 milioi biztanle zituen.[1] Hiriburua Bagdad da.

Tigris eta Eufrates ibaien ibarraren behealdea hartzen du, antzinateko lau zibilizazio handienetako baten bihotz-bihotzean. Lehenbizi arabiarrek inbaditu zuten, mongolek gero, eta turkiarrek azkenik. Lehen Mundu Gerraren ondoren, Britainia Handiaren agindupean geratu zen. 1932an lortu zuen burujabetasuna. 1958an monarkia eraitsi zuten, eta Abdul Karim Kassem jeneralak hartu zuen agintea. Hark harremanak estutu zituen Sobietar Batasunarekin eta Txinarekin. 1968an, Baath alderdi panarabiarrak hartu zuen agintea. Handik hara, Irak kurduen kontra borrokatu zen lehenbizi, eta Iranen aurka gero, Saddam Husseinen agindupean.

1990ean, Irakek Kuwait inbaditu zuen, baina berehala koalizio batek, Estatu Batuak buru zirela, aterarazi zuen handik. 2003an, Estatu Batuek eta haren aliatuek herrialdea inbaditu eta Baath alderdia kendu zuten agintetik; 2005ean, alderdi anitzeko hauteskundeak egin ziren. Estatubatuar tropek 2011n alde egin bazuten ere,[3] irakiar matxinoen erasoak aregotu ziren Siriako Gerra Zibilaren ondorioz. 2014an, Estatu Islamikoak erasoaldia egin zuen herrialdearen iparraldean, baina 2017an garaitua izan zen.[4]

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak (arabieraz: العراق, al-‘Irāq; turkieraz: Irak; asirieraz: ܥܪܐܩ; kurdueraz: عێراق) izenaren jatorria zalantzazkoa da, hainbat iturri proposatu baitira. Aditu batzuen arabera, Sumerren zegoen Uruk (edo Erek) hiriaren izenean izan lezake jatorria[5]; beste batzuen arabera, berriz, persierazko erāq ("zelaigunea") hitzetik letorke.[6]

Sasaniar Inperioaren agintepean, Erak Arabi izeneko eskualde bat zegoen, Persiar Inperioaren hego-mendebaldea izendatzeko erabilia, egun Irak hegoaldea dena. Al-Iraq arabiarrek erabilitako izena da, gutxienez VI. mendetik, egun Irakek hartzen duen lurraldea izendatzeko. Egungo arabierazko ahoskera [ʕiˈrɑːq] da, Iraq nazioarteko arabieratiko transkripzioaren arabera. Euskaraz Irak idazten da.[2]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak Hego-mendebaldeko Asiako estatua da, ipar latitudeko 29° eta 38° artean, eta ekialdeko longitudeko 39° eta 49° artean hedatua. 437.072 kilometro koadroko eremua du. Iparraldean Turkia du, ekialdean, Iran, hego-ekialdean Persiar golkoa, hegoaldean Kuwait eta Saudi Arabia, eta mendebaldean Saudi Arabia, Jordania eta Siria.

Eskualde naturalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Geografo gehienen arabera, lau eskualde natural nagusi daude Iraken:[7][8]

