Maia hizkuntzak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Maia hizkuntzak
Lurralde eremua: Mexiko, Guatemala, Belize eta Honduras 
Eskualdea: Mesoamerika
Hiztunak: ~6.038.000 (2009)[1]
Hizkuntza familia: Hizkuntza isolatua
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: ez du
ISO 639-2: myn (B)   (T)
ISO 639-3:

 

Distribution-myn2.png
Hizkuntzen hedadura.
NAF oharra

Maia hizkuntzak Mesoamerikan hitz egiten diren hizkuntzak dira. Politikoki, jatorriz hiru estatuotan aurki daitezke: Guatemalan, Belizen eta Mexikoko hego-ekialdean; Hondurasen eta El Salvadorren ere komunitate txikiagoak daude halaber. Migrazio fenomenoak direla eta, Ameriketako Estatu Batuetan eta Kanadan ere maia hiztunen komunitateak daude. Dirudienez, guztiek jatorri bera dute: orain 5.000 urte hitz egin zen protomaia. Aldi berean, hizkuntza horien arteko milaka urteko harremanak izan behar dira kontuan. Kristobal Kolon Amerikara iritsi aurretik, mesoamerikar hizkuntza horietako batzuk idatzi egin ziren, hieroglifoen bidez. Herrialde horietan, ondare ikaragarria gordetzen da. Aro Klasikoa (K. o. 250-900 urteak) bezeriki aberatsa izan zen. Hizkuntza horietako asko egoera larrian badaude ere, batzuek ofizialtasun teorikoa lortu dute: Guatemalan, 22k eta Mexikon, 7k. Azken urteetan hizkuntza horietaz idatzitako liburuak gero eta gehiago argitaratzen ari dira. Guztira, bost milioi hiztun inguru dituztela jo zen 2009. urtean[2], 3.200.000 Guatemalan[3] eta 2.000.000 Mexikon.

Maia hizkuntzen familiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maia hizkuntzen mapa.

Téenek edo huasteko hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Yucatango maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Yucatango maia hizkuntza: Mexikon hiztun gehien duen maia hizkuntza, 759.000 pertsonak hitz egiten baitute. Literatura aberatsa du.
  • Mopana: Belizen hitz egiten da eta 10.000 hiztun ditu.
  • Itzá: Petenen hitz egiten zen. Galduta dago.[4]
  • Lacandón hizkuntza: Izen bereko oihanean mintzatua da, Chiapasen; mila hiztun inguru ditu.

Mendebaldeko maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chol hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antza, hiztegiaren eta fonologiaren ikuspuntik, oso ondo kontserbatu dira. Dena dela, dialekto asko galdu egin dira edo galtzeko zorian daude. Aro klasikoaren inskripzioarekin oso lotura zuzena dute.

  • Chola: Chiapas (Mexiko). 130.000 hiztun.[5]
  • Tabascoko chontala: 55.000 hiztun Mexikon.[6]
  • Chortia: 30.000 hiztun Guatemalan.[7] El Salvadorren galtzeko zorian dago. Hondurasen galdutzat jotzen da.
  • Choltia: Galduta dago.

Tzeltal hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chol hizkuntzetatik oso hurbil daude. Chiapas aldean hitz egiten dira eta oraingoz indartsu diraute, hiztun elebakar kopuru handiak baitituzte:[8]

  • Tzotzila: 265.000 hiztun.
  • Tzeltala: 215.000 hiztun.

Kanjobal hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekialdeko maia hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché-mam[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kiché-Mam taldeko hizkuntzak Guatemalako mendietan zabalduta daude. Bi adar bereiz daitezke:

  • Kekchía edo q'eqchiqa: Guatemalako hegoaldean mintzatzen da, bereziki Petén eta Alta Veparaz. Belizen ere 9.000 hiztun ditu. Denera, 423.500 pertsonak hitz egiten dute. Migrazioak direla eta, egun El Salvadorrera ere zabaldu da.[9]
  • Uspantekoa: Guatemalako Uspantan (El Quiché Departamentuan) hitz eginda. 30.000 hiztun.

Mam hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mama: San Marcos eta Altos Cuchumatanes departamentuetan hitz egiten da. 150.000 hiztun ditu.
  • Aguacatekoa: Huehuetenango departamentuko Aguacatánen. 20.000 hiztun ditu.
  • Ixila: El Quiché departamentuko Triángulo Ixil zonaldean. 18.000 hiztun ditu.
  • Teko hizkuntza edo tektitekoa: Tectitan herrian, 2.000 hiztunek erabiltzen dute, erdiak Mexikon erbesteratuta.[10]

Kiché hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Kichéa: Maia hizkuntzetan mintzatuena da, bi milioi hiztun baititu. Chichicastenango, Quetzaltenango eta Cuchumatán mendietan hitz egiten da. Migrazioak direla eta, Guatemala Hirian ere mintzatzen da. Popol Vuh liburua kiché arkaikoan idatzi zen. Espainiarren konkista garaian, kiché kultura bere une nagusian zegoen. Utatlan bere gune ekonomiko nagusia izan zen.
  • Achía: Baja Verapaz departamentuko Cubulco eta Rabinal herrietan mintzatua. 85.000 hiztun.
  • Cakchiquela: Guatemala Hirian eta Atitlan lakuaren ingururaino. 400.000 hiztun inguru.
  • Zutuhila edo tz'utujila: Atitlan lakuan. 90.000 hiztun ditu.[11]
  • Sacapultekoa: El Quichéko 40.000 hiztun ditu.
  • Sipacapensea: Sipacapan eta San Marcosen. 18.000 hiztun.

Poqom hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza hauek kiché hizkuntzekin oso lotuta daude:

Maia hizkuntzen garapen kronologikoa.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enlaces externos[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, baita ere[aldatu | aldatu iturburu kodea]