Lanperna-musu

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Lanperna-musu
Atlantic Puffin.jpg
Iraute egoera

Kaltebera (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaAves
OrdenaCharadriiformes
FamiliaAlcidae
GeneroaFratercula
Espeziea Fratercula arctica
Linnaeus, 1758
Banaketa mapa
Atlantic puffin range4.jpg
Datu orokorrak
Masa 39,7 g eta 376 g
Zabalera 55 cm
Lanperna-musua harrapaturiko arrainekin.

Lanperna-musua (Fratercula arctica) Fratercula generoko animalia da. Hegaztien barruko Alcidae familian sailkatua dago. Ozeano Atlantikoaren iparraldean aurkitzen da, Euskal Herritik Zembla Berriaraino eta Groenlandiatik Ingalaterra Berriaraino.

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

28-30 zentimetrotako luzera du eta 47-63 zentimetrotako hego-zabalera. Sexu dimorfismorik ez du ageri, baina arra normalean emea baino pixka bat handiagoa izan ohi da. Aurpegi gris argia eta azpialde zuria ditu, buruaren atzekaldea eta bizkarra beltzak dira. Hanka laranja-gorriak ditu. Lanperna-musuaren ezaugarri nabarmenena moko triangeluarra da, puntan gorria eta aurpegitik gertu beltza. Hainbat marra ditu, marra kopuruak hegaztiaren adina adierazten du. Mokokada indartsua du[1]. Neguan koloreak apaldu egiten zaizkio. Gaztea denean masailak eta mokoa grisak izaten dira.

Lurrean bere familiako beste espezieak bezain baldarra ez da, ez ibiltzerakoan eta ezta lurra hartzen duenean ere. Sarritan murgiltzen da uretan eta igerilari bikaina da.

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Migrazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lanperna-musuak udazkena eta negua iparraldeko itsaso zabaletan igarotzen ditu eta udaberrian kostaldera itzultzen da itsaslabarretan habia egin eta kumatzera[2]. Kumatze garaian talde handiak eratzen baditu ere negualdean hegazti bakartia bihurtzen da[3].

Koloniak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lanperna-musuen gehiengoa Europan aurkitzen da, 5 milioi bikote baino gehiago, eta %60ak Islandian kumatzen du[4]. Europa aldean Errusia iparraldeko uharteetan, Norvegian, Faroe uharteetan eta Eskoziako hartedietan ere azaltzen da. Amerikako kolonia handiena Ternuako Witless Bay erreserba ekologikoan kokatzen da eta 260.000 bikote inguru hartzen ditu[5].

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrainak (Ammodyteak, sardinzarrak, panekak...) eta krustazeoak jaten ditu gehienbat, baita molusko eta itsas zizareak ere[6]. 7 cm inguruko harrapakinak hartzen ditu eta lanperna-musu heldu bakoitzak hauetako 40 ale inguru jaten ditu egunero. Lehendabizi harrapakina detektatzen du, airetik edo burua uretan sartuta, eta azkar murgildu ondoren arrainaren atzetik egiten du igeri. 15 metrotako sakonerara iristen da baina 60 metrotaraino ere sartu daiteke[3]. Mokoan garraiatzen ditu harrapaturiko arrainak eta azkar batean irensten ditu gainerako itsas hegaztiek lapur ez diezaioten[2].

Hartzen duen gatz soberakina giltzurrunetan iragazi eta sudurzuloetan dituen guruin espezializatuetatik kanporatzen du[7].

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arrantza baliabide handiak dauden eremuetako kostaldean kolonia handiak eratzen ditu kumatze garaian. Labarretan zuloak egiten dituzte. Metro bateko luzerako tunela eraikitzen dute barnean zulo labirinto batean hainbat bikote ezartzen dira. Bikote bakoitzak habia bera[8]. Emeak arrautza zuri bakarra jartzen du eta berak txitatzen du 40-43 egunetan zehar. Arrak habia atontzeko lanak hartzen ditu bitartean[9].Txitak jaiotzen direnean guraso biek elikatu eta zaintzen dituzte eta 38-40 egunetan erabat garatzen dira. Habia uzten dutenean hegan egiteko gai dira eta berehala uzten dute koloniaa. Ez dira bi urte barru arte itzuliko[2].

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean, Systema naturae liburuan, eta Fratercula arctica izena eman zion. Fratercula erdi aroko latinetik dator eta "fraidea" esna nahi du, monasterioetan erabiltzen ziren toga jantzita duela ematen baitu[10]. Arctica izenak Artikoaren inguruan aurkitzen delako jarri zitzaion, izen hau aldi berean grekerazko άρκτος ("arktos") izenetik dator eta "hartza" esan nahi du.

Lanperna-musuak hiru azpiespezie ditu:[11]

  • Fratercula arctica arctica (Linnaeus, 1758)
  • Fratercula arctica grabae (Brehm, C.L., 1831)
  • Fratercula arctica naumanni Norton, 1901

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) «Cabot discovery» Audubon Project Puffin 2015-12-22 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  2. a b c «Frailecillo atlántico», SEO/BirdLife.
  3. a b (Gaztelaniaz) «Frailecillo Atlántico» Audubon 2015-12-15 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  4. «The IUCN Red List of Threatened Species» IUCN Red List of Threatened Species . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  5. «Wayback Machine» web.archive.org 2015-09-24 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  6. Falk, Knud; Jensen, Jens-Kjeld; Kampp, Kaj (1992) «Winter Diet of Atlantic Puffins (Fratercula arctica) in the Northeast Atlantic» Colonial Waterbirds (2): 230–235 doi:10.2307/1521457 ISSN 0738-6028 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  7. Boag, David; Alexander, Mike (1995) The Puffin London: Blandford. ISBN 0-7137-2596-6.
  8. Kress, Stephen W.; Nettleship, David N. (1988) «Re-Establishment of Atlantic Puffins (Fratercula arctica) at a Former Breeding Site in the Gulf of Maine (Re-Establecimiento del Frailecillo del Atlantico (Fratercula arctica) en el Golfo de Maine)» Journal of Field Ornithology (2): 161–170 ISSN 0273-8570 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  9. (Ingelesez) Creelman, E.; Storey, A. E. (1991-05-01) «Sex Differences in Reproductive Behavior of Atlantic Puffins» The Condor (2): 390–398 doi:10.2307/1368955 ISSN 0010-5422 . Noiz kontsultatua: 2019-12-11.
  10. Jobling, James A. (1991) A Dictionary of Scientific Bird Names Oxford University Press 164 or. ISBN 0-19-854634-3.
  11. (Ingelesez) Zoonomen Birds of the World -- current valid scientific avian names..

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]