  • Basamortua, Eufrates ibaiaren mendebalde eta hego-mendebaldean hedatua, Siriar basamortuaren zati da. 168.000 kilometroko koadroko eremua hartzen du, herrialdearen bostena. Zabaldi harritsu handia da, tarteka hondar eremuak dituena. Mendebaldeko basamortuak 490 metroko garaiera du, batez beste, eta hegoaldekoak 100-400 metro artekoa. Uadi sare trinkoa dago herrialdeko mugatik Eufrateseraino; uadiak agorturik egoten dira ia urte osoan. Aipagarria da Al-Batin uadia, Al-Dibdibah ordokia 75 kilometroan zeharkatzen duena, Irak eta Kuwaiten arteko mendebaldeko muga eratuz.
  • Mesopotamia Garaia edo Al-Jazira, Tigris eta Eufrates ibaien goialdea hartzen duena, Samarra eta Hit hirietatik iparraldera. Eskualde zabal eta agorra da, Siria eta Turkia aldera ere hedatzen dena. Ibaiek haran sakonak zeharkatzen dituztez gero, zaila da alorrak ureztatzea. Iparraldean, Ninive, Dohuk eta Zakhon, landaredi mediterraneoa badago ere, hego-mendebaldea basamortua da. Gatz basamortuak ere daude, hala nola Milhat Ashqar.
  • Behe Mesopotamiako lautada alubiala, 132.000 kilometro koadroko eremua duena, Balad eta Ramaditik hegoalderantz Persiar golkoraino. 100 metroko garaiera du, batez beste. Leku askotan Tigris eta Eufratesen oheak ordokia bera baino gorago daudenez, urtaroko uholdeak gertatzen dira. Eskualde osoa ibai delta da, hainbat adarrek eta ureztatze ubidek zeharkatua; aintzirak ere daude. Bi ibaien elkargunean Hawr al Hammar padura dago, 15.000 kilometro koadro eremua hartzen duena, eta ekialderantz Iraneraino heltzen dena.
  • Iparralde eta ipar-ekialdeko mendialdea, Mosul eta Kirkuken hegoaldetik Turkia eta Irango mugetaraino iristen dena. Muino, goi ordoki eta mendiguneak tartekaturik daude, 92.000 kilometro koadroko eremuan. Gailurrak 1.000 eta 4.000 metro artean daude, garaienak Turkia eta Irango mugetan. Gehiena Irakeko Kurdistanen barnean dago. Petrolio hobi handiak daude Mosul eta Kirkuketik gertu.

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irakeko erliebea.

Ipar-ekialdean daude mendirik gorenak, Kurdistango Zagros eta Taurus mendiguneetan. Mendilerroek ipar-mendebalde hego-ekialde norabidea dute, eta gailurrak 2.400-3.300 metro arteko altueran daude. Irak eta Iranen arteko mugan dago Cheekha Dar (3.611 metro), herrialdeko punturik garaiena.[9] Sinjar da Al-Jazirako mendialderik garrantzitsuena; 100 kilometro luze da, eta 1.356 metroan dago gailurra.[8][7]

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tigris-Eufrates ibai sistemak drainatzen du Irak. Turkian dute iturburua bi ibaiek, Armeniar goi-ordokian zehazki. Tigrisek 1.417 kilometroko bidea egiten du Iraken zehar, eta Eufratesek 1.212 kilometrokoa. Al-Qurnahetik hurbil baturik, Xatt al-Arab eratzen dute, Persiar golkora isurtzen dena. Zagros mendietan iturburua duten ibaiadar handiak ditu Trigrisek, hala nola Zab Handia, Zab Txikia eta Diyala. Hori dela eta, uholde suntsigarriak gerta daitezke martxo eta maiatza artean. Eufratesek ez du ibaiadar garrantzitsurik Iraken.[8] Al-Jaziran dago Al-Tharthar uadia, 210 kilometroko luzera duena; Sinjar mendian du iturburua eta Tharthar gatz basamortura isurtzen da. Aipagarriak dira Razzaza eta Habbaniyaha aintzirak.[7]

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irakeko klimak.

Bi klima mota nagusi daude: basamortuko klima beroa (BWh Koppen sailkapenaren arabera) hegoaldeko basamortu eta lautadetan, eta estepako klima (BSh eta BSk) iparralde eta ipar-ekialdean.

Hegoaldean bi urtaro daude: euritsua azarotik apirilera, eta lehorra maiatzetik urrira; urteko prezipitazioa 100 eta 170 milimetro artekoa izaten da, %90 urtaro euritsuan. Negua leuna izaten da; Bagdaden, esate baterako, 2°C da minimoen batez bestekoa eta 15° C maximoena. Uda, berriz, oso beroa eta lehorra da; Bagdaden 35 °C da maximoen batez bestekoa, eta 51 °C-tik gorakoa maximo absolutua.[8]

Ipar-ekialdeko mendialdean 300-560 milimetro euri jasotzen dira urtean, eta 1.000 milimetrotaraino irits daitezke mendilerrorik garaienetako prezipitazioak.[7] Uda hegoaldean baino laburragoa da, eta negua luzeagoa. Uda beroa eta lehorra bada ere, tenperaturak 3-6 °C hotzagoak dira hegoaldean baino. Neguak hotzak izan daitezke ipar-ekialdeko haizeen eraginez. Mosulen, esaterako, -4 °C da urtarrileko minimoen batez bestekoa, eta 17 °C maximoena; minimo absolutua -11 °C da.[8]

Bi haize mota dira kontuan hartzekoak. Udan iparralde eta ipar-mendebaldetik jotzen duen shamal izenekoa oso beroa eta lehorra da. Sharqik, berriz, hegoalde eta hego-ekialdetik jotzen du uda eta negu hasieran, eta hauts ekaitzak eragiten ditu.[7]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Irakeko historia»

Mesopotamia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo Irak Mesopotamia deitua izan da Antzinatetik, eta han, Tigris eta Eufrates ibaietako haran emankorretan, sortu ziren munduko lehen zibilizazioak. K. a. 3500. urte inguruan sumeriarrak heldu ziren lurralde hartara, idazkera kuneiformea landu zuten eta Ur, Uruk, Lagash eta Kish hiriak sortu zituzten. K. a. 2350. urte inguruan, Sargon akadtar buruzagiaren mende geratu ziren hiri horiek.

Akadtarren nagusitasuna galdu ahala, beste bi inperio ahaltsu sortu ziren: Babilonia eta Asiria. Babiloniarrek Hammurabi izan zuten errege; haren erregealdian egin zen ezagutzen den lehen lege bilduma: Hammurabiren Kodea. Asiriarrek, K. a. 609. urtea arte, antzinako Ekialde Hurbila osorik hartzen zuen inperio erraldoia izan zuten mendean. Babiloniar Inperioak bigarren aldi bat ere izan zuen, harik eta K. a. 538an Persiako Ziro II.a Handiak Mesopotamia osoa hartu zuen arte.

Alexandro Handiak K. a. 331ean menderatu zituen persiarrak, eta ekialdeko Iranen bizi izan ziren partiarrak K. a. 141-129 bitarteko urteetan Mesopotamiaraino heldu eta inperio ahaltsua sortu zuten. Erromatarrek huts egin zuten Mesopotamia beretzeko lehen ahelginean (K. a. 53-54), baina Trajano enperadorek Erromako probintzia bihurtu zuen lurraldea K. o. 114-177 urteetan. III. eta VII. bitarteko mendeeetan partiarren eta erromatarren, eta persiar sasandarren eta bizantziarren arteko lehiak izan ziren.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

641. urtean, arabiarrek sasandarrak garaitu eta Mesopotamia hartu zuten. Omar kalifak bi hiri sortu zituen konkistatutako lurraldea defendatzeko: Kufa eta Basora. Islama zabaldu zen, eta arabiera bilakatu zen hizkuntza ofizial, persieraren ordez. VII. mendean, omeiatarrek Damaskotik agindu zuten Iraken. Baina 747an, Abu Muslim abbastar jeneralak omeiatarrei erasotu eta Irak hartu zuen. 750an, As-Saffah bilakatu zen Abbastar Kalifa-herriko lehenbiziko kalifa.[10]

Abbastarrek Bagdad hautatu zuten hiriburutzat. Mundu musulmaneko botere gune nagusia izan zen handik aurrera, eta filosofia, zientzia eta literaturaren loraldi handia bizi izan zuen. VIII. mende amaieran milioi bat biztanle izatera iritsi zen.[11] Abbastarrek berreraiki zituzten Mesopotamiako ubideak, ezpondak eta urtegiak, eta Bagdad inguruko zingirak drainatu zituzten. IX. mende hasieran, Harun al-Rashiden semeak elkarren aurka borrokatu ziren ondorengotza lortzeko; Al-Mamun nagusitu zen, persiarren laguntzarekin. Haren kalifalditik aurrera, abbastar agintearen gainbehera hasi zen eta, bai Persian, bai mendebaldeko eskualdeetan, kontrola galtzen hasi ziren. 945ean, jatorria mendebaldeko Iranen zuten buiatarrek hartu zuen Bagdad; umiliazio handia izan zen kalifa-herria persiar xiien mende erortzea. Toghrilek, Seljuktar Inperioaren sortzaileak, egotzi zituen buiatarrak 1055ean. Seljuktarrak suniak zirenez gero, ongi hartuak izan ziren Bagdaden. Handik aurrera, kalifak erlijio-aginpidea atxiki bazuen ere, gobernua seljuktarren esku gelditu zen.[10]

Seljuktarren adar nagusiak Bagdaden ezarri zuen gobernua, eta Bosforotik Ekialdeko Turkestanerainoko lurraldea kontrolatu zuen 1155 arte. Malik-Xah-en (10531092) agintaldian izan zuen goren aldia, Mediterraneoaren ekialdea, Asia Txikia eta Arabiako zati batzuk menderaturik. Urte horietan, pizkundea gertatu zen Irak eta Irango kulturan Nizam al-Mulk bisirraen eskutik; behatoki astronomiko bat fundatu zen, eta Bagdaden kokatu ziren, besteak beste, Omar Khayam zientzilaria eta al-Ghazali teologoa. Malik-Xah hil ondoren, seljuktar agintea desegin zen; Iran eta Iraken dinastia txikiak sortu ziren, elkarren aurka borrokatzen zirenak. Zengid eta Khwarazmi leinuak izan ziren garrantzitsuenak, 1258an Hulagu buru zuten mongolek Bagdad hartu zuten arte.[10]

Otomandar agintea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1534. urtean Suleiman sultan otomanoak hartu zuen hiriburua. 1638tik Lehen Mundu Gerra bitartean turkiar otomanoen inperioaren mende egon zen Irakeko lurraldea.

Britainiar agintea eta Irak independentea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turkiak Lehen Mundu Gerran parte hartu zuenean britainiarrak Shat al Arab inguruetara joan ziren beren petrolio ondasunak zaintzera eta Basorako egoera kontrolatzera. 1917an Bagdad hartu zuten eta Mosul 1918an. Hala, Britainia Handiaren mende geratu zen Irak. 1920an Nazio Batuek lurraldea gobernatzeko eta babesteko baimena eman zieten britainiarrei. Erabaki horren kariaz herria matxinatu zen eta lurraldeari nolabaiteko autonomia ematera eta Faysal I.a emirrari Irakeko koroa ematera beharu zituen britainiarrak (1921). Irakek 1932an lortu zuen independentzia.

Faysal I.a erregearen ondoren Gazi I.a haren semeak gobernatu zuen. Gazi I.a erregearen erreinaldian (1933-39) Irakeko politika egoera nahasia zen oso; bien bitartean, militarrek gero eta indar handiagoa eskuratu zuten. Gazi hil zenean Faysal II.ari egokitu zitzaion erregetza. 1941ean Rashid Ali al Gaylanik lortu zuen aginpidea estatu kolpe baten bidez; Alemaniaren aldekoa zen, eta horren kariaz britainiar gudarosteek Irak hartu zuten, berriz ere, Bigarren Mundu Gerra amaitu bitartean (1945), eta Faysal II.a ezarri zuten berriro aginpidean. Militarrek, ordea, Abdul Karim Kasem politikariaren gidaritzapean, beste kolpe bat jo zuten eta errepublika ezarri zuten Iraken. 1961ean kurduak matxinatu ziren eta bederatzi urteko gerra baten ondoren nolabaiteko autonomia eman zitzaien.

Irak baazista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1963an Abd al Salam Aref koronelak kolpe militarra jo zuen eta erregimen sozialista ezarri zuen. Beste kolpe bat izan zen 1968an, Baath alderdi nazionalistako eskuindarrei aginpidea eman ziena. 1971ean Baath alderdiaren buruak, Sadam Husseinek, Salek Mahdi Amas jeneralari lehendakariordearen kargua kendu zion, eta Baath alderdiaren eta komunisten arteko harremanak hobera egin zuten. 1972an Irakeko Petrolio Konpainiaz jabetu zen estatua, eta adiskidetasun hitzarmen bat izenpetu zuen Sobiet Batasunarekin. 1978an hautsi ziren komunistekiko harremanak, traizioz akusatutako buruzagi komunista batzuk heriotzara zigortu eta hil zituztenean. 1979an Sadam Hussein jeneralak hartu zuen lehendakariaren kargua. 1980an Iranen eta Iraken arteko gerra hasi zen, Iranen esku zegoen Shat al Arab estuarioa arabiarrentzat behar zuela izan eta Irak hura eskuratzen ahalegindu zenean. Gerrak 1988 arte iraun zuen eta oso ondorio kaltegarriak izan zituen herriarentzat, eta bereziki kurduentzat (200.000 kurdu inguru Turkiara eta Iranera joan zen ihes). Gerra haren ondorioz ekonomiak hondoa jo zuen eta Persiako golkoko herriekiko zor ugari ekarri zizkion Iraki. Hala, herri horiekiko harremanak gaiztotu egin ziren eta 1990eko abuztuan Irakek Kuwait hartu zuen (Persiako golkoko gerra). Irakeko gudarostea 1991eko martxoan atera zen Kuwaitik, nazioarteko indar militarren eraso gogorrari ezin aurre eginik. Gerra ostean Irakeko erregimenak hegoaldeko xiien eta iparraldeko kurduen matxinadei aurre egin eta gogor eraso zien. Kurduek ez zuten inolako laguntzarik jaso eta Turkiara eta Iranera ihes egin behar izan zuten; azkenik, 1991eko apirilean, Europako Elkarteak eta Estatu Batuek gudaroste bat bidali zuten Irakeko iparraldera kurduei laguntza eman ahal izateko. Aldi berean Estatu Batuek hegoaldeko xiitak eta iparraldeko kurduak Sadam Husseinen kontra altxatzera adoretu zituen. Hala ere, haien arteko politika gorabeherak zirela eta, ez ziren ados jarri, eta Estatu Batuek ez zuten ezer egin Irakeko gudarosteak matxinatuak zanpatzea eragozteko. Milioi bat kurdu baino gehiago joan zen Iranera eta Turkiara babes bila, eta milaka hil ziren, gosez edo hotzez, negua iritsi zenean. Gerran 200.000 pertsona inguru hil ziren, zibilak gehienak. Blokeoaren eraginez (indarrean oraindik ere), 70 mila pertsona hil ziren, horietatik 20 mila haurrak. Bien bitartean, bai turkiarrek bai irakiarrek mugaldeko kurduak zapaltzen jarraiatu zuten. Gerraren ondoren hartutako dokumentuen arabera, Irakek arma kimikoak erabili zituen Kurdistango biztanleak deuseztatzeko saio batean 1988an. Halabja herriaren kontrako erasoan, adibidez, 1988ko martxoan, bost mila kurdu zibil hil zituzten. Blokeoa altxatzeko baldintzak oso gogorrak ziren, Hussein agintetik eraisteko asmoz. 1991. urtearen bukaeran gobernuak baimena eman zion Nazio Batuen Erakundeari Irakeko militar guneak ikuskatzeko. NBEko ekipoek gas hilgarriz betetako 460 kohete suntsitu zituzten, arma kimikoak fabrikatzeko lantegi batez eta beste instalazio susmagarri batzuez gainera. 1994an zehar Iraki gogor egiten jarraitu zuten, Kuwaiteko muga berria onar zezan. Urte hartan bertan igarobide bat zabaldu zen Turkiako mugan janariak eta sendagaiak sartzeko NBEren baimenaz, eta merkataritza bahikuntzaren salbuespen bakar gisa. Hala ere, hilabete gutxi batzuk geroago, 1995eko martxoan, Turkiako gudarosteak Irak aldeko Kurdistanen –indar “aliatuek” zainduta– sartu ziren, Langile Kurduen Alderdiko kideen aurka jotzeko, horiek Turkia aldeko Kurdistanen zeuden gudaroste turkiarrei eraso egiten zietelako. 1966an, Jordaniak Kuwaitekin eta Saudi Arabiarekin harremanak hobetu baitzituen eta Husseinen gobernutik aldendu, Bagdad are bakartuago geratu zen. Azkeneko bi herrialde horiek kontra bazeuden ere, NBEk petrolioa saltzen utzi zion Iraki, janariak eta sendagaiak eros ahal zitzan. NBEren 1997ko txosten batean jakinarazi zenez, milioi bat pertsona baino gehiago (horietatik 570.000 haur) hil ziren Iraken bahikuntzaren ondorioz, janari eta sendagai faltagatik. Urrian egoerak okerrera egin zuen ostera, Iraken arma kimikoak eta biologikoak egiten ziren egiaztatu behar zuten ikuskatzaileei Husseinen gobernuak sartzen utzi ez zielako. NBEko Segurtasun Kontseiluak zigor gehiago ezarriko zizkion mehatxu egin zion Iraki. Kongresuan bere kontrako epaiketa bideratuko zuen eztabaida hasi zenarekin batera, Estatu Batuetako lehendakari Bill Clintonek, Britainia Handiko Lehen Ministro Tony Blairren onespenaz, Irakeko hiri batzuei misilez erasotzeko baimena eman zuen. “Basamortuko azeria” izeneko operazio horretan ehunka irakiar hil ziren, zibilak zein militarrak.

2003-2009[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2002. urteaz geroztik, eta World Trade Centerreko atentatuaren ondoren bereziki, Estatu Batuetako gobernuak Al Kaeda sarearekin harremanak zituela eta suntsipen masiboko armak zeuzkala egotzi zion Irakeko gobernuari; salaketa horiek inoiz frogatu ez baziren ere, 2003an, Estatu Batuak gidari zituen koalizio batek Irak inbaditu zuen, Sadam Hussein harrapatu eta hil zuten, eta estatubatuarren mendeko administrazio bat ezarri zuten. Aurreko administrazioko zerbizu guztiak —armada, polizia, ur eta elektrizitate sarea…— desegin izanak sekulako kaosa eragin zuen. Bestalde, estatubatuar armadaren okupazioak eta errepresio gogorrak, batetik —horren lekuko dira Abu Ghraib espetxean estatubatuar soldaduek ateratako tortura argazki lazgarriak—, eta beste herrialdetako islamiar erradikalek inbaditzaileen aurka borrokatzera Irakera joan izanak sekulako sarraskia eragin du: zibil pila hil dira ia egunero atentatu suizidetan eta estatubatuar soldaduen eta insurgentziaren arteko borroketan. Egoera horrek hondamen ekonomiko handia eragin du, gainera, eta izugarri zaildu du herritarren bizimodua. Hainbat hauteskunde ere izan dira, bai gobernu irakiarra eta bai legebiltzarra eratzeko, eta polizia eta administrazio irakiarra berrantolatzen ari dira pixkanaka agintariak, estabatuaren gidaritzapean. 2009ko hasiera arte Estatu Batuetako lehendakari izandako Bushek Iraken bideratu zuen politika gogorra aldatzeko promesa egin du Obama lehendakari berriak.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irak 19 muhafazah (arabieraz: محافظة, muḥāfaẓah, pl. محافظات, muḥāfaẓāt; kurdueraz: پاریزگه, pârizgah) edo probintziatan banaturik dago.

Iraq Governorates 2015(numbered).png
Irakeko probintziak
# Probintzia Eremua
(km²)
Biztanleria
(2009)[12]
Biz.Dents.
(bizt/km²)
Hiriburua
1 Al-Anbar الأنبار 138.501 1.483.359 10,7 Ramadi
2 Arbil أربيل 15.074 1.532.081 101,6 Arbil
3 Babilonia بابل 5.603 1.729.666 308,7 Al-Hillah
4 Bagdad بغداد 204 6.702.538 32.855,6 Bagdad
5 Basora البصرة 19.070 2.405.434 126,1 Basora
6 Dhi Qar ذي قار 12.900 1.744.398 135,2 Nasiriya
7 Dahuk دهوك 6.553 1.072.324 163,6 Dahuk
8 Diyala ديالى 17.685 1.371.035 77,5 Baquba
9 Halabja پارێزگای ھەڵەبجە 889 89.958 101,2 Mosul
10 Kerbala كربلاء 5.034 1.013.254 201,3 Kerbala
11 Kirkuk كركوك 9.679 1.325.853 137,0 Kirkuk
12 Al-Muthanna المثنى 51.740 683.126 13,2 Samawa
13 Maysan ميسان 16.072 922.890 57,4 Amara
14 Ninive نينوى 37.323 3.106.948 83,2 Mosul
15 Najaf النجف 28.824 1.221.228 42,4 Najaf
16 Al-Qadisiya القادسية 8.153 1.077.614 132,2 Diwaniya
17 Saladin صلاح الدين 24.751 1.337.786 54,0 Tikrit
18 Sulaimaniya السليمانية 17.023 1.694.895 99,6 Sulaimaniya
19 Wasit واسط 17.153 1.150.079 67,0 Kut

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrietan, jendea leinuetan bizi da, nomada edo erdi nomada, gamelu, zaldi eta ardiak zaintzen.

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen hiru laurdenak arabiarrak dira. Irakeko iparraldean kurduak bizi dira, eta biztanleria osoaren %15/20 hartzen dute. Gainerakoak turkmeniarrak, kaldearrak, asiriarrak, irandarrak, jazidiak eta juduak dira.

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialdeko hizkuntza ofiziala arabiera da. Kurdistanen bigarren hizkuntza da arabiera, kurdueraren ondoren.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijioz, biztanle gehienak musulmanak dira, musulman xiitak (% 60-65) edo sunniak. Xiitak erdian eta hegoaldean bizi dira gehienak, eta sunniak iparraldean. Xiismoaren hiri santuetako batzuk –Najaf, Karbala– Iraken daude, Bagdadetik ez oso urrun. Musulmanez gainera kristauak daude –kristau kaldearrak, siriarrak edo ortodoxoak–, jazidiak (Mosulko iparraldeko muinoetan), baptistak (Bagdaden eta Amaran) eta juduak (Bagdaden).

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lekurik jendetsuenak Mesopotamiako erdialdea (eta batez ere Bagdad, hiriburua), hegoaldean Basora edo Al-Basrah (portua, 2.300.000 biztanle 2008an) eta iparraldean Mosul (1.739.800 biztanle 2002an), Kirkuk (601.435 biztanle) eta Arbil (581.998 biztanle) dira.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irakeko gaur egungo ekonomia petrolioan oinarrituta dago gehienbat. Duen industria astun apurra ere petrolioarekin lotuta dago. Nekazaritza da, baina, jende gehienaren lanbidea, eta datila, esportatzeko lantzen den gai nagusia. Ekonomia erakunde eta elkarte gehienak gobernuarenak dira edo gobernuaren mendean daude.

Ekonomiaren sektore guztiek sufritu zituzten Iranen aurkako gerraren ondorioak, lehenbizi, eta Nazio Batuen Erakundeak ezarritako bahikuntzaren ondorioak, gero, Kuwaiteko inbasioaren eta Persiako golkoko gerraren ondoren.

Lurraldearen erdia nekazaritzarako egokia bada ere, % 13 baizik ez dago landuta. Lur sail gehienak Tigris eta Eufrates ibaien artean daude. Datilaz gainera –munduko ekoizle handienetako bat da Irak–, garia, garagarra eta arroza lantzen dira batez ere, eta baita fruituak ere, era askotakoak (sagarrak, pikuak, mahatsa, olibak, laranjak, udareak eta mingranak edo alesagarrak).

Abeltzaintza, berriz, herrietako tribu nomada eta erdi nomaden bizibide nagusia da. Batez ere ardiak, behiak eta ahuntzak hazten dituzte, hegaztiez gainera. Garrantzi handikoa da, baita ere, arabiar zaldi ospetsuaren hazkuntza. Arrantzak ez du hainbesteko garrantzirik.

Iraken petrolio asko dago, eta hori du natura baliabide nagusia. Hegoaldean, iparraldean eta ekialdean dago petrolioa: hegoaldean, Basora inguruan, Persiako golkoaren ondoan, eta iparraldean, Mosul eta Kirkuk aldean. Petrolioaz gainera, meategiak ere badira, hala nola, burdina, urre, berun, kobre, zilar, platino eta zink meategiak, eta baita fosfatoak, sufrea, gatza, igeltsua eta lignitoa ere. Petrolioaren eta gas naturalaren produkzioa eta esportazioa da herrialde honen ekonomia jarduera onuratsuena.

1970 inguru arte petrolioaren industria lau konpainia atzerritarren mende egon zen: Irak Petroleum Company eta Basrah Petroleum Company ziren bi enpresa nagusiak. Lehenak iparraldean zituen bere hobiak, Kirkuk eta Mosul inguruan; bigarrenak, berriz, hego-ekialdean, Basora aldean.

1972 eta 1975 bitartean gobernuak nazionalizatu egin zituen atzerritar konpainia guztiak. Petrolioaren prezioaren gainbeherak eta Iraneko gerrak, lehenbizi, eta Kuwaiteko gerrak gero, eragozpen handiak jarri dizkiote sektore honen aurrerabideari XX. mendearen azkeneko hogei urteetan.

Industria ez dago oso aurreratua. Petroliotik eta gas naturaletik eratorritako gaien ekoizpenaz gainera, aipagarriak dira janari industria, ehungintza, zapatagintza, zigarroak eta eraikuntza gaiak. Industriagune nagusia Bagdad da.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b World Population Prospects: The 2017 Revision, esa.un.org
  2. a b c   38. araua - Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/dok/arauak/Araua_0038.pdf. Noiz kontsultatua: 2018-5-9 .
  3.   Basu, Moni, Deadly Iraq war ends with exit of last U.S. troops, edition.cnn.com, https://edition.cnn.com/2011/12/17/world/meast/iraq-troops-leave/index.html. Noiz kontsultatua: 2018-5-10 .
  4.   Islamic State completely 'evicted' from Iraq, Iraqi PM says, theage.com.au, https://www.theage.com.au/world/islamic-state-completely-evicted-from-iraq-iraqi-pm-says-20171210-h01x2r.html. Noiz kontsultatua: 2018-5-10 .
  5. Online Etymology Dictionary
  6. W. Eilers (1983), "Iran and Mesopotamia" in E. Yarshater, The Cambridge History of Iran, vol. 3, Cambridge: Cambridge University Press
  7. a b c d e   Iraq, a country study: Major Geographical Features, U.S. Library of Congress, countrystudies.us, http://countrystudies.us/iraq/27.htm. Noiz kontsultatua: 2018-5-10 .
  8. a b c d e   Iraq, Encyclopædia Britannica, britannica.com, https://www.britannica.com/place/Iraq#ref22923. Noiz kontsultatua: 2018-5-10 .
  9.   Herrialdeetako gailurrik gorenak, cia.gov, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html. Noiz kontsultatua: 2018-5-10 .
  10. a b c   Iraq, a country study: History, U.S. Library of Congress, countrystudies.us, http://countrystudies.us/iraq/. Noiz kontsultatua: 2018-6-14 .
  11.   Rosenberg, Matt, Largest Cities Throughout History, thoughtco.com, https://www.thoughtco.com/largest-cities-throughout-history-4068071. Noiz kontsultatua: 2018-6-14 .
  12.   «Iraq: Governorates», citypopulation.de, http://www.citypopulation.de/Iraq-Cities.html. Noiz kontsultatua: 2018-6-12 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Irak Aldatu lotura Wikidatan